Mở trình đơn chính

Các thay đổi

không có tóm lược sửa đổi
|map_caption=Địa hình Anpơ
}}
'''AnpơAn-pơ''' ([[tiếng Pháp]]: ''Alps'', [[tiếng Đức]]:''Alpen'', [[tiếng Ý]]:''Alpi'' là một trong những dãy [[núi]] lớn nhất, dài nhất [[châu Âu]], kéotrải dài qua 8 quốc gia (từ tây sang đông), lần lượt là: [[ÁoPháp]], [[ÝThụy Sĩ]], [[SloveniaÝ]] ở phía Đông, chạy qua [[ÝMonaco]], [[Thụy SĩLiechtenstein]], [[LiechtensteinÁo]], [[Đức]] tới [[PhápSlovenia]] ở phía Tây. Dãy núiAn-pơ được hình thành từ hơn hàng trăm10 triệu năm trước, khi các mảng châu Phi và Á-Âu đâm hút nhau. Sự va chạm làm chokhiến các lớp [[đá trầm tích]] biển nâng lên bởi các hoạt động đứt gãy và uốn nếp hình thành nên những ngọn núi cao như [[Mont Blanc]] và [[Núi Matterhorn|Matterhorn]]. Núi Mont Blanc kéo dài theo ranh giới của Pháp-Ý, với độ cao {{convert|4810|m|abbr=on|0}}, nên đây là ngọn núi cao nhất dãy An-pơ.
 
Sứ thần [[Phạm Phú Thứ]] triều [[Tự Đức]] [[nhà Nguyễn]] nhân chuyến đi sang Âu châu năm 1863 có nhắc đến rặng núi này và phiên âm là '''Ân Lô Bi'''.<ref>Phạm Phụ Thứ. ''Nhật ký đi Tây''. HCM: Đà Nẵng, 1999. Tr 252</ref>
 
Vào 10h50 ngày [[24 tháng 3]] năm [[2015]], [[Chuyến bay 9525 của Germanwings|chuyến bay 9525 của hãng hàng không Germanwings]] với số đăng ký D-AIPX đã rơi tại dãy núi này khi bay từ [[Barcelona]] ([[Tây Ban Nha]]) đến [[Düsseldorf]] ([[Đức]]) làm 150 người thiệt mạng. Nguyên nhân do âm mưu cố ý của cơ phó Andreas Lubitz cố tình.
 
== Địa lý ==
[[Tập tin:Alps with borders.jpg|nhỏ|phải|250px|Alps kéo dài từ Pháp ở phía tây đến Slovenia ở phía đông, và từ Ý ở phía nam đến Đức ở phía bắc.]]
 
AnpơAn-pơ là một cấu trúc địa lý có hình lưỡi liềm nằm ở [[Trung Âu]], với chiều dài {{convert|800|km|abbr=on|-1}} từ đông sang tây và rộng {{convert|200|km|abbr=on|-1}}. Cao độ trung bình của các đỉnh núi là {{convert|2,5|km|abbr=on|1}}.<ref name="Ceben 22–24">Ceben (1998), 22–24</ref> Dãy núi kéo dài từ phía bắc [[Địa Trung Hải]] ngay phía trên bồn trũng [[Sông Po]], mở rộng qua Pháp từ [[Grenoble]], tiếp tục kéo dài về phía đông qua miền trung và nam Thụy Sĩ. Dãy núi tiếp tục qua [[Vienna (định hướng)|Vienna]] của (Áo), về phía đông đến [[biển Adriatic]], vào lãnh thổ [[Slovenia]].<ref name = "Chatré9">Chatré, Baptiste, et. al. (2010), 9</ref><ref>Fleming (2000), 1</ref><ref name="Beattie xii–xiii"/> Về phía nam, dãy núi chìm xuống phíamiền bắc của Ý và phát triển về phía bắc đến phát triển đếnbang [[Bayern|Bavaria]], (Đức).<ref name="Beattie xii–xiii">Beattie (2006), xii–xiii</ref> Ở các khu vực như [[Chiasso]], (Thụy Sĩ) hay [[Lâu đài NeuschwansteinAllauch|NeuschwansteinAllgäu]], Bayern(Bavaria), ranh giới giữa dãy núi với các vùng đất bằng phẳng thìrất rõ ràng; trong khi ở những nơi khác như [[Genève]], ranh giới này kém rõ ràng hơn. Các quốc gia có lãnh thổ bao phủ dảidiện núu nàytích lớn nhất trên dãy An-Pơ là Thụy Sĩ, Pháp (cùng 21,4%), Áo và Ý. Phần cao nhất của dãy núi kéo dài từ đỉnh [[Mont Blanc]] với chiều cao 4810 m<ref>Shoumtoff (200128,7%), 23</ref> nằm trên [[biên giới]] giữa Pháp và Ý, qua [[Berner Oberland]] và đến [[Núi Matterhorn|Matterhorn]] ở Thụy Sĩ. Đỉnh cao nhất phần phía Đông Anpơ là đỉnh [[Piz Bernina]](27, cao 4052 m2%).<ref name="Beattie xii–xiii" />
 
Phần cao nhất của dãy núi được phân chia bởi thung lung băng trên [[Rhône|sông Rhône]], trải dài từ đỉnh [[Mont Blanc]] với chiều cao 4810 m<ref>Shoumtoff (2001), 23</ref> đến [[Núi Matterhorn|Matterhorn]] ở Thụy Sĩ, phần phía nam là núi Monte Rosa và Bernese Alps ở phía bắc. Các đỉnh núi phần phía đông của dãy núi tương đối nhỏ hơn phần trung, tây của An-pơ. Đỉnh cao nhất phần phía Đông An-pơ là đỉnh [[Piz Bernina]], cao 4052 m.<ref name="Beattie xii–xiii" />
 
Sự khác biệt về tên gọi trong vùng núi này gây nên những khó khăn trong việc phân loại các núi và các tiểu vùng, nhưng nhìn chung nó bao gồm [[Đông Alps]] và [[Tây Alps]] ranh giới giữa miền đông Thụy Sĩ theo nhà địa chất học Stefan Schmid.<ref name="Schmid93">Schmid et. al. (2004), 93</ref> Năm 2006, [[SOIUSA]] (''Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino''), một tổ chức của Ý, đề xuất một hệ thống phân loại mới theo yếu tố địa chất và bản đồ địa hình. Theo SOIUSA, Alps có thể được chia thành [[Ligurian Alps]], [[Maritime Alps]], [[Cottian Alps]], [[Dauphiné Alps]], [[Graian Alps]], [[Pennine Alps]], [[Bernese Alps]], [[Lepontine Alps]], [[Glarus Alps]], và [[Appenzell Alps]].<ref>di Sergio Marazzi (2006), 6</ref>
 
Một loạt các dãy núi thấp hơn chạy song song với dãy núi Alps chính, bao gồm [[French Prealps]] (Pháp) và [[dãy núi Jura]] ở Thụy Sĩ và Pháp. Dãy núi thứ hai của Alps chạy theo [[lưu vực]] từ Địa Trung Hải đến [[Wienerwald]], băng qua một sốnhững đỉnh cao nhất, nổi tiếng nhất của Alps. TừDãy núi chính chạy theo hướng tây, từ [[Colle di Cadibona]] đến [[Col de Tende]], nó chạy theo hướng tây trước khi bẻ ngoặc về tây nam và sau đó hướng về phía bắc, khi đến gần [[Colle della Maddalena]],. Đến hướngkhu về phía bắc. Khi đếnvực biên giới Thụy Sĩ, sống núi chính có hướng đông-đông bắc, xuyên giữ hướng đósuốt cho đến khi kết thúc gần Vienna.<!-- still uncited -->
 
== Địa chất và kiến tạo sơn ==
Người dùng vô danh