Difference between revisions of "Thực vật một lá mầm"

m
Robot: Sửa đổi hướng
m (Bot: Di chuyển 1 liên kết ngôn ngữ đến Wikidata tại d:q78961 Addbot)
m (Robot: Sửa đổi hướng)
|fossil_range = Tiền [[kỷ Creta|Creta]] - gần đây
|image_caption = Hoa của cây [[hoa hiên]] (chi ''Hemerocallis''), với ba phần hoa trong mỗi vòng.
|regnum = [[Thực vật|Plantae]]
|unranked_divisio = [[Thực vật có hoa|Angiospermae]]
|unranked_classis = '''Monocots'''
|subdivision_ranks = Các bộ
 
== Phân loại học ==
Thực vật một lá mầm được coi là tạo ra một nhóm [[đơn ngành]] phát sinh sớm trong lịch sử tiến hóa của [[thực vật có hoa]]. Các mẫu hóa thạch sớm nhất cho thấy các tàn tích của thực vật một lá mầm có niên đại từ đầu [[kỷ Creta|kỷ Phấn Trắng]] (''Cretaceous'').
 
Về danh pháp khoa học, các nhà phân loại học có sự lựa chọn rộng rãi trong việc đặt tên cho nhóm này, do thực vật một lá mầm là nhóm có bậc cao hơn mức họ. Điều 16 của ''[[ICBN]]'' cho phép hoặc là đặt tên theo kiểu [[tên gọi miêu tả]] hoặc là theo kiểu tên gọi được tạo ra từ tên gọi của họ được đưa vào trong đó (tên phát sinh loài).
Dưới đây là cách hiểu tên gọi ''monocots'' theo định nghĩa của [[hệ thống APG II]].
 
Trong [[phân loại thực vật]] tên gọi ''monocots'' (một lá mầm) được áp dụng cho một nhánh đơn ngành trong [[thực vật có hoa|thực vật hạt kín]]. Nó được sử dụng trong các [[hệ thống APG]] và [[hệ thống APG II|APG II]], và có lẽ đây là các [[Danh sách các hệ thống phân loại thực vật|hệ thống]] được chấp nhận rộng rãi nhất.
 
Các đơn vị phân loại thuộc về nhánh đơn ngành ''monocots'' này là các thực vật được biết đến như là "một lá mầm".
 
Trong phạm vi của thực vật một lá mầm, hệ thống APG II công nhận 10 bộ và 2 họ (''[[Họ Đa tu thảo|Dasypogonaceae]]'' và ''[[Họ Vô diệp liên|Petrosaviaceae]]'' chưa được xếp vào trong bộ nào). Một số trong chúng được thừa nhận như là nhánh đơn ngành ''[[nhánh Thài lài|commelinids]]'' (nhánh Thài lài), phần còn lại (đơn vị [[cận ngành]]) đôi khi được nói đến như là "thực vật một lá mầm cơ sở". Tuy nhiên, theo phiên bản cập nhật trên website của APG được tra cứu vào ngày [[10 tháng 4]] năm [[2007]] thì bộ ''[[Bộ Vô diệp liên|Petrosaviales]]'' chứa một họ (''[[Họ Vô diệp liên|Petrosaviaceae]]'') cũng đã được công nhận<ref name="Cantino">{{chú thích tạp chí | last= Cantino | first= Philip D. | coauthors= James A. Doyle, Sean W. Graham, Walter S. Judd, Richard G. Olmstead, Douglas E. Soltis, Pamela S. Soltis, Michael J. Donoghue | year=2007 | title= Towards a phylogenetic nomenclature of ''Tracheophyta'' | journal=Taxon | volume=56 | issue=3 | pages= E1–E44}}</ref>.
[[Tập tin:Monocots.png|nhỏ|phải|300px|Quan hệ phát sinh loài trong thực vật một lá mầm]]
* Nhánh '''monocots''' cơ sở (một lá mầm cơ sở):
** bộ ''[[Bộ Xương bồ|Acorales]]'' - bộ Xương bồ
** bộ ''[[Bộ Trạch tả|Alismatales]]'' - bộ Trạch tả
** bộ ''[[Bộ Măng tây|Asparagales]]'' - bộ Măng tây
** bộ ''[[Bộ Củ nâu|Dioscoreales]]'' - bộ Củ nâu
** bộ ''[[Bộ Loa kèn|Liliales]]'' - bộ Loa kèn
** bộ ''[[Bộ Dứa dại|Pandanales]]'' - bộ Dứa gai
** bộ ''[[Bộ Vô diệp liên|Petrosaviales]]'' - bộ Vô diệp liên
* Nhánh '''[[nhánh Thài lài|commelinids]]''' (nhánh Thài lài):
** bộ ''[[Bộ Cau|Arecales]]'' - bộ Cau
** bộ ''[[Bộ Thài lài|Commelinales]]'' - bộ Thài lài
** bộ ''[[Bộ Hòa thảo|Poales]]'' - bộ Hòa thảo
** bộ ''[[Bộ Gừng|Zingiberales]]'' - bộ Gừng
** họ ''[[Họ Đa tu thảo|Dasypogonaceae]]'' - họ Đa tu thảo
=== Phát sinh loài ===
Dưới đây là minh họa về phát sinh loài trong thực vật một lá mầm theo đề xuất của APG. Họ [[Hydatellaceae]], được hệ thống APG II gán vào bộ Poales, nhưng sau đó đã được phát hiện là bị đặt sai chỗ trong nhóm monocots, và thay vì thế nó có quan hệ gần gũi nhất với [[họ Súng]] (''Nymphaeaceae'') nên đã bị loại ra khỏi bộ Poales.
|-
| style="background:#fff; padding:2.5px" |* nhánh '''monocots''':
::* bộ [[Bộ Xương bồ|Acorales]]
::* bộ [[Bộ Trạch tả|Alismatales]]
::* bộ [[Bộ Vô diệp liên|Petrosaviales]]
::* bộ [[Bộ Củ nâu|Dioscoreales]]
::* bộ [[Bộ Dứa dại|Pandanales]]
::* bộ [[Bộ Loa kèn|Liliales]]
::* bộ [[Bộ Măng tây|Asparagales]]
::* nhánh [[nhánh Thài lài|commelinids]]:
:::* họ [[Họ Đa tu thảo|Dasypogonaceae]]
:::* bộ [[Bộ Cau|Arecales]]
:::* bộ [[Bộ Hòa thảo|Poales]]
:::* bộ [[Bộ Thài lài|Commelinales]]
:::* bộ [[Bộ Gừng|Zingiberales]]
|{{clade| style=font-size:75%;line-height:75%
|label1=[[Mesangiospermae]]&nbsp;
|1={{clade
|1={{clade
|1=[[Họ Hoa sói|Chloranthales]]
|2=[[Phân lớp Mộc lan|Magnoliidae]]
}}
|2={{clade
|label1=Monocots&nbsp;
|1={{clade
|1=[[Bộ Xương bồ|Acorales]]
|2={{clade
|1=[[Bộ Trạch tả|Alismatales]]
|2={{clade
|1=[[Bộ Vô diệp liên|Petrosaviales]]
|2={{clade
|1={{clade
|1=[[Bộ Củ nâu|Dioscoreales]]
|2=[[Bộ Dứa dại|Pandanales]]
}}
|2={{clade
|1=[[Bộ Loa kèn|Liliales]]
|2={{clade
|1=[[Bộ Măng tây|Asparagales]]
|2=[[Nhánh Thài lài|Commelinidae]] (commelinids)
}}
}}
|2={{clade
|1=[[Họ Rong đuôi chó|Ceratophyllales]]
|2=[[Thực vật hai lá mầm thật sự|Eudicots]]
}}
}}
 
== Tên gọi Liliopsida ==
'''Liliopsida''' là [[danh pháp thực vật]] cho một lớp. Sự công bố tên gọi này được cho là do Scopoli (năm [[1760]]). Tên gọi này được tạo ra bằng cách thay thế hậu tố ''-aceae'' trong tên gọi của ''[[Họ Loa kèn|Liliaceae]]'' bằng hậu tố ''-opsida'' (Điều 16 [[ICBN]]).
 
Mặc dù về nguyên tắc thì giới hạn của lớp này sẽ thay đổi theo hệ thống phân loại được sử dụng, nhưng trong thực tế thì tên gọi này có lẽ có mối liên kết chặt chẽ với [[hệ thống Cronquist]] cũng như [[hệ thống Takhtadjan]] tương tự như hệ thống đầu. Cả hai hệ thống này là các hệ thống lớn duy nhất sử dụng tên gọi này và trong cả hai hệ thống nó đều được dùng với ý nghĩa dành cho nhóm được biết đến như là "thực vật một lá mầm". Các hệ thống cũ hơn dùng tên gọi ''Monocotyledones'', với ''Monocotyledoneae'' là cách gọi cũ hơn (các tên gọi này có thể sử dụng ở cấp độ bất kỳ). Các hệ thống như [[hệ thống Dahlgren]] và [[hệ thống Thorne]] (ra đời muộn hơn so với các hệ thống Takhtadjan và Cronquist) nhắc đến nhóm này theo tên gọi ''[[Liliidae]]'' (tên gọi ở cấp phân lớp). Các hệ thống mới hơn, như [[hệ thống APG]] và [[hệ thống APG II]] nhắc đến nhóm này theo tên gọi ''monocots'' (tên gọi cho một nhánh đơn ngành). Vì thế, trong thực tế có thể coi như tên gọi ''Liliopsida'' được sử dụng gần như chủ yếu trong phân loại theo hệ thống Cronquist.
* Lớp ''Liliopsida'' [= thực vật một lá mầm]
*: Phân lớp ''[[Alismatidae]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Trạch tả|Alismatales]]''
*:: Bộ ''[[Hydrocharitales]]''
*:: Bộ ''[[Najadales]]''
*:: Bộ ''[[Triuridales]]''
*: Phân lớp ''[[Arecidae]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Cau|Arecales]]''
*:: Bộ ''[[Cyclanthales]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Dứa dại|Pandanales]]''
*:: Bộ ''[[Arales]]''
*: Phân lớp ''[[Commelinidae]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Thài lài|Commelinales]]''
*:: Bộ ''[[Eriocaulales]]''
*:: Bộ ''[[Restionales]]''
*:: Bộ ''[[Juncales]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Cói|Cyperales]]''
*:: Bộ ''[[Hydatellales]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Hương bồ|Typhales]]''
*: Phân lớp ''[[Phân lớp Gừng|Zingiberidae]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Dứa|Bromeliales]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Gừng|Zingiberales]]''
*:: Bộ ''[[Liliidae]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Loa kèn|Liliales]]''
*:: Bộ ''[[Bộ Phong lan|Orchidales]]''
 
=== Trong hệ thống Reveal ===
*:: Siêu bộ 5. ''[[Typhanae]]''
*:: Siêu bộ 6. ''[[Juncanae]]''
*: Phân lớp 7. ''[[Phân lớp Gừng|Zingiberidae]]''
*:: Siêu bộ 1. ''[[Zingiberanae]]''
 
986,568

edits