Khác biệt giữa các bản “Trận Marathon”

n
sửa lỗi chính tả using AWB
n (→‎Diễn biến trận đánh: chính tả, replaced: giao động → dao động using AWB)
n (sửa lỗi chính tả using AWB)
 
== Bối cảnh lịch sử ==
Vào năm 551 TCN, vua xứ Ba Tư là [[Cyrus Đại đế|Cyrus Đại Đế]] đánh đổ "thiên triều" của ông là [[Người Media#Đế quốc Media|Đế quốc Media]]. Ông lên ngôi [[Hoàng đế]] của Ba Tư và Media, khởi lập [[Đế quốc Ba Tư]].<ref>Samuel Willard Crompton, ''Cyrus the Great'', trang 101</ref><ref>J. Poolos, ''Darius the Great'', trang 24</ref> Với công cuộc bành trướng của mình, ông chinh phạt các Đế quốc giàu có và hùng mạnh như [[Lydia]] và [[Babylon]], đưa Đế quốc Ba Tư trở thành đế quốc rộng lớn nhất [[thế giới]] thời đó.<ref>Samuel Willard Crompton, ''Cyrus the Great'', trang 35</ref><ref>Samuel Willard Crompton, ''Cyrus the Great'', trang 53</ref> Sau khi kinh đô [[Sardis]] của xứ Lydia thất thủ vào năm 547 TCN, các thành bang Hy Lạp lân cận cũng đầu hàng vị "Vua của các vị vua".<ref>Samuel Willard Crompton, ''Cyrus the Great'', trang 102</ref> "Vua của các vị vua" [[Cambyses II]] lên nối ngôi vào năm 530 TCN, ông hoàn tất công cuộc bành trướng của vua cha, tiến hành chinh phạt xứ [[Ai Cập]].<ref>J. Poolos, ''Darius the Great'', trang 28</ref><ref name="croptonaa31">Samuel Willard Crompton, ''Alexander the Great'', trang 31</ref> Lúc vua [[Darius I của Ba Tư|Darius I]] lên ngôi "Vua của các vị vua" vào năm 522 TCN, ông thừa hưởng một Đế quốc vô cùng rộng lớn, trong đó có "toàn bộ [[châu Á]]".<ref>J. Poolos, ''Darius the Great'', trang 32</ref>
 
"Vua của các vị vua" Darius I tích cực củng cố và xây dựng đất nước, tiến hành những [[đổi mới|cải cách]] lớn lao.<ref>Dennis Abrams, ''Xerxes'', trang 27</ref> Ông cũng tiếp tục công cuộc mờ mang bờ cõi và gặt hái nhiều chiến công hiển hách, dẹp tan các cuộc nổi dậy ở xứ [[Media]] và xứ [[Babylon]].<ref name="croptonaa31"/><ref>Samuel Willard Crompton, ''Cyrus the Great'', trang 89</ref><ref>J. Poolos, ''Darius the Great'', trang 37</ref> Sau những năm tháng chinh phạt của Đế quốc Ba Tư, đang trong thời kỳ thái bình thịnh trị thì ông hay tin dữ. Nhân dân [[Ionia]] nổi dạy chống lại sự thống trị của ông, lúc đó là cuối triều đại lâu dành và thành công của ông.<ref name="alexander32">Samuel Willard Crompton, ''Alexander the Great'', trang 32</ref> Được sự hỗ trợ của thành bang [[Athena]], họ đốt phá thành phố [[Sardis]] của tỉnh [[Lydia]]. Theo ghi nhận của người "Cha của [[Lịch sử|Sử học]]" [[Herodotos|Herodotus]], khi hay tin, vị "Vua của các vị vua" hỏi:<ref name="dennis31">Dennis Abrams, ''Xerxes'', trang 31</ref>
Ít lâu sau đó, ông đã hiểu ra rằng, cuộc chiến tranh giữa Đế quốc Ba Tư và người Hy Lạp sẽ quyết định đến nền văn minh phương Tây.<ref name="dennis31"/> Trong thời buổi này, xứ [[Thổ Nhĩ Kỳ]] do người Hy Lạp cai quản (người Thổ Nhĩ Kỳ chỉ tới đây 1500 năm sau). Nhưng thành phố xứ Thổ Nhĩ Kỳ, trong số đó có những trung tâm hoành tráng như [[Miletus]] và [[Halicarnassus]], đã rơi vào tay Đế quốc Ba Tư vào giữa thế kỷ thứ V. Vào năm 499 TCN, nhân dân Hy Lạp ở Ionia phất cờ khởi nghĩa, các xứ [[Eretria]] và Athena đứng về phía họ để giải phóng đồng bào Hy Lạp thoát khỏi ách nô dịch của Đế quốc Ba Tư. Quân đội Ba Tư do "Vua của các vị vua" Darius I phái đến đã dẹp tan tác của nổi dậy này.<ref name="ReferenceA">Dennis Abrams, ''Xerxes'', trang 33</ref> Với việc đánh bại quân nổi dậy Ionian, đây là lần đầu tiên "Vua của các vị vua" Darius I chạm trán với người Hy Lạp.<ref name="croptonaa31"/>
 
Không như ngày nay, xứ [[Hy Lạp]] thời đó không phải là một quốc gia, thậm chí không phải là một thực thể địa lý. Người Hy Lạp không chỉ sống ở xứ Hy Lạp, mà còn định cư ở phía Đông biển [[Địa Trung Hải]], họ di cư đến biển [[Aegean]] và thiết lập các khu định cư ở bán đảo [[Ý]] và xứ [[Sicilia]] và tất cả các bờ biển vùng Tiểu Á. Những thành bang của người Hy Lạp như [[Athena]], [[Thebes]], [[Corinth]], [[Sparta]], v.v... từ lâu đã phát triển, không chịu ảnh hưởng gì từ Đế quốc Ba Tư. Từ lâu, họ đã có tinh thần tự chủ. Trước kia, họ không bao giờ chịu khuất phục các Đế quốc [[Babylon]] và [[Ai Cập cổ đại|Ai Cập]], và giờ đây, không đời nào chịu ách đô hộ của Đế quốc Ba Tư.<ref>Samuel Willard Crompton, ''Alexander the Great'', trang 33</ref> Do đó, khi "Vua của các vị vua" Darius I phái sứ thần đến xứ Hy Lạp, đòi hỏi họ phải khuất phục ông, phải cống nạp đất và nước cho ông, người [[Sparta]] đã giết chết viên sứ thần Ba Tư. Do đó, vị "Vua của các vị vua" quyết định phái Quân đội Ba Tư đến trừng phạt nhân dân Hy Lạp.<ref name="ReferenceA"/><ref>Dennis Abrams, ''Xerxes'', trang 32</ref>
 
[[Tập tin:BeachedShipsMarathon.jpg|nhỏ|trái|250px|Thuyền chiến của quân Ba Tư trên bãi biển gần Marathon.]]
* '''Quân Ba Tư''' có 72000 quân trong đó có 60000 quân là [[bộ binh]] và 12000 quân là [[kỵ binh]]. Họ đông và [[thiện chiến]], nhưng họ cũng có khá nhiều nhược điểm. [[Kỵ binh]] là sức mạnh chủ yếu, gồm những người du mục và người miền núi, gan dạ và hiếu chiến, họ phi ngựa và bắn cung rất giỏi. Nhưng họ cũng chỉ thạo đánh phân tán xé lẻ theo kiểu một chọi một, còn đánh có tổ chức trong đội hình tập trung thì sức chiến đấu lại không cao. Tình trạng đó cũng chung cho bộ binh Ba Tư, kể cả các đội tinh binh được trang bị đầy đủ. Cũng như cái đế quốc đã khai sinh ra nó, có bao nhiêu nước lớn nhỏ, dân tộc và bộ tộc bị Ba Tư chinh phục, thì quân đội Ba Tư cũng có bấy nhiêu thứ tổ chức quân đội, gồm đủ các thành phần dân tộc, các kiểu biên chế trang bị, các cách đánh khác, hỗn hợp làm một nhưng lại xa lạ, cách biệt và cừu thị lẫn nhau hơn là gắn bó chiến đấu bên nhau. Bị bắt buộc phải phục vụ cho tham vọng xâm lăng của hoàng đế Ba Tư. Họ không có chút lý tưởng nào hết, ngoài sự say mê chém giết,cướp đoạt, tàn phá, được kích thích thêm bởi lòng sùng đạo. Bên cạnh những mặt mạnh, họ cũng có những điểm yếu chí tử.
 
* '''Quân Hi Lạp''' chỉ có 11000 quân. Trong cuộc chiến này, họ chiến đấu cho sự mất còn của Tổ quốc để bảo vệ "bàn thờ và bếp" như họ thường nói rồi họ đã lựa chọn: thà chết tự do còn hơn sống nô lệ, được xây dựng theo chế độ binh dịch gồm những người dân tự do và những người nô lệ nào tham gia chiến đấu sẽ được tự do, ít nhiều đã trải qua huấn luyện quân sự hoặc được thử thách thực tế trong chiến tranh, họ là một quân đội có thành phần thuần khiết, được biên chế thống nhất và có tổ chức, có kỷ luật, đã tạo nên sức mạnh, hạn chế được phần nào những nhược điểm, nhất là sự thua kém đối phương về quân số. Họ chưa có [[kỵ binh]], đó là một điều hết sức bất lợi. Bộ binh Athens chia làm bộ binh nặng và bộ binh nhẹ chiến đấu theo đội hình [[đội hình phalanx|phalanx]]. Tuy còn khá nhiều nhược điểm, nhưng đội hình này có khả năng phòng thủ chắc và có uy lực công kích mạnh, song chỉ vận dụng được trên địa hình bằng phẳng. Bộ binh nặng là nòng cốt của quân đội [[Hy Lạp cổ đại]]. Mặc dù còn những nhược điểm và hạn chế, nhưng quân Athens có thể dànhgiành được thắng lợi nếu biết khéo bày một thế trận tốt và có cách đánh hay.
 
== Địa hình Marathon ==
Chiến thuật của quân Ba Tư trong tấn công, thường tiến nhanh sông vào đội hình đối phương, đến cự ly thích hợp, kỵ binh sẽ phóng ra một loạt mưa tên, rồi sau đấy sử dụng những khối ngựa, những khối bộ binh nối tiếp nhau phá vỡ đội hình chiến đấu của đối phương.
 
'''Quân Athens''' phát hiện thấy sự thay đổi đột ngột này của quân Ba Tư đã tạo cho họ một cơ hội thuận lợi, chỉ phải giao chiến với một số địch ít hơn (tuy rằng chỉ riêng với số này thôi, quân Ba Tư ở Marathon cũng vẫn đông hơn họ), nhưng đồng thời cũng thúc đẩy họ phải đánh sớm hơn để còn kịp thời về giữ thủ đô Athens.
 
[[Giáo hoàng Miltiadê|Miltiades]] bày sẵn một thế trận phòng ngự vững chắc và tỏ ra muốn giao chiến ngay để nhử quân Ba Tư vào thế trận của mình. Ông tổ chức cho quân Athens dàn trận: 10 000 bộ binh nặng ở trên, 1000 bộ binh nhẹ ở dưới. Những người cùng địa phương được xắp sếp bên nhau. Cánh hữu quân do Callimachus chỉ huy. Với ý đồ dùng lực lượng đông mạnh để công kích địch từ hai bên sườn. Miltiades đã không làm như thường lệ mà lại giảm số người ở trung quân để tăng cường cho hai bên sườn ''các chiến binh đứng sát bên nhau chỉnh tề, giáp trụ bằng sắt, một tay cầm giáo dài, một tay mang mộc, bên sườn giắt thanh kiếm ngắn, cặp mắt hướng về trước sẵn sàng chiến đấu''. Ông hy vọng sự thay đổi linh hoạt này về cách bố chí đội hình phalanx có tác dụng lớn trong lúc cuộc chiến ở vào thời điểm quyết định nhất.
Cả một rừng người gồm hàng vạn chiến binh mặc giáp sắt, kết thành một khối sắt thép rùng rùng chuyển động, giáo gươm tua tủa. Mới đầu họ còn bước gấp, khi tới tầm hiệu quả của những mũi tên, họ bắt đầu chạy sông thẳng vào đối phương khi ấy cũng đang lao vào họ. Một cuộc chạm trán nảy lửa đã xảy ra hết sức bất ngờ đối với quân Ba Tư, còn quân Athens thì do họ chủ động nên đã tạo ra được ưu thế sức mạnh của mình. Ở hai bên cánh với đội hình siết chặt và dày đặc, [[hoplite]] (tức bộ binh nặng Hy Lạp), đã ngăn chặn và đẩy lùi được đối phương. Ngay cả kỵ binh Ba Tư cũng phải chùn bước trước những cánh tay rắn chắc và những ngọn giáo lợi hại của họ.
 
Nhưng ở phía trung quân , vì lực lượng mỏng, mặc dầu đã hết sức cố gắng, quân Athens vẫn không cản nổi quân Ba Tư. Hàng ngũ của họ bị rối loạn rồi bị chọc thủng. Quân Ba Tư theo đấy tràn vào, cắt phalanx Hy Lạp ra làm đôi. Họ đã dồn một bộ phận quân Athens phải lui về tuyến xuất phát cũ và đuổi theo sát gót.
 
Cuộc giao tranh rất quyết liệt và ưu thế đang nghiêng về phía quân Ba Tư. Nhưng Miltiades đã lường trước tình huống này có thể xảy ra. Đúng lúc quân Ba Tư đang ào ào tràn vào nơi bị đột phá, một hồi kèn vang lên, hai cánh tả và hữu quân Athens liền chuyển hướng đánh thốc vào hai bên sườn quân Ba Tư. Đòn đánh hiểm rất đúng lúc ấy đã làm quân Ba Tư phải chựng lại và đưa họ vào thế bị bao vây. Rồi cùng lúc đó đội trung quân của Athens nhanh chóng chấn chỉnh lại đội hình, phối hợp chiến đấu, tiến lên tấn công vào chính diện đối phương. Quân Athens đã làm nên ưu thế áp đảo đối phương.
Bị sa vào một tình thế hết sức bất lợi, quân Ba Tư dưới quyền chỉ huy của Datis và Artaphernes vẫn chiến đấu rất dũng mãnh. Những hàng quân ở phía sau vẫn tiếp tục bắn hàng loạt tên qua đầu đồng đội để yểm hộ cho phía trước phản kích. Họ gan dạ lao vào giữa rừng giáo nhọn của đối phương đánh giáp lá cà, cố phát huy lối đánh sở trường của họ. Nhưng mọi cố gắng đều thất bại trước những tấm giáp sắt, những ngọn giáo dài và tinh thần bảo vệ tổ quốc.
 
Quân Ba Tư thương vong mỗi lúc một tăng. Hàng ngũ bị rối loạn, họ bắt đầu hoang mang dao động và cuối cùng đã tan vỡ. Trước thất bại không sao cứu vãn nổi, Datis và Artaphernes cho quân rút chạy về phía biển.
 
Quân Hy Lạp đuổi theo truy kích. Nhưng trang bị khá nặng nề lại cơ động bằng chân họ không thể vận động được nhanh. Lại chỉ quen chiến đấu trong đội hình tập trung. Nên đã bỏ lỡ một cơ hội để tiêu diệt đối phương.
== Ý nghĩa trận đánh ==
[[Tập tin:Soldat Marathon Cortot Louvre LP243.jpg|nhỏ|trái|200px|Hình tượng người chiến sĩ báo tin chiến thắng từ Marathon về Athens. Tượng tại [[bảo tàng Louvre]], [[Paris]].]]
"Vua của các vị vua" Darius I trị vì Ba Tư sau khi "Vua của các vị vua" Cyrus Đại Đế qua đời, và dưới triều đại ông, người Ba Tư và người Hy Lạp giao chiến với nhau lần đầu tiên. Trận đánh Marathon không phải là trận đánh cuối cùng giữa hai nền văn minh vĩ đại này.<ref name="alexander32"/> Cụ thể hơn, chiến thắng của người Athens ở Marathon mới chỉ đánh bại được đợt xâm lăng đầu tiên của đế quốc Ba Tư vào đất Hy Lạp. Phải 40 năm ròng rã người Hy Lạp mới dànhgiành được toàn thắng trong cuộc chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư. Và trận Marathon chưa phải là trận giao chiến lớn nhất trong 40 năm chiến tranh giữa hai nước. Tuy nhiên với ý nghĩa là trận đánh đầu tiên của Hy Lạp trước quân Ba Tư trong điều kiện phải lấy ít địch nhiều và là một trận đánh phản ánh sự tài giỏi về lợi dụng địa hình, về cách tiến công địch ở thời cơ và cự ly thích hợp, về cách chỉ huy mạnh bạo và khéo léo; trận Marathon vẫn được coi là trận đánh xuất sắc trong cuộc chiến tranh Hy-Ba. Đối với sự hình thành và phát triển của nền nghệ thuật quân sự cổ đại, nó được xem như một trận đánh tiêu biểu
 
Trận Marathon đánh dấu bước phát triển về nghệ thuật [[quân sự]] của người Hy Lạp, trong đó có Callimachus và Miltiades là những người có đóng góp lớn lao. Hơn 20 [[thế kỷ]] trôi qua nhưng tinh thần của trận đánh chống quân xâm lược vẫn luôn ngời sáng. Hình ảnh người chiến binh được giao nhiệm vụ báo tin chiến thắng ở Marathon chạy về thành Athens, vượt qua 42[[kilômét|km]] đường rừng núi và gục ngã sau khi nói lời cuối cùng vẫn in đậm trong tâm trí người dân Hy Lạp. Hình ảnh đó cũng tiêu biểu cho tinh thần Marathon mà ngày nay được ghi nhận trong các hoạt động [[thể thao]] quốc tế với môn [[marathon (thể thao)|chạy Marathon]] đường dài (được quy định là 42.195&nbsp;km). Trận Marathon là một trong những trận đánh tiêu biểu trong lịch sử thế giới thời cổ đại.