Khác biệt giữa các bản “Oklahoma”

n
Robot: Sửa đổi hướng
n
n (Robot: Sửa đổi hướng)
Tên hiệu = Sooner State |
Motto = ''Labor omnia vincit'' |
Thủ phủ = [[Oklahoma City|Thành phố Oklahoma]] |
Ngôn ngữ chính thức = Không có |
Thành phố lớn nhất = Thành phố Oklahoma |
Tên gọi Oklahoma của tiểu bang bắt nguồn từ hai từ ''okla'' và ''humma'' của người da đỏ [[Choctow]], có nghĩa là “đất của người da đỏ”<ref>[http://digital.library.okstate.edu/Chronicles/v014/v014p156.html Theo Biên niên sử Oklahoma]</ref>. Ngoài ra, Oklahoma còn có biệt hiệu là ''Bang Người đến sớm'' ("The Sooner State"). Được thành lập từ Vùng lãnh thổ của người da đỏ (“Indian Territory”), Oklahoma chính thức trở thành tiểu bang thứ 46 của nước Mỹ vào ngày [[16 tháng 11]] năm [[1907]]. Thủ đô và thành phố lớn nhất của tiểu bang là [[thành phố Oklahoma, Oklahoma|thành phố Oklahoma]].
 
Oklahoma là một tiểu bang sản xuất nhiều [[dầu mỏ]], [[khí thiên nhiên|khí đốt]] và [[thực phẩm]] cho nước [[Hoa Kỳ|Mỹ]]. Kinh tế của tiểu bang chủ yếu dựa trên các ngành [[hàng không]], [[năng lượng]], [[viễn thông]] và [[công nghệ sinh học]]. Oklahoma hiện là một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất nước Mỹ, đứng thứ ba liên bang về tốc độ gia tăng thu nhập bình quân đầu người và đứng đầu về tốc độ tăng trưởng kinh tế<ref>[http://www.bea.gov/newsreleases/regional/spi/2007/spi0307.htm Theo State Personal Income 2006]</ref>.
 
== Tên gọi ==
Oklahoma nằm giữa vùng [[Great Plains]] và [[cao nguyên Ozark]], có địa hình thoải dần từ [[tây bắc]] xuống [[đông nam]]. Điểm cao nhất của Oklahoma là núi Black Mesa (cao 1516 m), nằm ở vùng tây bắc thuộc [[cán chảo Oklahoma]]. Còn điểm thấp nhất của tiểu bang nằm trên sông Little gần biên giới đông nam với độ cao 88 m<ref name="Theo Khí hậu Oklahoma">[http://cig.mesonet.org/climateatlas/doc60.html Theo Khí hậu Oklahoma]</ref>.
 
Oklahoma có 4 dãy núi chính: dãy núi Ouachita, dãy núi Arbuckle, dãy núi Wichita và dãy núi Ozark. Vùng cao nguyên trung tâm nước Mỹ, bao gồm dãy núi Ozark và dãy núi Ouachita là vùng miền núi duy nhất nằm giữa [[dãy núi Rocky]] và [[dãy Appalachian|dãy núi Appalachian]]. Tại Oklahoma có 500 sông và nhánh sông được đặt tên, và 200 hồ nước được tạo ra bởi các đập. Oklahoma có số lượng hồ chứa nhiều nhất toàn liên bang<ref>[http://www.travelok.com/about/index.asp Theo TravelOK.com]</ref>.
 
Bên cạnh sự đa dạng về địa hình, Oklahoma có tới 11 vùng sinh thái khác nhau. Do sự khác nhau về địa lý giữa miền tây và miền đông Oklahoma, miền đông có tới 8 vùng sinh thái trong khi miền tây chỉ có 3.
[[Rừng]] bao phủ 24% diện tích Oklahoma. Miền tây Oklahoma có khí hậu khô hạn hơn nên thực vật chủ yếu ở đây là các [[đồng cỏ]] thân thấp và [[cây bụi]], trong khi đó miền đông Oklahoma lại có nhiều [[đầm lầy]] và rừng cây thay lá nhờ lượng mưa cao hơn.
 
Động vật ở Oklahoma khá đa dạng với nhiều loài như [[họ Hươu nai|hươu]], [[nai sừng tấm châu Âu|nai sừng tấm]], [[sói xám|chó sói]], [[linh miêu Bắc Mỹ|linh miêu Mỹ]], các loài chim như [[chim cút]], [[họ Bồ câu|chim bồ câu]], [[chim trĩ]], [[chim giáo chủ]], [[đại bàng]], [[diều hâu đuôi đỏ]]. Ở những vùng đồng cỏ, [[bò bison]] tập trung với số lượng khá đông đúc. Tại Cross Timbers, vùng đất chuyển giao giữa đồng cỏ và rừng thân gỗ ở miền trung Oklahoma có tới 351 loài [[động vật có xương sống]]. Miền đông nam Oklahoma cũng có tới 328 loài đông vật có xương sống, với vùng núi Ouachita là nơi sinh sống của nhiều loài động vật như gấu đen, cáo đỏ, cáo xám, rái cá.
 
=== Khí hậu ===
Oklahoma nằm trong đới [[ôn hòa]] và chủ yếu là [[khí hậu lục địa]]. Phần lớn lãnh thổ bang này nằm trên một vùng gọi là [[Hành lang Bão tố]] (“Tornado Alley”) kéo dài từ [[Nam Dakota]] xuống [[Texas]], nơi thường hay xảy ra những trận lốc xoáy dữ dội. Đây là nơi hội tụ của các luồng không khí khác nhau là luồng không khí lạnh từ phía bắc thổi xuống, luồng không khí ấm và ẩm từ [[vịnh Mexico]] thổi lên và luồng không khí khô nóng từ sa mạc phía tây thổi sang, khiến thời tiết Oklahoma luôn biến động và rất khó dự đoán. Lốc xoáy thường xuyên diễn ra và mỗi năm, bình quân Oklahoma phải hứng chịu 54 cơn lốc xoáy, một trong những tỉ lệ cao nhất thế giới. Chính tại thành phố Oklahoma, thủ phủ bang này ngày 3 tháng 5 năm 1999, người ta đã đo được cơn gió có tốc độ mạnh nhất thế giới: 484[[dao động|±]]32 km/h<ref>{{chú thích web| url = http://cswr.org/dow/DOW.htm| title = Doppler On Wheels| accessdate = 2007-02-18| author=[http://cswr.org/ Center for Severe Weather Research]| year = 2006}}</ref>
 
Miền đông Oklahoma có khí hậu cận nhiệt đới ẩm nhờ luồng không khí từ vịnh Mexico thổi lên mang theo nhiều hơi nước. Trong khi đó, phía tây Oklahoma lại có khí hậu ôn đới bán khô hạn. Nhiệt độ và lượng mưa giảm dần theo hướng từ đông sang tây. Trong khi miền đông nam Oklahoma có nhiệt độ trung bình năm là 62&nbsp;°F (17&nbsp;°C) và lượng mưa là 56 inch (1420&nbsp;mm) thì vùng cán chảo Oklahoma ở cực tây có nhiệt độ trung bình là 58&nbsp;°F (14&nbsp;°C) và lượng mưa là 17 inch (430&nbsp;mm)<ref name="Theo Khí hậu Oklahoma"/>. Khí hậu Oklahoma tương đối khắc nghiệt, [[mùa hạ|mùa hè]] nhiệt độ có thể lên đến hơn 100&nbsp;°F (38&nbsp;°C) còn [[mùa đông]] có thể xuống dưới 0F (-18C). Lượng mưa [[tuyết]] giảm dần từ nam lên bắc. Oklahoma là nơi đặt trụ sở Trung tâm Dự báo Bão Quốc gia của Mỹ<ref>[http://www.spc.noaa.gov/misc/about.html Storm Prediction Center]</ref>.
 
== Lịch sử ==
[[Tập tin:Dust storm CimarronCounty OK.jpg|150px|nhỏ|trái|Một gia đình Oklahoma trong trận Bão Bụi thập niên 1930]]
Những bằng chứng khảo cổ cho thấy những dấu tích của con người ngay từ cuối [[Thời kỳ băng hà|Thời kỳ Băng hà]]. Tuy nhiên do khí hậu khắc nghiệt, Oklahoma không có dân cư sinh sống cho đến khi một nhóm người da đỏ đến định cư trong khoảng giữa năm 850 và 1450 sau công nguyên<ref>[http://www.myspiro.com/spiroMounds.asp Theo Spiro Mounds]</ref>. Năm 1541, nhà thám hiểm người [[Tây Ban Nha]] Francisco Vasquez de Coronado đã đi qua Oklahoma. Nhưng sau đó, vùng này lại thuộc về lãnh thổ [[Vùng đất mua Louisiana|Louisiana]] của [[Pháp]] trước khi bán lại cho [[Hoa Kỳ|Mỹ]] vào năm 1803.
 
Hàng ngàn người thổ dân da đỏ thuộc “[[Năm bộ lạc văn minh]]” (''Five Civilized Tribes'') ở các bang [[Mississippi]], [[Florida]], [[Alabama]], [[Georgia, Hoa Kỳ|Georgia]] và [[Tennessee]] đã bị [[chính quyền Hoa Kỳ|chính phủ Mỹ]] buộc phải rời bỏ quê hương để đến định cư tại vùng đất cằn cỗi Oklahoma trong [[Cuộc hành trình Nước mắt]] (“Trail of Tears”) trong thập niên 1830<ref>[http://ngeorgia.com/history/nghisttt.html The Trails of Tears - Người da đỏ Cherokee bị ép rời khỏi Bắc Georgia]</ref>. Nhiều người thổ dân da đỏ đã chết trong chuyến hành trình gian khổ và đầy bất công này. Sau khi đến Oklahoma, họ cùng với các dân tộc da đỏ bản địa Osage và Quapaw tạo nên một vùng đất chỉ dành riêng cho người da đỏ, được gọi là [[Vùng lãnh thổ Người da đỏ]] (”Indian Territory”). Vùng lãnh thổ này được chính phủ Mỹ hứa không xâm phạm. Đến năm [[1890]], đã có 30 bộ tộc da đỏ sinh sống tại đây.
 
Tuy nhiên sự mở rộng đất đai của người da trắng đã dẫn đến Đạo luật Dawes năm 1887 cho phép người da trắng được vào Oklahoma định cư. Một nửa lãnh thổ của Oklahoma được mở cửa cho những đoàn di dân mới đến hoặc được mua bởi công ty đường sắt. Những cuộc “land run” để người da trắng chạy đua vào chiếm đất được tổ chức, trong đó có cuộc chạy đua chiếm đất năm 1889. Trước giờ khai cuộc, một số người khôn ngoan hơn đã vượt giới tuyến vào cắm mốc trước tại những vùng đất nhiều lợi thế. Do đó, Oklahoma ngày nay có biệt hiệu là ''Bang Người đến sớm'' (“Sooner State”)<ref>[http://www.nationalcowboymuseum.org/research/r_virt_landrun5.html Rushes to Statehood - The Oklahoma Land Run]</ref>.
 
[[Tập tin:Murrah Building - Aerial.jpg|200px|nhỏ|Vụ khủng bố cao ốc Alfred P. Murrah năm 1995]]
Những mỏ dầu đầu tiên với trữ lượng lớn đã nhanh chóng được khai thác tại Oklahoma, mang lại sự hưng thịnh cho nền kinh tế tiểu bang. Thành phố [[Tulsa, Oklahoma|Tulsa]] trở thành “thủ đô dầu khí của thế giới”<ref>[http://www.tulsalibrary.org/tulsahistory/communities.htm#tul Theo Lịch sử Khu vực Tulsa]</ref>. Năm 1927, một thương nhân ở Oklahoma là Cyrus Avery đã phát động việc xây dựng [[Quốc lộ 66 (Mỹ)|Quốc lộ 66]], con đường giao thông huyền thoại xuyên nước Mỹ.
 
Mặc dù [[Luật Jim Crow]] và có sự hiện diện của tổ chức phân biệt chủng tộc [[Ku Klux Klan]], thành phố Tulsa vẫn có một trong những cộng đồng [[đại chủng Phi|người da đen]] thịnh vượng nhất nước Mỹ. Thế nhưng vào năm 1921, cuộc [[Bạo động Chủng tộc Tulsa]] bùng nổ khiến 300 người chết và gây thiệt hại 1,8 triệu USD. Đến cuối [[thập niên 1920]], các hoạt động của tổ chức phản động 3K phần lớn đã bị hạn chế.
 
Thập niên 1930, trận [[Bão Bụi]] ("Dust Bowl") xảy ra. Suốt nhiều năm liền, trời không có một giọt [[mưa]], thời tiết khô hạn và những trận bão bụi mịt mù đã tàn phá nền nông nghiệp của Oklahoma và một số tiểu bang khác như [[Kansas]], [[Texas]], [[New Mexico]] và đẩy hàng ngàn nông dân đến chỗ phá sản, phải tìm đường sang miền tây nước Mỹ lập nghiệp. Trong suốt 20 năm, dân số của Oklahoma sụt giảm liên tục. Cuối cùng thời kỳ đen tối này kết thúc vào [[thập niên 1950]] khi những dự án xây đập nước được tiến hành. Vào [[thập niên 1960]], Oklahoma có 200 hồ nước nhân tạo, nhiều nhất liên bang. Hàng ngàn hồ chứa nước được xây dựng đã giúp phục hồi nền [[nông nghiệp]] Oklahoma nói riêng và toàn bộ kinh tế Oklahoma nói chung.
== Kinh tế ==
[[Tập tin:The BOK Building.jpg|150px|nhỏ|Tháp BOK, tòa nhà cao nhất Oklahoma]]
[[Kinh tế]] Oklahoma chủ yếu dựa trên các ngành [[hàng không]], [[năng lượng]], phương tiện giao thông vận tải, [[chế biến thực phẩm]], [[electron|điện tử]] và [[viễn thông]]. Bang này sản xuất một lượng lớn [[dầu mỏ|dầu khí]], [[máy bay]] và [[thực phẩm]] cho nước [[Hoa Kỳ|Mỹ]]. Từ năm [[2000]] đến năm [[2006]], [[tổng sản phẩm nội địa]] của Oklahoma đã tăng gấp rưỡi, mức tăng cao thứ 5 liên bang. Năm 2006, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Oklahoma tăng nhanh nhất nước Mỹ, tới 10,8%. Tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người là 9,7% từ 34.305 USD năm [[2005]] lên 37.620 USD năm [[2006]]<ref>[http://www.unm.edu/~bber/econ/st-gsp4.htm Thu nhập bình quân các tiểu bang Hoa Kỳ]</ref>.
 
Một trong những ngành công nghiệp đóng góp nhiều nhất cho kinh tế Oklahoma là ngành [[hàng không]], mang lại 11 tỉ USD mỗi năm. Tulsa là trung tâm sản xuất và bảo trì máy bay của thể giới, trong đó có hãng [[American Airlines]]. Ngành hàng không đóng góp khoảng 10% sản lượng công nghiệp của Oklahoma. Bên cạnh đó, các ngành [[công nghệ sinh học]], chế biến thực phẩm, chế tạo máy… cũng đóng góp quan trọng vào nền kinh tế tiểu bang.
 
Về [[năng lượng]], Oklahoma là nhà sản xuất [[khí thiên nhiên|khí đốt]] lớn thứ nhì và [[dầu mỏ|dầu thô]] đứng thứ năm nước Mỹ. Bang này cũng đứng thứ năm về trữ lượng dầu thô. Mặc dù có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc phát triển các nguồn năng lượng sạch, đặc biệt là năng lượng từ gió nhưng 96% năng lượng của Oklahoma vẫn lấy từ các nguồn năng lượng không tái sinh, trong đó 64% từ [[than (định hướng)|than]] và 32% từ khí đốt. Ngành công nghiệp dầu mỏ đóng góp cho Oklahoma 23 tỉ USD mỗi năm và cung cấp hàng ngàn việc làm thu nhập cao cho người dân.
 
Oklahoma đứng thứ 27 nước Mỹ về sản lượng nông nghiệp. Bang này đều xếp thứ năm về sản lượng thịt [[gia súc]] và [[lúa mì]] toàn liên bang. Oklahoma chiếm 5,5% sản lượng [[thịt bò]], 6,1% [[lúa mì]], 4,2% sản lượng [[thịt lợn]], 2,2% các sản phẩm từ [[sữa]] của nước Mỹ.
== Văn hóa ==
[[Tập tin:Philbrook.jpg|200px|nhỏ|trái|Bảo tàng Philbrooke]]
Theo phân loại của [[Cục Thống kê Hoa Kỳ]], Oklahoma thuộc về miền Nam Hoa Kỳ. Đây là bang có tỉ lệ người gốc [[Đức]] và [[thổ dân châu Mỹ|người da đỏ]] bản địa khá cao, và có tới 25 ngôn ngữ bản địa được nói tại Oklahoma, nhiều hơn bất cư một tiểu bang nào khác. Cư dân Oklahoma nổi tiếng với tinh thần phóng khoáng, hào hiệp<ref>[http://www.catalogueforphilanthropy.org/cfp/db/generosity.php Chỉ số phóng khoáng của người dân các bang nước Mỹ]</ref>.
 
Tại những vùng đô thị lớn của tiểu bang, nhạc [[jazz]] phát triển mạnh mẽ song song với các loại hình âm nhạc đặc sắc của người da đỏ bản địa, người [[México|Mexico]] và người [[châu Á]]. Oklahoma Mozart Festival tại [[Bartesville, Oklahoma|Bartesville]] là một trong những lễ hội âm nhạc cổ điển lớn nhất miền nam nước Mỹ. Tại Oklahoma có tới trên 300 viện bảo tàng với nhiều chủ đề khác nhau, trogn đó đáng chú ý nhất là [[Bảo tàng Philbrook]] tại Tulsa được xếp hạng trong top 50 bảo tàng mĩ thuật đẹp nhất nước Mỹ<ref>[http://ase.tufts.edu/arted/MuseumsOklahoma.htmv Bảo tàng tại Oklahoma]</ref>.
 
Ngày [[16 tháng 11]] năm [[2007]], lễ hội kỷ niệm 100 năm ngày gia nhập liên bang của Oklahoma được tổ chức với hàng loạt lễ hội đa dạng khác nhau. Những lễ hội và sự kiện lớn được tổ chức hàng năm tại hầu hết các địa phương trên cả bang, bao gồm những lễ hội của [[người Scotland]], [[người Ý]], [[người Việt Nam (định hướng)|người Việt Nam]], [[người Ireland]], [[người Czech]], [[người Do Thái]] và [[người Mỹ gốc Phi]]. Oklahoma là nơi tập trung rất đông thổ dân da đỏ tại Mỹ và hàng năm họ có lễ hội "pow-wows" rất nổi tiếng. Năm 2006, lễ hội [[Lễ hội tháng Mười|Oktoberfest]] tại Tulsa được bình chọn là một trong những lễ hội ẩm thực [[Đức]] ẩn tượng nhất cả nước<ref>[http://www.askmen.com/fashion/travel_top_ten_100/112c_travel_top_ten.html Top 10 lễ hội Oktoberfest tại Mỹ]</ref>.
 
== Nhân khẩu ==
|estimate = 3617316
}}
[[Người Mỹ gốc Đức]] tại Oklahoma tập trung chủ yếu tại vùng tây bắc của tiểu bang, trong khi người gốc [[Anh]] và [[Scotland]] lại chiếm ưu thế tại thành phố [[Tulsa, Oklahoma|Tulsa]]. [[Đại chủng Phi|Người da đen]] tập trung đông tại Lawton và [[thành phố Oklahoma, Oklahoma|thành phố Oklahoma]] và có một khu vực lịch sử Greenwood dành cho người da đen tại trung tâm thành phố Tulsa. Trong khi Pittsburg có đông người gốc [[người Mỹ gốc Ireland|Ireland]] và vùng bắc có người gốc [[người Mỹ gốc Thụy Điển|Thụy Điển]] thì phía đông lại là nơi tập trung các cộng đồng người gốc [[người Mỹ gốc Ý|Ý]] và [[Người Slav|Slav]] ([[Ba Lan]], [[Nga]], [[Ukraina]], [[Séc]] và [[Slovakia]]).
 
Thành phố Oklahoma là nơi tập trung nhiều người gốc Á nhất tiểu bang, trong đó chủ yếu là [[người Việt Nam (định hướng)|người Việt Nam]] đến định cư vào thập niên 1980. Người Việt Nam chiếm tới 1,6% dân số thành phố Oklahoma, bên cạnh các sắc dân gốc Á khaki như [[Trung Quốc]], [[Hàn Quốc]], [[Thái Lan]], [[Philippines]].
 
Các hạt miền tây Oklahoma lại có một số lượng lớn người dân gốc [[México|Mexico]] nhập cư làm nhân công và nhóm dân này đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Người Mỹ gốc Arab chủ yếu đến từ [[Iran]] và nhập cư vào Mỹ trong khoảng [[thập niên 1970]], tập trung tại Tulsa và thành phố Oklahoma.
 
Về tôn giáo, phần lớn người dân Oklahoma theo [[tin Lành|đạo Tin lành]]. Phân bố chủng tộc của Oklahoma trong năm 2005 như sau<ref>[http://www.census.gov/popest/states/asrh/tables/SC-EST2005-03-40.csv Thống kê nhân khẩu Oklahoma Theo www.cenus.gov]</ref>:
 
* Người da trắng: 82,20%
Toàn bộ tiểu bang Oklahoma được chia thành 77 hạt.
 
Mặc dù có số lượng cử tri thuộc [[Đảng Dân chủ (Hoa Kỳ)|Đảng Dân chủ]] cao hơn so với [[Đảng Cộng hòa (Hoa Kỳ)|Đảng Cộng hòa]] tới 11,6%, song Oklahoma lại có truyền thống bỏ phiếu cho Đảng Cộng hòa. Bang này đã liên tục bỏ phiếu cho các ứng cử viên Cộng hòa từ năm 1968 đến nay. Trong cuộc bầu cử tổng thống giữa nhiệm kỳ năm [[2004]], tổng thống [[George W. Bush]] đã giành chiến thắng tại Oklahoma với số phiếu áp đảo 65,6%. Một số đảng phái khác cũng có ảnh hưởng mạnh ngoài Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ là Đảng Tự do Oklahoma, Đảng Xanh Oklahoma và Đảng Hiến pháp Oklahoma.
 
Theo thống kê nhân khẩu năm 2000, số lượng đại diện của Oklahoma tại [[Hạ viện Hoa Kỳ]] giảm từ 6 xuống còn 5 đại biểu, trong đó 4 người thuộc Đảng Cộng hòa còn 1 người thuộc Đảng Dân chủ. Còn tại [[Thượng viện Hoa Kỳ]], hai đại diện của Oklahoma đền thuộc Đảng Cộng hòa.
986.568

lần sửa đổi