Khác biệt giữa các bản “Hà mã”

this is so useful
(this is so useful)
| range_map=hippo_distribution.gif
| range_map_caption= Bản đồ phân bố<ref name="Redlist"/>
| range_map_width = 230px}}Hà mã là loài sống nửa ở nước nửa trên cạn, cư trú ở các con [[sông]], [[hồ]] và các đầm lầy [[rừng ngập mặn]] [[Tây Phi]]<ref>[http://www.naturatours.com/gabon Gabon<!-- Bot generated title -->]</ref> nơi những con đực chiếm lĩnh một đoạn sông và đứng đầu đàn gồm 5 đến 30 con cái và con non. Vào ban ngày, chúng duy trì sự mát mẻ bằng cách đầm mình trong nước hay bùn; và sự sinh sản cũng diễn ra trong nước. Chúng lên bờ vào ban đêm để ăn cỏ. Mặc dù các con hà mã nghỉ ngơi gần nhau trong nước, thì việc kiếm ăn lại là hoạt động đơn lẻ và không mang tính lãnh thổ.
| range_map_width = 230px}}
 
Dù có sự tương đồng về cơ thể với [[chi Lợn|lợn]] và các loài guốc chẵn trên cạn khác, chúng lại có họ hàng gần nhất là [[bộ Cá voi|cá voi và cá heo]], nhóm mà đã tácm để lấy thịt và những răng nanh bằng [[ngà]].
'''Hà mã''' ([[danh pháp khoa học]]: ''Hippopotamus amphibius'') là một loài [[lớp Thú|động vật có vú]] [[động vật ăn cỏ|ăn cỏ]] lớn sống ở [[châu Phi hạ Sahara|châu Phi cận Sahara]], và là một trong hai [[loài]] còn tồn tại của [[Họ (sinh học)|họ]] [[Hippopotamidae]] (loài còn lại là [[hà mã lùn]].) Đây là một trong những loài thú có vú trên cạn lớn nhất và là [[Bộ guốc chẵn|động vật guốc chẵn]] nặng nhất còn lại, dù thấp hơn nhiều so với loài [[hươu cao cổ]].
 
"Hà mã" là âm Hán-Việt của chữ Hán 河馬. Đây là cách dịch nghĩa của từ Hy Lạp {{polytonic|ἱπποπόταμος}}, ''hippopotamos'' - gồm {{Polytonic|ἵππος}}, ''hippos'' nghĩa là "ngựa", và {{polytonic|ποταμός}}, ''potamos'' nghĩa là "sông" - mang nghĩa "ngựa sông".<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/hippopotamus Hippopotamus] from Merriam-Webster's Online Dictionary]</ref>
 
==Tổng quan==
Hà mã là loài sống nửa ở nước nửa trên cạn, cư trú ở các con [[sông]], [[hồ]] và các đầm lầy [[rừng ngập mặn]] [[Tây Phi]]<ref>[http://www.naturatours.com/gabon Gabon<!-- Bot generated title -->]</ref> nơi những con đực chiếm lĩnh một đoạn sông và đứng đầu đàn gồm 5 đến 30 con cái và con non. Vào ban ngày, chúng duy trì sự mát mẻ bằng cách đầm mình trong nước hay bùn; và sự sinh sản cũng diễn ra trong nước. Chúng lên bờ vào ban đêm để ăn cỏ. Mặc dù các con hà mã nghỉ ngơi gần nhau trong nước, thì việc kiếm ăn lại là hoạt động đơn lẻ và không mang tính lãnh thổ.
 
Dù có sự tương đồng về cơ thể với [[chi Lợn|lợn]] và các loài guốc chẵn trên cạn khác, chúng lại có họ hàng gần nhất là [[bộ Cá voi|cá voi và cá heo]], nhóm mà đã tách ra vào khoảng 55 triệu năm trước.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.timetree.org/time_e_query.php?taxon_a=Cetacea&taxon_b=Hippopotamidae |tiêu đề=Time Tree |nhà xuất bản=Time Tree |ngày truy cập = ngày 30 tháng 3 năm 2010}}</ref> Tổ tiên chung của cá voi và hà mã rẽ nhánh từ những động vật guốc chẵn khác vào khoảng 60 triệu năm về trước.<ref>{{Chú thích web|url=http://www.timetree.org/time_e_query.php?taxon_a=Suidae&taxon_b=Hippopotamidae |tiêu đề=Time Tree |nhà xuất bản=Time Tree |ngày truy cập = ngày 30 tháng 3 năm 2010}}</ref> Hóa thạch hà mã sớm nhất được biết đến thuộc về chi ''[[Kenyapotamus]]'' ở châu Phi, có niên đại khoảng 16 triệu năm trước đây.
 
Hà mã được nhận biết bởi thân mình tròn trịa, gần như không lông, cái miệng và bộ hàm lớn, hai đôi chân ngắn và kích cỡ to lớn. Chúng là động vật có vú trên cạn lớn thứ ba về khối lượng (từ 1½ đến 3 tấn), sau [[tê giác trắng]] (1½ đến 3½ tấn) và ba loài [[voi]] (3 đến 9 tấn), dài 3.6–4 m, cao từ 1.5-1.7m. Hà mã là một trong những loài [[thú đi bằng bốn chân]] lớn nhất.<ref>[http://animal.discovery.com/mammals/hippopotamus/ Hippopotamus: Facts, Pictures, Video: Animal Planet]. Animal.discovery.com (2009-12-31). Truy cập 2011-03-29.</ref> Dù có hai đôi chân ngắn và thân hình bè bè, chúng lại có thể dễ dàng chạy nhanh hơn con người. Chúng đã được ghi nhận với tốc độ {{convert|30|km/h|abbr=on}} ở những khoảng cách ngắn. Hà mã là một trong những sinh vật hung hăng nhất trên thế giới và thường được xem như một trong những động vật nguy hiểm nhất ở châu Phí. Hiện nay ước tính có khoảng 125.000 tới 150.000 cá thể hà mã ở khắp khu vực [[châu Phi hạ Sahara|châu Phi cận Sahara]]; [[Zambia]] (40.000) và [[Tanzania]] (20.000–30.000) là hai quốc gia có quần thể hà mã lớn nhất.<ref name="Redlist"/> Chúng vẫn bị đe dọa bởi việc mất đi môi trường sống và sự săn trộm để lấy thịt và những răng nanh bằng [[ngà]].
 
==Tấn công con người==
{{Chính|Động vật nguy hiểm}}
[[Tập tin:1DSC07857.JPG|150px|nhỏ|phải|Những con hà mã tuy có vẻ bề ngoài hiền lành cục mịch nhưng chúng là một trong những loại động vật nguy hiểm bậc nhất và hung dữ nhất, giết nhiều người nhất ở châu Phi]]
Hà mã là một trong những sinh vật hung hăng nhất trên thế giới và thường được xem như một trong những động vật nguy hiểm nhất ở châu Phi cũng như trên thế giới.<ref name="anninhthudo.vn">[http://www.anninhthudo.vn/Ky-la/Bi-kich-bi-con-trai-ha-ma-moi-ruot-den-chet/423788.antd Bi kịch bị "con trai hà mã" moi ruột đến chết | Thế giới | Báo điện tử An Ninh Thủ Đô<!-- Bot generated title -->]</ref> Không một loài thú hoang dã nào ở châu Phi giết người nhiều như những con hà mã.<ref name="nld.com.vn">[http://nld.com.vn/thoi-su-quoc-te/dung-gion-mat-voi-ha-ma-2009082408546974.htm Đừng giỡn mặt với hà mã! | Địa Ốc<!-- Bot generated title -->]</ref> Hằnga nămhọ và2900thể ngườicắn bịnát giếtcả bởiđầu loàicủa nàyhọ.<ref name="nguoiduatin.vn">[http://www.nguoiduatin.vn/nhung-loai-vat-nguy-hiem-hon-ca-map-a110925.html Những loài vật nguy hiểm hơn cá mập<!-- Bot generated title -->]</ref> Hà mã đặc biệt hung dữ khi bị xâm phạm lãnh thổ của chúng và động đến con cái của chúng. Chính vậy thổ dân ở châu Phi rất dễ mất mạng khi vô tình xâm phạm lãnh thổ của hà mã. Chúng sẽ rượt đuổi, kéo họ xuống đầm, cắn nát thuyền của họ và có thể cắn nát cả đầu của họ.<ref name="nguoiduatin.vn"/>
 
Là loài thú dữ tợn nhất châu Phi, hàm của hà mã có thể nghiền nát một hoặc hai con cá sấu dài khoảng 3m. Độ hung bạo của chúng mạnh hơn bất cứ loài vật kích thước lớn nào. Chúng có trọng lượng trung bình lên tới 1,5 tấn và hàm răng có sức mạnh tương đương với một chiếc búa tạ cỡ lớn.<ref>[http://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/10-loai-vat-nguy-hiem-nhat-hanh-tinh-2844384.html 10 loài vật nguy hiểm nhất hành tinh - VnExpress<!-- Bot generated title -->]</ref> Chúng thường tấn công con người và tàu bè nhỏ. Mặc dù có thân thể thấp đậm và bốn cái chân ngắn cũn nhưng hà mã có thể đạt tới tốc độ lên đến 48&nbsp;km/h và dễ dàng vượt mặt con người. Chúng cũng là loài thú có vú nặng thứ 3 trên mặt đất. Con đực có thể nặng tới 1,8 tấn và dài khoảng 5m. Không nên trêu chọc một con hà mã, nhất là khi chúng đang nhấm nháp [[bữa ăn trưa]].<ref name="nld.com.vn"/>
Người dùng vô danh