Khác biệt giữa các bản “Tiếng Abkhaz”

không có tóm lược sửa đổi
{{Infobox language
| name = Tiếng Abkhaz
| altname = Tiếng Abkhazia
|nativename={{lang|abk|Аԥсуа бызшәа}}; {{lang|abk|аԥсшәа}}
| nativename = {{lang|ab|Аҧсуа бызшәа}}; {{lang|ab|аҧсшәа}}<br>Apsua byzshwa; apsshwa
|states=[[Abkhazia]] và kiều dân Abkhaz
| ethnicity = [[Người Abkhazia]]
|speakers={{sigfig|112.740|3}} (1993)<ref name=e18>[http://www.ethnologue.com/18/language/abk/ Tiếng Abkhaz] tại Ethnologue. 18th ed., 2015.</ref>
| states = [[Abkhazia]]
|date=
| speakers = 190,110
|ref=e18
| date = 2014-2015
|familycolor=Caucasian
| ref = <ref>{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/abk|title=Abkhaz|work=Ethnologue|access-date=2018-05-03|language=en}}</ref>
|fam1=[[Hệ ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz|Tây Bắc Kavkaz]]
| familycolor = Caucasian
|fam2=[[Nhóm ngôn ngữ Abazgi|Abazgi]]
| fam1 = [[Ngữ hệ Tây Bắc Kavkaz|Tây Bắc Kavkaz]]
|dia1=Abzhywa
|dia2 fam2 = [[PhươngNhóm ngôn ngữ BzybAbazgi|BzybAbazgi]]
| dia1 = Abzhywa
|dia3=Sadz
| dia2 = [[Phương ngữ Bzyb|Bzyb]]
|nation=[[Cộng hòa Abkhazia]]{{efn|name=Abkhazia-note|[[Abkhazia]] tự xem mình là một quốc gia độc lập, nhưng điều nay chỉ được một vài quốc gia công nhận. Chính phủ Gruzia và chính phủ đa số các quốc gia xem Abkhazia là một phần lãnh thổ Gruzia.}}
| dia3 = Sadz
|script=[[Bảng chữ cái Kirin|Kirin]] (biến thể [[Bảng chữ cái tiếng Abkhaz|tiếng Abkhaz]])
| nation = [[Cộng hòa Abkhazia]];{{efn|name=Abkhazia-note|[[Abkhazia]] tự xem mình là một quốc gia độc lập, nhưng điều nay chỉ được một vài quốc gia công nhận. Chính phủ Gruzia và chính phủ đa số các quốc gia xem Abkhazia là một phần lãnh thổ Gruzia.}} [[Cộng hòa tự trị Abkhazia]], Gruzia
Trước đây: [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]], [[Bảng chữ cái Gruzia|Gruzia]]
| script = [[Bảng chữ cái Kirin|Kirin]] (biến thể [[bảng chữ cái tiếng Abkhaz|tiếng Abkhaz]]),
|iso1=ab
trước đây: [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]], [[Bảng chữ cái Gruzia|Gruzia]]
|iso2=abk
| iso1 = ab
|iso3=abk
| iso1comment = Abkhazian
|glotto=abkh1244
| iso2 = abk
|glottorefname=Abkhazian
| iso2comment = Abkhazian
|map=Idioma abjasio.png
| iso3 = abk
| iso3comment = Abkhazian
| glotto = abkh1244
| glottoname = Abkhazian
| map = Idioma abjasio.png
}}
 
{{Văn hóa Abkhazia}}
'''Tiếng Abkhaz''' (đôi khicòn được viết là '''Abxaz'''; {{lang|ab|АҧсуаАԥсуа бызшәа}} [/{{IPA|apʰswa bɨzʃʷa]|}}/), còn gọi là '''tiếng Abkhazia''',<ref name="Glottolog" /><ref name="ISO 639-2/RA">{{cite web |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes_name.php?code_ID=2 |title=Documentation for ISO 639 identifier: abk |publisher=ISO 639-2 Registration Authority - Library of Congress |access-date=2017-07-04 |quote=Name: Abkhazian}}</ref><ref name="ISO 639-3/RA">{{cite web |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=abk |title=Documentation for ISO 639 identifier: abk |publisher=ISO 639-3 Registration Authority - SIL International |access-date=2017-07-04 |quote=Name: Abkhazian}}</ref> là một [[HệNgữ ngôn ngữhệ Tây Bắc Kavkaz|ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz]], có quan hệ gần gũi nhất với [[tiếng Abaza]]. NgônĐây ngữ nàyngôn chủngữ yếu đượccủa [[người Abkhaz]], nói. Đâymột trong những ngôn ngữ chính thức của [[Abkhazia]]{{efn|.<ref name=Abkhazia-note}}e18>[http://www.ethnologue.com/18/language/ab/ nơiTiếng Abkhaz] khoảngtại 100Ethnologue.000 người18th nóied.<ref name="e18", 2015.</ref> NgoàiThêm ranữa, nó được nóingôn bởingữ của hàng nghìnngàn kiều dân Abkhazia tại [[Thổ Nhĩ Kỳ]], cộng hòa tự trị [[Adjara]] ([[Gruzia]]), [[Syria]], [[Jordan]] và nhiều quốc gianước Tây phươngPhương. Thống kê năm 2010 của Nga ghi nhận 6.786 người nói tiếng Abkhaz tại [[Nga]].<ref name=RC2010>Row 7 in {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |language=Nga |script-title=ru:Приложение 6: Население Российской Федерации по владению языками |trans_title=Appendix 6: Population of the Russian Federation by languages used |format=XLS |publisher=Федерадьная служба государственной статистики {{bracket|Federal State Statistics Service}} }}</ref>
 
==Hệ thống chữ viết==
==Phân loại==
Tiếng Abkhaz là một [[Ngữ hệ Tây Bắc Kavkaz|ngôn ngữ Tây Bắc Kavkaz]], có liên hệ với [[tiếng Adyghe]]. Nó gần gũi nhất với [[tiếng Abaza]]. Cả hai đôi khi được coi là phương ngữ của một ngôn ngữ, và rằng dạng viết của tiếng Abkhaz và tiếng Abaza đơn giản là hai đầu mút của một [[dãy phương ngữ]]. Về ngữ pháp, hai tiếng rất giống nhau; tuy vậy, sự khác biệt trong ngữ âm đủ để giữ hai ngôn ngữ này tách riêng. Hầu hết nhà ngôn ngữ (ví dụ, Chirikba 2003) cũng coi [[tiếng Ubykh]] là một họ hàng gần của dãy phương ngữ Abkhaz–Abaza.
 
==Phân bố địa lý==
Tiếng Abkhaz được nói chủ yếu ở [[Abkhazia]]. Tiếng Abkhaz còn ngôn ngữ của kiều dân Abkhaz, chủ yếu ở [[Thổ Nhĩ Kỳ]], với những nhóm nhỏ hơn tại [[Syria]], [[Iraq]], và [[Jordan]]; cộng hòa tự trị [[Adjara]] của [[Gruzia]]; Liên Xô cũ ([[Armenia]], [[Ukraina]]); và qua những cuộc di cư gần đây, cả những nước Tây Phương như [[Đức]], [[Hà Lan]], và [[Hoa Kỳ]].
 
==Phương ngữ==
Tiếng Abkhaz thường được nhìn nhận là có ba phương ngữ:
* '''Abzhywa''', nói ở miền Kavkaz, đặt theo tên vùng lịch sử [[Abzhywa]] (Абжьыуа), đôi khi được gọi là '''Abzhui''', dạng Nga hóa của Abzhywa.
* '''[[Phương ngữ Bzyb|Bzyb]]''' hay Bzyp, nói ở Kavkaz và Thổ Nhĩ Kỳ, đặt tên theo vùng [[Bzyb (vùng)|Bzyb]] ({{lang-ab|Бзыԥ|links=no}}).
* '''Sadz''', nay chỉ có mặt ở Thổ Nhĩ, trước đây hiện diện tại vùng giữa [[sông Bzyb]] và Khosta.
Dạng ngôn ngữ viết văn học dựa trên phương ngữ Abzhywa.
 
==Âm vị học==
{{main|Âm vị học tiếng Abkhaz}}
 
Tiếng Abkhaz có số phụ âm rất lớn (58 trong dạng chuẩn văn học). Trái lại, ngôn ngữ này lại chỉ có hai nguyên âm riêng biệt, nhưng hai nguyên âm này lại có nhiều tha âm, biến thiên dựa trên tính vòm hóa hay môi hóa của phụ âm lân cận.
 
Âm vị màu <span style="color:#008000;">lục</span> chỉ có trong phuơng ngữ Bzyp và Sadz; âm vị màu <span style="color:blue;">lam</span> riêng có trong phương ngữ Bzyp.
 
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|-
! rowspan=2 colspan=2 |
! rowspan=2 | [[Âm môi|Môi]]
! colspan=2 | [[Âm chân răng|Chân răng]]
! colspan=2 | [[Âm chân răng sau|Chân răng<br />sau]]
! colspan=2 | [[Âm chân răng-vòm|Chân răng-<br />vòm]]
! rowspan=2 | [[Âm quặt lưỡi|Quặt lưỡi]]
! colspan=3 | [[Âm ngạc mềm|Ngạc mềm]]
! colspan=5 | [[Âm lưỡi nhỏ|Lưỡi nhỏ]]
! colspan=2 | [[Âm yết hầu|Yết hầu]]
|- class=small
! thường
! [[môi hóa]]
! thường
! [[môi hóa]]
! thường
! [[môi hóa]]
! [[vòm hóa]]
! thường
! [[môi hóa]]
! [[vòm hóa]]
! thường
! [[môi hóa]]
! yết hầu hóa
! lab. + phar.
! thường
! [[môi hóa]]
|-
! colspan=2 | [[Âm mũi|Mũi]]
| {{IPA|m}}
| {{IPA|n}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=3 | [[Âm tắc|Tắc]]
! <small>vô thanh</small>
| {{IPA|p}}
| {{IPA|t}}
| {{IPA|tʷ}}
|
|
|
|
|
| {{IPA|kʲ}}
| {{IPA|k}}
| {{IPA|kʷ}}
|
|
|
|
|
|
|
|-
! <small>hữu thanh</small>
| {{IPA|b}}
| {{IPA|d}}
| {{IPA|dʷ}}
|
|
|
|
|
| {{IPA|ɡʲ}}
| {{IPA|ɡ}}
| {{IPA|ɡʷ}}
|
|
|
|
|
|
|
|-
! <small>[[âm tống ra|tống ra]]</small>
| {{IPA|pʼ}}
| {{IPA|tʼ}}
| {{IPA|tʷʼ}}
|
|
|
|
|
| {{IPA|kʲʼ}}
| {{IPA|kʼ}}
| {{IPA|kʷʼ}}
| {{IPA|qʲʼ}}
| {{IPA|qʼ}}
| {{IPA|qʷʼ}}
|
|
|
|
|-
! rowspan=3 | [[Âm tắc xát|Tắc xát]]
! <small>vô thanh</small>
|
| {{IPA|t͡s}}
|
| {{IPA|t͡ʃ}}
|
| <span style="color:blue;">{{IPA|t͡ɕ}}</span>
| {{IPA|t͡ɕʷ}}
| {{IPA|ʈ͡ʂ}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! <small>hữu thanh</small>
|
| {{IPA|d͡z}}
|
| {{IPA|d͡ʒ}}
|
| <span style="color:blue;">{{IPA|d͡ʑ}}</span>
| {{IPA|d͡ʑʷ}}
| {{IPA|ɖ͡ʐ}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! <small>[[âm tống ra|tống ra]]</small>
|
| {{IPA|t͡sʼ}}
|
| {{IPA|t͡ʃʼ}}
|
| <span style="color:blue;">{{IPA|t͡ɕʼ}}</span>
| {{IPA|t͡ɕʷʼ}}
| {{IPA|ʈ͡ʂʼ}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan=2 | [[Âm xát|Xát]]
! <small>vô thanh</small>
| {{IPA|f}}
| {{IPA|s}}
|
| {{IPA|ʃ}}
| {{IPA|ʃʷ}}
| <span style="color:blue;">{{IPA|ɕ}}</span>
| <span style="color:#008000;">{{IPA|ɕʷ}}</span>
| {{IPA|ʂ}}
|
|
|
| {{IPA|χʲ}}
| {{IPA|χ}}
| {{IPA|χʷ}}
| <span style="color:blue;">{{IPA|χˤ}}</span>
| <span style="color:blue;">{{IPA|χˤʷ}}</span>
| {{IPA|ħ}}
| {{IPA|ħʷ}}
|-
! <small>hữu thanh</small>
| {{IPA|v}}
| {{IPA|z}}
|
| {{IPA|ʒ}}
| {{IPA|ʒʷ}}
| <span style="color:blue;">{{IPA|ʑ}}</span>
| <span style="color:#008000;">{{IPA|ʑʷ}}</span>
| {{IPA|ʐ}}
|
|
|
| {{IPA|ʁʲ}}
| {{IPA|ʁ}}
| {{IPA|ʁʷ}}
|
|
|
|
|-
! colspan=2 | [[Âm tiếp cận|Tiếp cận]]
|
| {{IPA|l}}
|
|
|
| {{IPA|j}}
| {{IPA|ɥ}}
|
|
|
| {{IPA|w}}
|
|
|
|
|
|
|
|-
! colspan=2 | [[Âm rung|Rung]]
|
| {{IPA|r}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
 
==Chữ viết==
{{Main|Bảng chữ cái tiếng Abkhaz}}
 
Tiếng Abkhaz được viết bằng [[Bảngbảng chữ cái Kirin]] đã được dùng để viết tiếng Abkhaz từ năm 1862.
 
{| class="wikitable IPA"
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь <br /> [ɡʲ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гә гә <br /> [ɡʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ҔӶ ҕӷ <br /> [ʁ/ɣ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ҔьӶь ҕьӷь <br /> [ʁʲ/ɣʲ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ҔәӶә ҕәӷә <br /> [ʁʷ/ɣʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д <br /> [d]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дә дә <br /> [dʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е <br /> [ɛa/ja]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж <br /> [ʐ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Жь жь <br /> [ʒ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӡ ӡ <br /> [d͡z]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӡә ӡә <br /> [d͡ʑʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | И и <br /> [j/jɨ/ɨj/i]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | К к <br /> [kʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь <br /> [kʼʲ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | М м <br /> [m]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н <br /> [n]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | О о <br /> [ɔa/wa]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | П п <br /> [pʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҭә ҭә <br /> [tʷʰ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | У у <br /> [w/wɨ/ɨw/u]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф <br /> [f]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х <br /> [x/χ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә <br /> [ʷ]
|}
 
==Tham khảo==
==Chú thích==
{{notelist}}
<references>
{{tham khảo}}
<ref name=RC2010>Row 7 in {{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |language=Russian |script-title=ru:Приложение 6: Население Российской Федерации по владению языками |trans-title=Appendix 6: Population of the Russian Federation by languages used |format=XLS |publisher=Федерадьная служба государственной статистики {{bracket|Federal State Statistics Service}} }}</ref>
</references>
 
==Tài liệu==
* Chirikba, V. A. (1996) ''A Dictionary of Common Abkhaz''. Leiden.
* Chirikba, V. A. (2003) "Abkhaz". ''Languages of the World/Materials'' 119. Muenchen: Lincom Europa.
* Hewitt, B. George (2010) ''Abkhaz: A Comprehensive Self Tutor'' Muenchen, Lincom Europa {{ISBN|978-3-89586-670-8}}
* Hewitt, B. George (1979) ''Abkhaz: A descriptive Grammar''. Amsterdam: North Holland.
* Hewitt, B. George (1989) Abkhaz. In John Greppin (ed.), ''The Indigenous Languages of the Caucasus'' Vol. 2. Caravan Books, New York. 39-88.
* Vaux, Bert and Zihni Psiypa (1997) "The Cwyzhy Dialect of Abkhaz". ''Harvard Working Papers in Linguistics'' 6, Susumu Kuno, Bert Vaux, and Steve Peter, eds. Cambridge, MA: Harvard University Linguistics Department.
 
==Liên kết ngoài==
{{InterWiki|code=ab}}
{{wikivoyage|Abkhaz phrasebook}}
* [http://www.abyzshwa.narod.ru/ Introduction, basic phrases and grammar and texts]
* [http://www.omniglot.com/writing/abkhaz.htm Abkhaz alphabet and pronunciation (Omniglot)]
* [http://languageserver.uni-graz.at/ls/lang?id=3043 Abkhaz entry in LanguageServer (University of Graz)]
* [http://www.language-museum.com/encyclopedia/a/abkhaz.php Abkhaz at Language Museum]
* [http://www.kapba.de/A-Abtsara.html Example of Abkhaz language]
* [https://web.archive.org/web/20120426090514/http://abc.marlamuter.ru/index.php/list/abhaz/1.xhtml Abkhaz-Russian On-Line Dictionary]
* [http://www.ethnic-cinema-country.ru/kalligrafia/ Ancient Adyghe Abkhaz–Abaza Ubykh alphabet]
* [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=new100&morpho=0&basename=new100\ncc\wcc&first=0 Abkhaz basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database]
* [http://baltoslav.eu/apsua/index.php?mova=en Abkhaz text corpus]
* [http://archive.phonetics.ucla.edu/Language/ABK/abk.html Recordings of Abkhaz]
* [[World Atlas of Language Structures]] information on [http://wals.info/languoid/lect/wals_code_abk Abkhaz]
 
{{Ngôn ngữ tại Gruzia}}