Khác biệt giữa các bản “Tư Mã Quang”

n
Robot: Sửa đổi hướng
n (Bot: Di chuyển 20 liên kết ngôn ngữ đến Wikidata tại d:q33566 Addbot)
n (Robot: Sửa đổi hướng)
[[Tập tin:Sima Guang 1.jpg|nhỏ|phải|200px| Hình vẽ Tư Mã Quang]]
'''Tư Mã Quang''' ([[tiếng Trung Quốc]]: 司馬光/司马光; [[bính âm Hán ngữ|bính âm]]: ''Sima Guang''; [[Wade-Giles]]: ''Szuma Kuang''; [[1019]]–[[1086]]), tự '''Quân Thật''' 君實, hiệu '''Vu Tẩu''' 迂叟, là một [[nhà sử học]], học giả [[Trung Quốc]], [[tể tướng|thừa tướng]] thời [[nhà Tống]].
 
== Thân thế ==
Do tư tường giữa ông và Vương An Thạch khác nhau, năm 1070, ông từ chức, rời kinh thành đi Vĩnh Hưng<ref>Tây An, [[Thiểm Tây]] hiện nay</ref>. Sở dĩ Tư Mã Quang phản đối biến pháp của Vương An Thạch vì những ký do<ref>Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 67</ref>:
* Ông không đồng tình với cách dùng người của Vương An Thạch. An Thạch phế bỏ hết các lão thần, trọng thần trong triều mà thăng chức, bổ nhiệm những người mà Tư Mã Quang cho là “tiểu nhân gian tà”.
* [[Luật pháp|Pháp luật]] không đủ vững chắc, chỉ trong vòng 2 năm mà Vương An Thạch ban bố hàng loạt điều luật mới khiến nhân dân không theo kịp.
* Những cải cách về [[nông nghiệp]] và [[thương mại]] ở [[đồng quê|nông thôn]], Tư Mã Quang cho rằng làm gánh nặng với nông dân càng nặng thêm.
 
Năm 1071, ông đến Tây Kinh [[Lạc Dương]] nhưng không nhận chức quan nào, không tham gia đàm luận chính sự mà chỉ tập trung viết sử. Ông được triều đình cho phép chở bản thảo sách [[Tư trị thông giám]] tiếp tục về đây biên soạn.
Năm 1085, Tống Thần Tông qua đời, Tư Mã Quang về kinh dự tang lễ hoàng đế. Sau đó ông trở về [[Lạc Dương]]. Thái hậu bèn sai người đến Lạc Dương đón ông về triều, phong chức ''Môn hạ thị lang'' (phụ tá cho Thừa tướng) nhưng thực tế là chủ trì mọi việc trong triều.
 
Tháng 2 nhuận năm 1086, Tư Mã Quang được phong làm [[tể tướng|thừa tướng]]. Lúc đó ông đã 67 tuổi, sức khỏe yếu. Tuy nhiên, ông vẫn cố đảm đương công việc. Tư Mã Quang phế bỏ những điều luật mới mà Vương An Thạch đề ra, coi đó là “hại dân hại nước”. Đồng thời, ông phạm một số sai lầm như bỏ luôn chính sách miễn nô dịch của Vương An Thạch, không nghe theo những lời khuyên tích cực của [[Tô Đông Pha]] và một số kiến nghị khác<ref>Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 68</ref>.
 
Ngày 1 tháng 9 âm lịch năm 1086, Tư Mã Quang qua đời, thọ 67 tuổi.
Đóng góp lớn nhất trong lĩnh vực sử học của Tư Mã Quang là bộ sách sử [[Tư trị thông giám]]. Thời đó, ông thấy không có một bộ thông sử hoàn chỉnh dễ đọc nào khiến cho người đọc cảm thấy khó nắm bắt các kiến thức. Mặt khác, ông mong muốn vua Tống tu chỉnh, rút ra những bài học xương máu từ sự thịnh suy của các triều đại trước để giữ vừng cơ nghiệp nhà Tống<ref>Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 69</ref>.
 
Năm [[1064]], ông dâng lên [[Tống Anh Tông]] bộ sách năm tập ''Biểu biên niên'', tóm tắt các sự kiện lịch sử [[Trung Quốc]] từ năm [[403 TCN]] tới năm [[959]], đây có thể được coi là lần giới thiệu đầu tiên của cuốn sách và thỉnh cầu được bảo trợ thực hiện công trình. Năm khởi đầu của bộ sách được lựa chọn là năm vị vua nhà [[Nhà Chu|Đông Chu]] công nhận việc phân chia [[tấn (nước)|nước Tấn]]<ref>[[Sơn Tây (Trung Quốc)|Sơn Tây]] hiện nay</ref> thời [[Chiến Quốc]] giữa ba họ lớn là Hàn, Triệu, Ngụy trong nước này, một sự thừa nhận những kẻ chiếm đoạt đánh dấu sự khởi đầu của những cuộc chiến kinh hoàng và mang ý nghĩa quyết định dẫn tới sự chấm dứt nhà [[Nhà Chu|Đông Chu]] và sự thành lập một kiểu đế chế mới [[Nhà Tần]].
 
Năm [[1066]], ông dâng một bản khác đầy đủ và nhiều chi tiết hơn ''Thông chí'' (Comprehensive Records), gồm tám tập chép lại theo lối sử biên niên giai đoạn từ năm [[403 TCN]] tới năm [[207 TCN]], và lần này nhà vua đã ra chỉ dụ cho phép ông tiếp tục công việc. Ông được quyền sử dụng thư viện hoàng gia, và triều đình cung cấp mọi chi phí giấy, bút và các vật dụng khác liên quan. Ông cũng được cấp tiền trả cho những phụ tá giúp công việc tìm kiếm tài liệu, gồm cả những nhà sử học giàu kinh nghiệm như Lưu Ban, Lưu Thứ và Phạm Tổ Vũ.
Được Tống Thần Tông ủng hộ, cùng với những tài liệu mà ông sưu tầm, ông có tổng cộng gần 4 vạn đầu sách tham khảo để viết Tư trị thông giám<ref>Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 72</ref>. Cuốn sách được hoàn thành vào năm [[1084]] sau 19 năm. Tựa đề ''Thông giám'' ở đây có thể được hiểu được hiểu là đề cập tới một tác phẩm có tính chất tham khảo và hướng dẫn; vì thế hoàng đế đã chấp nhận tác phẩm trong lĩnh vực khoa học lịch sử và những ứng dụng của nó trong công việc triều đình, và trong nhiều thập kỷ cai trị của mình vị hoàng đế luôn để tâm tới công trình đó.
 
Cuối năm 1084, dù trời mùa đông đầy [[tuyết]], Tư Mã Quang vẫn đóng sách vào 10 chiếc hòm được trang trí chạm trổ lộng lẫy và thân chinh áp tải từ Lạc Dương đến Biện Kinh<ref>Khai Phong – [[Hà Nam, (Trung Quốc)|Hà Nam]]</ref> dâng lên [[Tống Thần Tông]].
 
[[Tư trị thông giám]] có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử sử học Trung Quốc, thành công được đánh giá ngang với [[Sử ký Tư Mã Thiên]]<ref>Nguyễn Thanh Hà, sách đã dẫn, tr 73</ref>.
== Xem thêm ==
* [[Vương An Thạch]]
* [[Tư trị thông giám|Tư trì thông giám]]
* [[Nhị thập tứ sử]]
 
986.568

lần sửa đổi