Khác biệt giữa các bản “Sao Thiên Vương”

n
không có tóm lược sửa đổi
n (replaced: tháng 3, 17 → tháng 3 năm 17, tháng 4, 17 → tháng 4 năm 17 using AWB)
n
Sao Thiên Vương đặt tên theo vị thần bầu trời của người Hy Lạp cổ [[Uranus (thần thoại)|Uranus]] ({{lang-grc|[[wikt:οὐρανός#Ancient Greek|Οὐρανός]]}}), cha của [[Cronus]] ([[Saturn (thần thoại)|Saturn]]) và ông của [[Zeus]] ([[Jupiter (thần thoại)|Jupiter]]), trong tiếng Latin viết là "Ūranus".<ref name="OED" /> Nó là hành tinh duy nhất lấy theo tên từ một vị thần trong [[thần thoại Hy Lạp]] thay vì trong [[thần thoại La Mã]].
 
Sao Thiên Vương có hai [[ký hiệu thiên văn]]. Ký hiệu được đề xuất đầu tiên là, [[Tập tin:Uranus's astrological symbol.svg|20px]],{{efn|name=symbol first}} do Lalande đề xuất đầu tiên năm 1784. Trong một lá thư gửi Herschel, Lalande miêu tả "un globe surmonté par la première lettre de votre nom" ("một quả cầu nằm bên dưới chữ cái đầu trong họ của ngài").<ref name="Francisca" /> Đề xuất sau đó, [[Tập tin:Uranus symbol.svg|20px]],{{efn|name=symbol later}} là biểu tượng lai giữa ký hiệu của [[Sao Hỏa]] và [[Mặt Trời]] bởi vì Uranus là vị thần của bầu trời trong thần thoại Hy Lạp, mà người ta thường nghĩ đó là sự kết hợp sức mạnh của hai vị thần Mặt Trời và Chiến tranh.<ref>{{chú thích web|title=Planet symbols|work=NASA Solar System exploration|url=httphttps://solarsystem.nasa.gov/multimediagalleries/display.cfm?IM_ID=167solar-system-symbols |accessdate=ngày 4 tháng 8 năm 2007}}</ref> Trong tiếng [[Tiếng Trung Quốc|Trung Quốc]], [[tiếng Nhật|Nhật Bản]], [[Tiếng Triều Tiên|Hàn Quốc]], và [[tiếng Việt]], tên gọi của hành tinh thường dịch thành ''Thiên Vương Tinh'' (天王星).<ref>{{chú thích web |url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth|title=Sailormoon Terms and Information|publisher=The Sailor Senshi Page
|accessdate=ngày 5 tháng 3 năm 2006}}</ref><ref>{{chú thích tạp chí|url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt |title=Asian Astronomy 101
|journal=Hamilton Amateur Astronomers |year=1997 |volume=4 |issue=11 |accessdate=ngày 5 tháng 8 năm 2007}}</ref>
Chu kỳ quỹ đạo của Sao Thiên Vương bằng 84 năm Trái Đất. Khoảng cách trung bình từ hành tinh đến Mặt Trời xấp xỉ 3 tỷ km (khoảng 20 [[đơn vị thiên văn|AU]]). Cường độ ánh sáng Mặt Trời chiếu lên Sao Thiên Vương bằng 1/400 so với trên Trái Đất.<ref>{{chú thích web|title=Next Stop Uranus| url=http://astrosociety.org/edu/publications/tnl/04/04.html|year=1986|accessdate=ngày 9 tháng 6 năm 2007}}</ref> Các [[tham số quỹ đạo]] của hành tinh lần đầu tiên được tính ra bởi [[Pierre-Simon Laplace]] năm 1783.<ref name="georgeforbes" /> Theo thời gian, xuất hiện sự sai lệch trong [[những định luật của Kepler về chuyển động thiên thể|tính toán lý thuyết về quỹ đạo]] và quan sát thực tế, và vào năm 1841, [[John Couch Adams]] lần đầu tiên đề xuất sự sai lệch trong tính toán có thể do [[thuyết tương đối rộng|lực hút hấp dẫn]] của một hành tinh chưa được khám phá. Năm 1845, nhà thiên văn học [[Urbain Le Verrier]] tự tính ra quỹ đạo của Sao Thiên Vương với giả sử còn có một hành tinh ở bên ngoài Thiên Vương Tinh. Ngày 23 tháng 9 năm 1846, [[Johann Gottfried Galle]] thông báo đã [[Sự phát hiện Sao Hải Vương|quan sát]] thấy một hành tinh mới, sau này được đặt tên là [[Sao Hải Vương]], ở vị trí gần với vị trí tiên đoán của Le Verrier.<ref>{{chú thích web|title=Mathematical discovery of planets|author=O'Connor, J J and Robertson, E F|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|accessdate=ngày 13 tháng 6 năm 2007}}</ref>
 
Chu kỳ tự quay của phần cấu trúc bên trong Sao Hải Vương bằng 17&nbsp;giờ, 14&nbsp;phút, theo chiều kim đồng hồ ([[chuyển động nghịch hành|nghịch hành]]). Giống như trên mọi [[hành tinh khí khổng lồ]], bên trên khí quyển hành tinh có những cơn gió rất mạnh thổi theo hướng tự quay của nó. Ở một số vĩ độ, như khoảng hai phần ba tính từ xích đạo đến cực nam, các đặc điểm nhìn thấy trên khí quyển chuyển động nhanh hơn, với chu kỳ quay ít hơn 14 giờ.<ref>{{chú thích web|title=Uranus|work=NASA World Book|author=solarsystem.nasa.gov |url=httphttps://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts&System=Metricuranus/facts |year=2010|accessdate=ngày 9 tháng 3 năm 2013}}</ref>
 
=== Độ nghiêng trục quay ===
Khối lượng của Sao Thiên Vương lớn hơn của Trái Đất gần 14,5 lần, và là hành tinh khí khổng lồ nhẹ nhất. Đường kính của nó hơi lớn hơn Sao Hải Vương khoảng 4 lần đường kính Trái Đất. Khối lượng riêng trung bình của nó bằng 1,27 g/cm<sup>3</sup> và là hành tinh có mật độ trung bình nhỏ thứ hai, chỉ lớn hơn của Sao Thổ.<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /><ref name="Jacobson Campbell et al. 1992" /> Giá trị này cho thấy nó có thành phần chủ yếu gồm các loại băng, như nước, amoniac, và mêtan.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> Các nhà khoa học vẫn chưa biết chính xác tổng khối lượng băng bên trong Sao Thiên Vương, do số liệu sẽ khác nhau phụ thuộc vào từng mô hình cấu trúc hành tinh; nó có thể nằm giữa 9,3 đến 13,5 lần [[khối lượng Trái Đất]].<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> [[Hiđrô]] và [[Heli]] chỉ chứa một phần nhỏ với khối lượng từ 0,5 đến 1,5 M<sub>⊕</sub>.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> Phần vật chất còn lại không phải băng có khối lượng 0,5 đến 3,7 M<sub>⊕</sub> chủ yếu là [[đá]].<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" />
 
Mô hình chuẩn về cấu trúc Sao Thiên Vương chứa ba lớp: một lõi ([[silicat]]/[[sắt]]-[[nikel]]) tại tâm, một [[lớp phủ (địa chất)|lớp phủ]] băng ở giữa và bầu khí quyển chứa khí hiđrô/heli bên ngoài cùng.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name="Faure2007" /> Lõi hành tinh tương đối nhỏ, với khối lượng chỉ bằng 0,55 lần khối lượng Trái Đất và bán kính nhỏ hơn 20% bán kính Sao Thiên Vương; lớp phủ chiếm khối lượng nhiều nhất, với khối lượng xấp xỉ 13,4 [[khối lượng Trái Đất|M<sub>⊕</sub>]], trong khi tầng khí quyển chỉ chiếm 0,5 lần M<sub>⊕</sub> và có kích thước mở rộng ít nhất 20% bán kính hành tinh.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name="Faure2007" /> [[Khối lượng riêng]] của lõi hành tinh xấp xỉ bằng 9 g/cm<sup>3</sup>, với [[áp suất]] tại tâm bằng 8 triệu bars (800 [[Pascal (đơn vị)|GPa]]) và [[nhiệt độ]] xấp xỉ 5000 [[kelvin|K]].<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /><ref name="Faure2007" /> Lớp phủ băng thực tế không hoàn toàn chứa băng theo nghĩa thông thường, đó là một chất lỏng đặc và nóng gồm nước, amoniac và những hợp chất dễ bay hơi khác.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name="Faure2007" /> Chất lỏng này có độ dẫn điện cao, đôi khi được gọi là đại dương nước–amoniac.<ref name="Atreya2006" /> Thành phần chủ yếu của Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương rất khác so với Sao Mộc và Sao Thổ, hợp chất băng chiếm đa số so với hợp chất khí, và do đó các nhà khoa học còn phân loại hai hành tinh này thành "hành tinh băng đá khổng lồ". Có thể có một lớp nước ion nơi các phân tử nước bị phân ly thành các ion hiđrô và ôxy, và càng sâu xuống dưới đó là nước ở trạng thái siêu ion (superionic water) trong đó các nguyên tử ôxy kết tụ lại thành mạng tinh thể trong khi các ion hiđrô có thể di chuyển tự do trong dàn tinh thể ôxy.<ref>[httphttps://www.newscientist.com/article/mg20727764.500-weird-water-lurking-inside-giant-planets.html/ Weird water lurking inside giant planets], New Scientist,ngày 1 tháng 9 năm 2010, Magazine issue 2776.</ref>
 
Tuy mô hình miêu tả ở trên có thể là tiêu chuẩn, nó không phải là duy nhất; có những mô hình khác cũng phù hợp với quan sát. Ví dụ, nếu lượng lớn hiđrô và vật liệu đá trộn lẫn vào lớp phủ băng, tổng khối lượng của phần băng bên trong sẽ thấp hơn, và tương ứng tổng khối lượng đá và hiđrô sẽ cao hơn. Những dữ liệu hiện tại không cho phép khoa học xác định được mô hình cấu trúc hành tinh nào là đúng.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Tồn tại cấu trúc chất lỏng bên trong Sao Thiên Vương có nghĩa là hành tinh này không có bề mặt rắn. Khi đi từ bên ngoài vào trong, các chất khí trong bầu khí quyển dần dần chuyển sang pha lỏng khi tiến tới lớp phủ lỏng bên trong.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> Để thuận tiện, các nhà khoa học hình dung ra một hình phỏng cầu tự quay với định nghĩa nơi có áp suất khí quyển bằng 1 bar (100 kPa) làm "bề mặt" của nó. Sao Thiên Vương có bán kính tại xích đạo và vùng cực lần lượt là {{nowrap|25559 ± 4}} và {{nowrap|24973 ± 20&nbsp;km}}.<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" /> Mặt này được sử dụng trong toàn bài viết với định nghĩa độ cao tại mặt này bằng 0.
=== Sự biến đổi của mùa ===
[[Tập tin:Uranus clouds.jpg|nhỏ|upright|Vành đai, vòng trắng ở bán cầu nam và đám mây sáng ở bán cầu bắc qua ảnh chụp của camera ACS của HST năm 2005.]]
Trong thời gian ngắn từ tháng 3 tới tháng 5 năm 2004, có một số đám mây lớn xuất hiện trong khí quyển Sao Thiên Vương, và hành tinh hiện lên giống như Sao Hải Vương.<ref name="Hammel de Pater et al. Uranus in 2004, 2005" /><ref>{{chú thích web|last=Devitt|first=Terry|url=http://www.news.wisc.edu/10402keck-zooms-in-on-the-weird-weather-of-uranus/|title=Keck zooms in on the weird weather of Uranus|publisher=University of Wisconsin-Madison |year=2004|accessdate=ngày 24 tháng 12 năm 2006}}</ref> Các quan sát cũng ghi nhận kỷ lục mới về tốc độ gió cỡ 229&nbsp;m/s (824&nbsp;km/h) và một cơn [[giông]] tồn tại lâu mà các nhà khoa học gọi là "[[Tuyên ngôn độc lập Hoa Kỳ|Pháo hoa ngày 4 tháng 7]]".<ref name="planetary" /> Ngày 23 tháng 8 năm 2006, các nhà nghiên cứu ở Viện Khoa học Không gian (Boulder, CO) và [[Đại học Wisconsin]] phát hiện thấy một vết tối trên khí quyển Sao Thiên Vương, cho phép các nhà thiên văn học hiểu sâu hơn về hoạt động khí quyển của hành tinh.<ref name="DarkSpot" /> Họ vẫn chưa hiểu được đầy đủ tại sao có sự bất thình lình xuất hiện vết tối này, nhưng dường như độ nghiêng trục quay của hành tinh đã gây ra quá trình biến đổi khắc nghiệt theo mùa của Sao Thiên Vương.<ref name="DarkSpot" /><ref name="Hammel2007" /> Việc xác định bản chất của sự biến đổi mùa là rất khó bởi vì những dữ liệu tin cậy về khí quyển của Sao Thiên Vương mới chỉ thu thập trong khoảng thời gian nhỏ hơn 84 năm, hay một năm của Thiên Vương Tinh. Các nhà khoa học cũng phát hiện thêm một số hiện tượng mới. Sử dụng kỹ thuật đo [[thông lượng]] [[bức xạ điện từ]] (photometry) phát ra từ hành tinh trong khoảng thời gian một nửa năm Thiên Vương Tinh (bắt đầu trong thập niên 1950) đã cho thấy có sự biến đổi đều về độ sáng trong hai dải phổ, với độ sáng cực đại xuất hiện vào lúc hành tinh ở điểm chí và cực tiểu khi nó ở điểm phân.<ref name="Lockwood & Jerzykiewicz 2006" /> Một hiện tượng biến đổi tuần hoàn khác, với cực đại tại điểm chí, thông qua phép đo sóng [[vi ba]] đối với [[tầng đối lưu]] sâu phía dưới bắt đầu thực hiện từ thập niên 1960.<ref name="Klein & Hofstadter 2006" /> Những đo lường về nhiệt độ của [[tầng bình lưu]] thực hiện từ thập niên 1970 cũng chỉ ra giá trị cực đại gần thời gian của hành tinh ở điểm chí năm 1986.<ref name="Young et al. 2001" /> Yếu tố chính của sự biến đổi này xảy ra là do ảnh hưởng của góc quan sát hình học khi theo dõi Sao Thiên Vương từ Trái Đất.<ref name="Karkoschka ('Uranus') 2001" />
 
Có một số lý do để tin rằng sự thay đổi của các tính chất vật lý theo mùa đang xảy ra trên Sao Thiên Vương. Thực tế hành tinh có một vòng sáng và chỏm cực khí quyển ở vùng cực nam, trong khi phần còn lại bao gồm cả bán cầu bắc lại khá mờ nhạt và tĩnh lặng trong bước sóng khả kiến, hay nó không tương thích với mô hình về sự thay đổi mùa nêu ở trên.<ref name="Hammel2007" /> Trong thời gian của hành tinh ở điểm chí năm 1944, Sao Thiên Vương có một số điểm sáng và cực bắc của nó không phải luôn luôn mờ nhạt.<ref name="Lockwood & Jerzykiewicz 2006" /> Thông tin này cho thấy các cực có lúc sáng lên trước lúc điểm chí và tối đi sau lúc điểm phân.<ref name="Hammel2007" /> Những phân tích chi tiết từ dữ liệu đo qua bước sóng khả kiến và vi ba cho thấy có sự biến đổi chu kỳ về độ sáng không hoàn toàn đối xứng xung quanh thời gian hành tinh ở điểm chí, và các nhà khoa học cũng quan sát thấy có sự biến đổi trong suất phản chiếu hình học dọc theo kinh tuyến (bắc-nam) của hành tinh.<ref name="Hammel2007" /> Cuối cùng trong thập niên 1990, khi Sao Thiên Vương đi ra khỏi điểm chí, kính thiên văn không gian Hubble và những kính mặt đất phát hiện thấy chỏm cực khí quyển ở cực nam đã tối đi đáng kể (ngoại trừ vòng sáng (collar) bán cầu nam, nó không bị biến đổi độ sáng),<ref name="Rages Hammel et al. 2004" /> trong khi ở bán cầu bắc bắt đầu có sự gia tăng hoạt động trong khí quyển,<ref name="planetary" /> như bắt đầu hình thành các đám mây, gió thổi mạnh hơn, củng cổ thêm dự đoán bán cầu bắc sẽ có màu sáng dần lên.<ref name="Hammel de Pater et al. Uranus in 2004, 2005" /> Điều này thực sự đã diễn ra vào năm 2007 khi hành tinh đến vị trí điểm phân: xuất hiện một vòng khí quyển mờ ở bán cầu bắc, trong khi vòng bán cầu nam gần như biến mất, mặc dù sự phân bố gió thổi dọc theo vĩ độ vẫn còn khá lệch, với gió ở bán cầu bắc thổi chậm hơn gió ở bán cầu nam.<ref name="Sromovsky Fry et al. 2009" />
 
<ref name="nasafact">
{{chú thích web|url = httphttps://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Factsuranus/facts|title = NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher = NASA|last = Munsell|first = Kirk|accessdate = ngày 13 tháng 8 năm 2007|date = ngày 14 tháng 5 năm 2007
}}
</ref>
 
<ref name="DarkSpot">
{{chú thích web| url=<!--http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf-->httphttps://phys.org/news78676690news/2006-09-hubble-dark-cloud-atmosphere-uranus.html|title=Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus|last=Sromovsky|first=L. |coauthors=Fry, P.;Hammel, H.;Rages, K|publisher=physorg.com|accessdate=ngày 22 tháng 8 năm 2007|format=PDF
}} [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=20921 SpaceRef 28/9/2006] & [http://hubblesite.org/newscenternews/archive/releases/2006/47/results/10086-uranus Hubblesite News / HubblesiteUranus]
</ref>
 
* [http://sci.esa.int/solar-system/35653-uranus/ Uranus] - Sao Thiên Vương trên trang [[Cơ quan vũ trụ châu Âu]], cập nhật 14/5/2013
* [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html Uranus fact sheet] - số liệu Sao Thiên Vương trên trang [[:en:Goddard Space Flight Center|GSFC]] của NASA, cập nhật 17/11/2010
* [httphttps://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranusuranus Uranus Profile] attại [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm NASA's Solar System Exploration site] cập nhật 26/4/2013
* [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Planets—Uranus] A kid's guide to Uranus.
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Uranus] at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal. (photos)
* [http://www.astronomycast.com/2007/11/episode-62-uranus/ Uranus (Astronomy Cast homepage)] (blog) 11/11/2007
* [http://www.solarviews.com/raw/uranus/urfamily.jpg Uranian system montage] (photo)
* [http://keckobservatory.org/newsrecent/entry/keck_pictures_of_uranus_show_best_view_from_the_ground Keck pictures of Uranus show best view from the ground] cập nhật 10/11/2004, [http://web.archive.org/web/20041118145738/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ lưu trữ] 18/11/2004
* [http://www.keckobservatory.org/blogrecent/entry/keck_captures_most_detailed_images_of_uranus_ever_obtained_from_earth Keck captures most detailed images of Uranus ever obtained from Earth] 24/10/2012
{{vi}}
* {{TĐBKVN|719|Thiên Vương Tinh}}