Khác biệt giữa các bản “Tiểu hành tinh”

Không thay đổi kích thước ,  7 năm trước
n
Thêm thể loại, replaced: Mặt trăng → Mặt Trăng (10) using AWB
n (Thêm thể loại, replaced: Trái đất → Trái Đất (23) using AWB)
n (Thêm thể loại, replaced: Mặt trăng → Mặt Trăng (10) using AWB)
'''Tiểu hành tinh''', hành tinh nhỏ là những từ đồng nghĩa để chỉ một nhóm các thiên thể nhỏ trôi nổi trong [[hệ Mặt Trời|hệ mặt trời]] trên quỹ đạo quanh [[Mặt Trời|Mặt trời]]. ''Asteroid'' (từ tiếng Hy Lạp có nghĩa "giống sao") là từ được sử dụng nhiều nhất trong tiếng Anh để chỉ các tiểu hành tinh, và đã trở thành thuật ngữ ưu tiên của [[Liên đoàn Thiên văn học Quốc tế]]; một số ngôn ngữ khác thường sử dụng ''planetoid'' (tiếng Hy lạp: "giống hành tinh"), vì từ này miêu tả chính xác hơn thực tế hiện trạng của chúng. Cuối [[Tái định nghĩa hành tinh 2006|tháng 8, 2006]], IAU đã đưa ra thuật ngữ "[[vật thể nhỏ hệ mặt trời|các vật thể nhỏ hệ mặt trời]]" (SSSBs), bao gồm đa phần các vật thể không được xếp hạng là hành tinh nhỏ, cũng như là [[sao chổi]]; chúng đồng thời được xếp loại "[[hành tinh lùn]]" đối với những vật thể lớn nhất. Bài viết này đặc biệt chú trọng tới các hành tinh nhỏ ở phía bên trong hệ mặt trời (gần quỹ đạo [[Sao Mộc]]) và có lẽ có thành phần chính là "đá". Đối với các loại vật thể khác, như [[sao chổi]], các [[thiên thể bên ngoài Sao Hải Vương|vật thể Trans-Neptunian]], và các tiểu hành tinh [[Centaur (hành tinh vi hình)|Centaur]], xem bài [[Vật thể nhỏ Hệ Mặt trời]].
 
Trong [[Hệ Mặt Trời|Hệ Mặt trời]], tiểu hành tinh đầu tiên và lớn nhất được phát hiện là [[Ceres (hành tinh lùn)|Ceres]], hiện tại nó được xếp loại là một [[hành tinh lùn]], trong khi số còn lại hiện được xếp loại như [[những vật thể nhỏ Hệ Mặt trời]]. Số lượng to lớn các tiểu hành tinh được khám phá bên trong [[vành đai tiểu hành tinh]] chính, với các quỹ đạo [[elíp]] giữa quỹ đạo [[Sao Hỏa|Sao Hoả]] và [[Sao Mộc]]. Mọi người cho rằng các tiểu hành tinh là tàn tích của một [[đĩa tiền hành tinh]], và trong vùng này sự hợp nhất của các tàn tích tiền hành tinh thành các hành tinh không thể diễn ra vì những ảnh hưởng hấp dẫn to lớn từ [[Sao Mộc]] trong giai đoạn thành tạo của Hệ Mặt trời. Một số tiểu hành tinh có [[Mặt trăngTrăng Tiểu hành tinh|các mặtMặt trăngTrăng]] hay đi thành cặp trở thành các hệ đôi.
[[Tập tin:(253) mathilde crop.jpg|nhỏ|250px|phải|[[253 Mathilde]], một [[tiểu hành tinh dạng C]].]]
 
== Các tiểu hành tinh trong Hệ Mặt trời ==
[[Tập tin:4 Vesta 1 Ceres Moon at 20 km per px.png|nhỏ|phải|Từ trái sang phải: [[4 Vesta]], [[ceres (hành tinh lùn)|1 Ceres]], [[Mặt trăngTrăng]] của Trái Đất.]]
Hàng trăm nghìn tiểu hành tinh đã được khám phá bên trong hệ mặt trời và tỷ lệ khám phá hiện nay là khoảng 5000 tiểu hành tinh/tháng. Tới ngày [[17 tháng 9]], [[2006]], trong tổng số 342.358 <!--- astorb.dat record count ---> tiểu hành tinh được biết, 136.563 có quỹ đạo được xác định đủ để được [[Thoả ước đặt tên thiên văn|đánh ký hiệu chính thức]]. Trong số đó, 13.422<ref>{{chú thích web|title=Minor Planet Names|accessdate=2006-10-11|url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/MPNames.html}}</ref> có tên chính thức.<ref>trivia: about 650<!--- Give or take two or so, as the Schmadel and IPA lists disagree a little ---> of these names require [[diacritic]]s</ref> Hành tinh nhỏ được đánh số nhỏ nhất nhưng chưa được đặt tên là [[(3360) 1981 VA]]; hành tinh nhỏ có số lớn nhất và chưa có tên (ngoài các [[hành tinh lùn]] '''[[eris (hành tinh lùn)|136199 Eris]]''' và '''134340 [[Sao Diêm Vương|Pluto]]''') là [[129342 Ependes]].<ref>{{chú thích web|title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (125001)-(130000)
|accessdate=2006-07-12|url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs125001.html}}</ref>
Ước tính hiện nay tổng số tiểu hành tinh có đường kính hơn 1&nbsp;km trong hệ mặt trời là khoảng từ 1.1 đến 1.9 triệu.<ref>{{chú thích web|title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed|accessdate=2006-03-28|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925}}</ref> tiểu hành tinh lớn nhất phía bên trong hệ mặt trời là [[ceres (hành tinh lùn)|1 Ceres]], với đường kính 900–1000&nbsp;km. Hai vật thể lớn khác ở vành đai tiểu hành tinh của hệ mặt trời là [[2 Pallas]] và [[4 Vesta]]; cả hai đều có đường kính ~500&nbsp;km. Vesta là tiểu hành tinh duy nhất trong vành đai tiểu hành tinh chính thỉnh thoảng có thể được quan sát thấy bằng mắt thường (trong một số dịp rất hiếm hoi, một tiểu hành tinh gần Trái Đất có thể được quan sát thấy bằng mắt thường; xem [[99942 Apophis]]).
 
Khối lượng của toàn bộ các tiểu hành tinh trong Vành đai chính được ước tính khoảng 3.0-3.6{{e|21}}&nbsp;kg,<ref>{{chú thích tạp chí|title=Hidden Mass in the Asteroid Belt|author=[[Georgij A. Krasinsky|Krasinsky, G. A.]]; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I.|journal=Icarus|volume=158|number=1|pages=98-105|year=2002}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|author=Pitjeva, E. V.|title=High-Precision Ephemerides of Planets - EPM and Determination of Some Astronomical Constants|journal=Solar System Research|volume=39|pages=176|year=2005}}</ref> hay khoảng 4% khối lượng Mặt trăngTrăng của chúng ta. Trong số đó, [[ceres (hành tinh lùn)|1 Ceres]] chiếm 0.95{{e|21}}&nbsp;kg, khoảng 32% tổng khối lượng. Ba tiểu hành tinh có khối lượng lớn tiếp theo là [[4 Vesta]] (9%), [[2 Pallas]] (7%), và [[10 Hygiea]] (3%), tổng khối lượng của chúng chiếm tới 51%; trong khi ba tiểu hành tinh sau đó là [[511 Davida]] (1.2%), [[704 Interamnia]] (1.0%), và [[3 Juno]] (0.9%), chỉ chiếm 3% tổng khối lượng. Số lượng tiểu hành tinh tăng lên nhanh chóng khi khối lượng riêng lẻ của chúng giảm đi.
 
''Xem thêm [[Danh sách các tiểu hành tinh đáng chú ý]] trong Hệ Mặt trời, hay [[Danh sách tiểu hành tinh|Danh sách các tiểu hành tinh]].''
 
== Khám phá tiểu hành tinh ==
[[Tập tin:243 ida.jpg|nhỏ|phải|[[243 Ida]] và mặtMặt trăngTrăng Dactyl của nó, vệ tinh đầu tiên của một tiểu hành tinh được khám phá.]]
=== Các phương pháp khám phá lịch sử ===
Trong hai thế kỷ qua các phương pháp khám phá tiểu hành tinh đã có những bước tiến bộ to lớn.
 
=== Các biểu tượng tiểu hành tinh ===
Một số ít tiểu hành tinh phát hiện đầu tiên được gắn các biểu tượng như kiểu những biểu tượng truyền thống thường dùng cho Trái Đất, Mặt trăngTrăng, Mặt trời và các hành tinh. Các biểu tượng này nhanh chóng trở nên vô duyên, khó viết và nhận dạng. Tới cuối năm 1851 đã có 15 tiểu hành tinh được phát hiện, 14 tiểu hành tinh đã có biểu tượng riêng. Bốn biến thể chính đầu tiên:
 
:[[ceres (hành tinh lùn)|1 Ceres]] [[Tập tin:Ceres 1.svg|15px|Old planetary symbol of Ceres]] [[Tập tin:Ceres2.svg|15px|Variant symbol of Ceres]] [[Tập tin:Ceres symbol.svg|30px|Sickle variant symbol of Ceres]] [[Tập tin:Ceres3.svg|20px|Other sickle variant symbol of Ceres]]
Trước thời [[du hành không gian|du hành vũ trụ]], các tiểu hành tinh chỉ đơn giản là những hình ảnh nhỏ như đầu đinh ghim, thậm chí khi quan sát bằng các kính viễn vọng lớn nhất và hình dạng cũng như địa hình của chúng còn là điều bí ẩn.
 
Những bức ảnh gần đầu tiên của những vật thể như tiểu hành tinh được chụp năm 1971 khi tàu thăm dò vũ trụ [[Mariner 9]] chụp ảnh [[Phobos (mặtMặt trăngTrăng)|Phobos]] và [[Deimos (mặtMặt trăngTrăng)|Deimos]], hai vệ tinh nhỏ của [[Sao Hỏa|Sao Hoả]], có lẽ là những tiểu hành tinh đã bị bắt giữ. Những hình ảnh này cho thấy hình dạng không đều, giống như củ khoai tây của hầu hết tiểu hành tinh, tương tự như những hình ảnh sau này về các mặtMặt trăngTrăng nhỏ của các [[hành tinh khí khổng lồ]] do tàu thăm dò vũ trụ [[Chương trình Voyager|Voyager]] chụp.
 
[[Tập tin:Gaspra rotation.jpg|nhỏ|phải|[[951 Gaspra]], tiểu hành tinh đầu tiên được chụp cận cảnh.]]
Tiểu hành tinh thật sự đầu tiên được chụp gần là [[951 Gaspra]] năm 1991, sau đó là [[243 Ida]] và mặtMặt trăngTrăng của nó là [[Dactyl (tiểu hành tinh)|Dactyl]] năm 1993, tất cả những bức ảnh này đều do [[Tàu vũ trụ Galileo|tàu thăm dò vũ trụ Galileo]] chụp khi đang ''trên đường'' tới [[Sao Mộc]].
 
Tàu thăm dò vũ trụ đầu tiên dành riêng cho mục đích nghiên cứu tiểu hành tinh là [[NEAR Shoemaker]], nó đã chụp ảnh [[253 Mathilde]] năm 1997, trước khi đi vào quỹ đạo quay quanh [[433 Eros]], cuối cùng đổ bộ xuống bề mặt tiểu hành tinh này năm 2001.