Khác biệt giữa các bản “Flavius Aetius”

n
sửa khoảng trắng trước dấu chấm, phẩy, replaced: , → , (2), . → . (2) using AWB
n
n (sửa khoảng trắng trước dấu chấm, phẩy, replaced: , → , (2), . → . (2) using AWB)
'''Flavius Aetius''', hoặc đơn giản là '''Aëtius''' (khoảng [[396]]-[[454]]), ''Quận công kiêm quý tộc'' ("[[dux]] et [[patrikios|patricius]]"), là danh tướng [[Đế quốc La Mã|La Mã]] vào thời kỳ cuối của [[Đế quốc Tây La Mã|Đế chế Tây La Mã]]. Do thưở nhỏ ông là con tin dưới trướng vua [[Alaric I]] [[goth|người Goth]] và vua [[Rugalia]] người Hung, ông được học hỏi nhiều về binh cách. Đầu tiên, ông là tướng dưới quyền của ông vua cướp ngôi [[Joannes]], sau đó ông theo về [[Hoàng đế]] [[Valentinianus III]].<ref name="Ermatinger7576">James William Ermatinger, ''The decline and fall of the Roman Empire'', các trang 75-76.</ref> Ông là một chỉ huy [[quân sự]] tài năng và là một trong những người có thế lực nhất ảnh hưởng đến Đế chế trong suốt hai thập kỷ ([[433]]-[[454]]). Trong thời gian đó ông chẳng khác gì một vị [[vua]] không ngai của Đế quốc Tây La Mã. Điều đó không những nhờ tài điều binh khiển tướng kiệt xuất của ông mà còn nhờ tài [[ngoại giao]] của ông nữa.<ref>Stanley Sandler, ''Ground warfare: an international encyclopedia'', Tập 1, trang 8</ref> Với tư cách là người cầm đầu ba quân, ông đối phó với những cuộc tấn công của các [[Người Rợ|rợ]] vào Đế quốc khi đó. Nổi bật hơn cả là sự kiện ông tập hợp và chỉ huy một đội quân bao gồm các chiến binh La Mã và rợ đánh tan tác quân tinh nhuệ Hung của [[Attila]] trong [[Trận Châlons|Trận Chalons]] vào năm [[451]], kết thúc cuộc xâm lược nổi tiếng của [[người Hung]] vào Đế chế Tây La Mã.
 
Cùng với [[thống đốc]] [[Bonifacius]] và [[Stilicho]], Aetius thường được các sử gia đời sau gọi là "người La Mã cuối cùng" với ngụ ý rằng, sau ông, La Mã không thể sản sinh được một người nào khác xứng đáng xếp cùng với các bậc anh hùng thuở xưa. Nhà sử học [[Anh]] [[Edward Gibbon]] thường nhắc đến ông là "''nhân vật được tuyên dương ở khắp nơi bởi nỗi khiếp sợ của bọn người man rợ và là người ủng hộ nền Cộng hòa''" , nhờ vào chiến thắng trứ danh của ông tại [[Chalons]]. Có lẽ, chiến công hiển hách này của ông đã cứu vãn cả nền văn minh phương Tây khỏi mối đe dọa đáng sợ của Đế quốc Hung.<ref name="Spencer8587"/> Thế nhưng, trước tiếng tăm lẫy lừng của ông, Hoàng đế Valentinianus III đố kỵ ông và [[ám sát]] vị đại tướng kiệt xuất. Ít lâu sau đó, các bộ tướng cũ của ông ám sát nhà vua và thù của ông đã được trả.<ref name="Ermatinger7576"/>
 
==Tiểu sử==
 
===Ám sát===
Vào năm [[453]], Aetius cho tiến hành lễ đính hôn giữa con trai ông là Gaudentius với con gái của hoàng đế ValentinianUS III là [[Placidia]] để tiến thêm một bước nữa trong đỉnh cao sự nghiệp chính trị của ông , tuy nhiên hoàng đế lo sợ cuộc hôn nhân này của Aetius có thể ảnh hưởng xấu đến uy quyền và ngôi vị của mình, vì thế đã mời Nguyên lão Nghị viên La Mã là [[Petronius Maximus]] và viên thị thần [[Heraclius]] tham gia vào kế hoạch sát hại Aetius. Vào ngày [[21 tháng 9]] năm [[454]], trong khi triều đình tại Ravenna chuyển tới một bản kê khai tài chính thì Aetius bị đích thân hoàng đế Valentinianus III đâm chết. Valentinianus III là một ông vua yếu kém và có lẽ ông ta [[ám sát]] Aetius theo lời xàm tấu của một vài triều thần đố kỵ với vị đại tướng lừng danh.<ref name="Ermatinger7576"/> Sử gia Edward Gibbon tin vào lời bình phẩm, nhận xét của [[Sidonius Apollinaris]] về hành động sát hại Aetius của hoàng đế Valentinianus III: "''Muôn tâu Hoàng thượng, Hạ thần là một thằng dốt nát, vì cái cớ khiêu khích của Người, Hạ thần chỉ biết rằng Người hành động như thể một người đang tự chặt đứt bàn tay phải cùng bàn tay trái của mình''".<ref>''Decline and Fall of the Roman Empire'', ch. 35</ref>
 
Sau đó Maximus dự định thế chỗ của Aetius làm Tổng tư lệnh quân đội nhưng bị hoàng đế Valentinianus III từ chối, cộng với sự ganh ghét của Heraclius khiến cho Maximus quyết định ra tay hành động ngay khi có thể, ông cho sắp đặt cho hai thuộc hạ từng phục vụ dưới quyền Aetius là [[Optila]] và [[Thraustila]] thực hiện vụ ám sát hoàng đế và Heraclius. Vào ngày [[16 tháng 3]] năm [[455]], Optila đâm chết hoàng đế khi nhà vua đang xuống ngựa dừng lại ở [[Campus Martius]] để luyện tập bắn cung. Trong khi đó Thraustila truy đuổi và giết chết Heraclius cùng một lúc.
Aetius nhìn chung được coi là một viên chỉ huy quân sự có tài năng thực sự, tài năng quân sự của ông khiến ông nhận được sự kính mến và lòng quý trọng to lớn từ Đế chế Tây La Mã, vì thế ông được mọi người xưng tụng là "người La Mã cuối cùng" còn lại của Đế chế phương Tây. Hầu hết các sử gia đều cho rằng Trận Chalons có ý nghĩa hết sức quan trọng, chính trận chiến này đã đánh tan tác huyền thoại bất khả chiến bại của Attila.<ref>[[Edward Shepherd Creasy]] http://www.standin.se/fifteen06a.htm Fifteen Decisive Battles of the World "The victory which the Roman general, Aëtius, with his Gothic allies, had then gained over the Huns, was the last victory of imperial Rome. But among the long Fasti of her triumphs, few can be found that, for their importance and ultimate benefit to mankind, are comparable with this expiring effort of her arms."</ref> Với chiến thắng huy hoàng này, danh tiếng của ông trở thành bất hủ vì đã đánh tan tác cuộc xâm lược của Attila.<ref name="EdGibbon3398">Edward Gibbon, ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'', Tập 3, trang 398</ref> Đến nỗi sử gia Gibbon đã phát biểu hùng hồn quan điểm theo đa số:
 
{{bquote|việc ông ta (Attila) rút lui từ bên kia sông Rhine đã phải công nhận rằng chính chiến thắng cuối cùng này còn giữ lại được cái tên của Đế chế Tây La Mã. .".<ref name=Gibbon>Edward Gibbon, ''Decline and Fall of the Roman Empire'', The Modern Library, New York, volume II, p.1089.</ref> }}
 
Đồng thời, Gibbon cũng công nhận Aetius là một trong những "người La Mã cuối cùng".<ref name="EdGibbon3398"/> Còn theo sử gia [[John Julius Norwich]] thì cay độc đổ tội ám sát Aetius của hoàng đế Valentinianus III do những tên lính gác của ông thực hiện đã khiến cho hoàng đế gặp phải họa sát thân khi thực hiện vụ mưu sát ngu xuẩn vào Aetius "''vị đại tướng vĩ đại nhất của Đế chế''. " <ref>Norwich, John. ''Byzantium: The Early Centuries''</ref> Vì thế di sản quân sự của Aetius được định hình ngay tại Châlons, dù cho ông có cai trị đế chế phương Tây một cách hữu hiệu từ năm 433-450, và những cố gắng nhằm ổn định các vùng biên giới ở châu Âu dưới sự tràn ngập dồn dập của người man rợ, mà kẻ tiên phong đầu tiên là Attila người Hung.
Ngoài ra Gibbon còn nhìn nhận Aetius như một nguồn ánh sáng lạc quan cho đế quốc La Mã đang bước vào thời kỳ suy tàn giống như các ý kiến, nhận xét của các sử gia, học giả như Norwich, Creasy, Ferrill, và Watson. Vào năm [[1980]], [[Robert F. Pennel]] viết trong cuốn ''Ancient Rome from the Earliest Times Down to 476 A.D'' (La Mã cổ đại từ khởi thủy cho đến năm 476):
 
{{bquote|Đế chế tự bản thân nó giờ chỉ còn là một vết tích. Các xứ như Gaul, Tây Ban Nha, và Anh quốc thì hầu như đã mất, Illyria và Pannonia thì nằm trong tay của người Goth, và Bắc Phi sớm bị người rợ thâu tóm. Valentinian khá may mắn khi sở hữu được danh tướng Aetius, sinh trưởng ở Scythia, người đã giữ cho cái tên La Mã kéo dài sự tồn tài của nó và được người đời phong tặng danh hiệu Người La Mã Cuối Cùng. Về sau ông bị ám sát bởi vị hoàng đế vô ơn Valentinian. ."<ref>[http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/history/ancrome/chapter42.html Ancient Rome from the earliest times to 476 A.D, By Robert F. Pennel (1890)]</ref> }}
 
Tuy nhiên đã có nhiều ý kiến bất đồng trong việc đánh giá vai trò lịch sử của Aetius từ các sử gia từ xưa đến nay, theo các sử gia như Gibbon, Norwich và Bury thì coi ông là người bảo vệ La Mã trong suốt ba thập kỷ từ sự tấn công tràn lan của người rợ, còn Sir Edward Creasy thì ca ngợi ông là người anh hùng trong trận Châlons, một số khác thì lại phê phán rằng ông đã để mất các tỉnh Bắc Phi của Đế chế vào tay người Vandal, đến như sử gia nổi tiếng như Bury, thường hay phê bình về ông cũng đã phải thốt lên một câu hỏi tỏ vẻ hối tiếc khi nói về cái chết của Aetius : ''Giờ đây ai sẽ là người giải cứu vùng Ý thoát khỏi người Vandal ?''. Chẳng có nhân vật nào có đủ khả năng để thế chỗ Aetius và đảm trách việc bảo vệ và phòng thủ phương Tây. Chỉ có một điều chắc chắn là vai trò của đại tướng Flavius Aetius trong lịch sử sẽ được người đời mãi mãi ghi nhớ về thành tựu to lớn của vị đại tướng La Mã phía Tây cuối cùng và là người đã đánh bại ''cây roi da của Thượng Đế'' Attila người Hung.<ref>[http://www.standin.se/fifteen06a.htm]</ref>