Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Nguyễn Đức Đạt”

không có tóm lược sửa đổi
Không có tóm lược sửa đổi
'''Nguyễn Đức Đạt''' ([[18231824]]<ref>Theo Bách khoa toàn thư Việt Nam thì ông sinh năm 1823, ở đây trích theo Ninh Viết Giao.</ref> - [[1887]]), tự '''Khoát Như''', hiệu '''Nam Sơn Chủ Nhân''', '''Nam Sơn Dưỡng Tẩu''', '''Khả Am Chủ Nhân''', là nhà nho, nhà giáo Việt Nam. Ông là con cụ cử Đức Hiển, quê tại làng Trung Cần, xã Nam Trung, huyện [[Nam Đàn]], tỉnh [[Nghệ An]].
 
== Tiểu sử ==
Ông đỗ [[Cử nhân]] năm [[Đinh Mùi]] [[1847]]. Năm [[Quý Sửu]] [[1853]], tức đời [[Tự Đức]] thứ 6, ông đỗ [[Thám hoa]], cùng với một danh nho khác của Nam Đàn là [[Nguyễn Văn Giao]] <ref>[http://www.namdan.gov.vn/NamDandathoc/tabid/10799/Default.aspx Nam Đàn đất học] - Trang huyện Nam Đàn</ref>. Ông được bổ vào viện Tập hiền, sau đó thăng làm Cấp sự trung. Một thời gian ngắn ông xin cáo quan về phụng dưỡng song thân, nhưng không lâu lại được vời ra làm [[Đốc học]] tỉnh Nghệ An. Mẹ mất, ông về chịu tang ở nhà dạy học. Quan địa phương tấu về triều, lại vời ông ra làm Quận học, rồi thăng [[Án sát]] [[Thanh Hóa]], [[Tuần phủ]] tỉnh [[Hưng Yên]].
Ông sinh năm [[1824]] tại làng Hoành Sơn, xã Nam Hoa Thượng, tổng [[Trung Cần]] (nay là xã [[Khánh Sơn]], huyện [[Nam Đàn]], tỉnh[[ Nghệ An]]). Ông sinh ra trong một gia đình có nhiều người đỗ đạt, như em họ Nguyễn Đức Quý đỗ [[Hoàng giáp]] [[1884]], em ruột là [[Nguyễn Đức Huy]] đỗ Cử nhân ([[1864]]), cha là Nguyễn Đức Diệu đỗ [[Cử nhân]] ([[1824]]), con trai ông là Nguyễn Đức Hiểu cũng đỗ Cử nhân (1912) và cháu ông đỗ [[Phó bảng]] ([[1916]]).
 
Ông đỗ [[Cử nhân]] nămkhoa [[Đinh Mùi]] [[1847]]. Năm [[Quý Sửu]] [[1853]], tức đời [[Tự Đức]] thứ 6, ông đỗ [[Thám hoa]], cùng với một danh nho khác của Nam Đàn là [[Nguyễn Văn Giao]] <ref>[http://www.namdan.gov.vn/NamDandathoc/tabid/10799/Default.aspx Nam Đàn đất học] - Trang huyện Nam Đàn</ref>. Ông được bổ vào viện Tập hiền, sau đó thăng làm Cấp sự trung. MộtĐược thờiít gian ngắnlâu, ông xin cáo quan về phụng dưỡng song thân, nhưng khôngmở lâutrường dạy học. Năm [[1863]], ông lại được triều đình vời ra làm [[Đốc học]] tỉnh Nghệ An. Mẹ mất, ông về chịu tang ở nhà dạy học. QuanKhi hết chịu tang, quan địa phương tấu về triều, lại vời ông ra làm Quận học, rồi thăng [[Án sát]] [[Thanh Hóa]], [[Tuần phủ]] tỉnh [[Hưng Yên]].
Năm [[1864]] ông cáo bệnh từ quan, về quê mở trường dạy học. Trường học của ông là một trong những ngôi trường uy tín của đông đảo thí sinh chuẩn bị thi hương. Học trò ông nhiều người thành danh, trong đó có những bậc danh sĩ như: [[Phan Bội Châu]], [[Cao Xuân Dục]], [[Ngô Đức Kế]], [[Đặng Văn Bá]], [[Đặng Thái Thân]], [[Đặng Văn Thuỵ]]...
 
Năm Tự Đức thứ 26 ([[1873]]), quan Pháp tấn công, bốn tỉnh [[Hà Nội]], [[Hải Dương]], [[Nam Định]], [[Ninh Bình]] đều bị thất thủ. Nhờ có công giữ được Hưng Yên yêu ổn nên ông được Tự Đức ban thưởng. Ít lâu sau, ông cáo quan, lại trở về mở trường dạy học. Năm [[1885]], vua Hàm Nghi ra chiếu [[Cần Vương]]. Ông cùng em họ là Nguyễn Đức Quý ra mắt Hàm Nghi và được phong làm Lại bộ Thượng thư lĩnh An Tĩnh tổng đốc. Về quê nhà, ông cùng Nguyễn Đức Quý, Nguyễn Quang... dựng cờ nghĩa khởi binh, chiến đấu chưa được bao lâu thì thất thế nên nghĩa quân phải rút lên vùng miền núi [[Thanh Chương]]. Do tuổi cao sức yêu không đi được, nên Nguyễn Đức Đạt ở ẩn tại quê nhà.
Ông viết khá nhiều sách, phần lớn là những tuyển tập các bài mẫu cho học trò đi thi (''Nam Sơn song khoá phủ tuyển, Nam Sơn song khoá chế nghĩa, Đăng long văn tuyển, Nam Sơn di thảo, Khả Am văn tập''...). Hai tập: ''Vịnh sử thi tập'' (vịnh các nhân vật lịch sử Trung Quốc), ''Việt sử thặng bình'' được viết theo lối vấn đáp, tiện cho việc ôn tập. Ông còn soạn nhiều công trình văn thơ, triết học, sử học có giá trị, tiêu biểu như các sách ''Nam Sơn tùng thoại, Cần kiệm vựng biên, Lăng trình kĩ thức, khảo cổ ức thuyết.''
 
Thám hoa Nguyễn Đức Đạt mất vào [[tháng 2]] năm [[1887]], hưởng thọ 63 tuổi.
 
== Sự nghiệp giáo dục ==
Cả cuộc đời Nguyễn Đức Đạt đều làm nghề dạy học. Trường của ông là một ngôi trường uy tín dành cho những người đi thi hương. Học trò ông nhiều người thành danh, trong đó có những bậc danh sĩ như: [[Phan Bội Châu]], [[Cao Xuân Dục]], [[Ngô Đức Kế]], [[Đặng Nguyên Cẩn]], [[Đặng Văn Bá]], [[Đặng Thái Thân]], [[Đặng Văn Thụy]], [[Nguyễn Sinh Sắc]]... Ông là một nhà nho nghiêm khắc, tận tình và được học trò tôn kính. Hiện nay tại làng Hoành Sơn vẫn còn một ngôi từ đường do học trò lập để thờ ông. Trong ngôi từ đường có hai bức đại tự với sáu chữ "Vạn thế trạch""Đại khoa môn" và nhiều câu đối. Một trong số đó là:
{{cquote|''Thọ khảo tác nhân, Nam Sơn thảo đường trạch vạn thế'' <br/> ''Văn chương minh quốc, Hồng Lĩnh ngô châu đệ nhất phong''}}
 
Dịch nghĩa:
{{cquote|''Suốt đời đào tạo bao người, ơn muôn đời ngôi nhà cỏ núi Nam Sơn'' <br/>
''Văn chương nổi tiếng cả nước, một ngọn núi cao châu ta Hồng Lĩnh''}}
 
== Quan điểm triết học ==
Trong số những cuốn sách của Nguyễn Đức Đạt thì công trình lớn nhất của ông là Nam Sơn tùng thoại, gồm 4 quyên 32 chương, do học trò ghi chép, khắc in và hoàn thành vào [[tháng 11]] năm Tự Đức thứ 33 ([[Tháng 12|12/]][[1880]]), viết theo lối vấn đáp, bàn giải về các vấn đề của Nho giáo: Thiên đạo, lịch sử, đạo đức và trị đạo. Ở đây, bên cạnh quan điểm triết học gần như thuần túy Nho giáo, chịu ảnh hưởng nặng của tư tưởng Khổng Mạnh thì Nguyễn Đức Đạt lại có những quan điểm riêng mới lạ và độc đáo.
 
== Tác phẩm ==
Ông viết khá nhiều sách, trong đó có:
* Những sách dùng trong dạy học:
**''Nam Sơn song khoá phủ tuyển
**''Nam Sơn song khoá chế nghĩa
**''Đăng long văn tuyển
**''Nam Sơn di thảo
**''Khả Am văn tập''....
**''Vịnh sử thi tập'': vịnh các nhân vật lịch sử Trung Quốc
**''Việt sử thặng bình'': được viết theo lối vấn đáp, tiện cho việc ôn tập
* Các công trình văn thơ, triết học, sử học có giá trị, tiêu biểu như
**''Nam Sơn tùng thoại
**''Đông hiên hà dạ tập
**''Hồ dạng thi
**''Cần kiệm vựng biên
**''Lăng trình kĩ thức
**''Khảo cổ ức thuyết...
 
== Chú thích ==
{{Reflist}}
<references />
 
== Tham khảo ==
* ''Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng:Nguyễn Đức Đạt (1824-1887)'', Ninh Viết Giao, NXB Nghệ An, [[1996]].
* [http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=1439aWQ9MjIwNzEmZ3JvdXBpZD02JmtpbmQ9JmtleXdvcmQ9&page=4 Nguyễn Đức Đạt] trên [[Bách khoa toàn thư Việt Nam]].
* [http://www.namdan.gov.vn/Chitiettintuc/tabid/10852/ArticleId/340/tid/10802/Default.aspx Thám hoa Nguyễn Đức Đạt], trang huyện Nam Đàn.
* [http://www.philosophy.vn/?vientriet=articles_deltails&id=577&cat=45&pcat= Quan niệm của Nguyễn Đức Đạt vè mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong ''Nam Sơn tùng thoại''], Mai Vũ Dũng, Viện Triết học.
 
{{sơ khai}}
 
[[Thể loại:Người Nghệ An]]
[[Thể loại:Nhà triết học Việt Nam]]
[[Thể loại:Nhà văn Việt Nam]]
[[Thể loại:Nhà giáo Việt Nam]]
5.582

lần sửa đổi