Khác biệt giữa các bản “Timbuktu”

n
không có tóm lược sửa đổi
n
{{Infobox World Heritage Sitesettlement
<!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available-->
| WHS = Timbuktu
<!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage-->
| Image = [[Tập tin:Djingareiber cour.jpg|200px]]
<!-- Basic info ---------------->
| State Party = {{MLI}}
| name = Timbuktu <!-- at least one of the first two fields must be filled in -->
| Type = Văn hóa
| official_name =
| Criteria = ii, iv, v
| native_name = Tinbuktu (ⵜⵉⵏⴱⵓⴽⵜⵓ) / Tombouctou<!-- if different from the English name -->
| ID = 119
| other_name = Timbuctoo
| Region = châu Phi
| settlement_type = City<!--such as Town, Village, City, Borough etc.-->
| Year = 1988
| translit_lang1 = &nbsp;
| Session = 12
| translit_lang1_type = [[Koyra Chiini language|Koyra Chiini]]:
| Danger = 1990-2005
| translit_lang1_info = Tumbutu
| Link = http://whc.unesco.org/en/list/119
| translit_lang1_info1 =
<!-- images and maps ----------->
| image_skyline = Timbuktu Mosque Sankore.jpg
| imagesize = 250px
| image_caption = [[Sankore Madrasah|Nhà thờ Hồi giáo Sankore]] tại Timbuktu
| image_flag =
| image_seal =
| image_shield =
| nickname =
| motto =
| image_map = Niger saharan medieval trade routes.PNG
| map_caption = Bản đồ hiển thị các [[Thương mại xuyên Sahara|tuyến đường thương mại xuyên Sahara]] vào khoảng năm 1400. Cũng được hiển thị là [[Đế quốc Ghana]] (cho đến thế kỷ 13) và [[Đế quốc Mali]] từ thế kỷ 13 – 15. Lưu ý tuyến đường phía tây từ [[Djenné]] qua Timbuktu tới [[Sijilmassa]]. Ngày nay là [[Niger]] màu vàng.
| pushpin_map = Mali <!-- name of a location map as per Template:Location_map -->
| pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->
| pushpin_mapsize = 250
| pushpin_map_caption = Vị trí của Timbuktu tại Mali
<!-- Location ------------------>
| coordinates = {{coord|16|46|33|N|3|00|34|W|region:ML|display=inline,title}}
| coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to -->
| subdivision_type = Quốc gia
| subdivision_name = [[Mali]]
| subdivision_type1 = Vùng
| subdivision_name1 = [[Tombouctou (vùng)|Tombouctou]]
| subdivision_type2 = Tỉnh
| subdivision_name2 = [[Timbuktu (tỉnh)|Timbuktu]]
| established_title = Settled
| established_date = Thế kỷ 5 TCN (BC)
| founder =
| named_for =
| government_type =
<!-- Politics ----------------->
| government_footnotes =
| leader_title = Mayor
| leader_name = Hallé Ousmane
| unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric-->
| area_footnotes =
<!-- Area --------------------->
| area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink -->
| area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion-->
| area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on unit conversion-->
| area_water_km2 =
| area_water_percent =
<!-- Elevation -------------------------->
| elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags-->
| elevation_m = 261
| elevation_max_m =
| elevation_min_m =
<!-- Population ----------------------->
| population_footnotes =<ref name="population">{{citation | url=http://instat.gov.ml/documentation/tombouctou.pdf | publisher=République de Mali: Institut National de la Statistique| title=Resultats Provisoires RGPH 2009 (Région de Tombouctou) }}</ref>
| population_total = 54453
| population_as_of = 2009
| population_density_km2 = auto
| population_note =
<!-- General information --------------->
| timezone =
| utc_offset =
| timezone_DST =
| utc_offset_DST =
<!-- Area/postal codes & others -------->
| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... -->
| postal_code =
| area_code =
| blank_name = [[Phân loại khí hậu Köppen|Khí hậu]]
| blank_info = [[Khí hậu sa mạc#Khí hậu sa mạc nóng|BWh]]
| website =
| footnotes =
{{Infobox UNESCO World Heritage Site
|child = yes
|ID = 119
|Year = 1988
|Danger = 1990–2005; 2012–''nay''
|Criteria = Văn hóa: ii, iv, v
}}
}}
'''Timbuktu''' ({{IPAc-en|ˌ|t|ɪ|m|b|ʌ|k|ˈ|t|uː}}) ({{Lang-ber|ⵜⵏⴱⴾⵜⵓ, ⵜⵉⵏⴱⵓⴽⵜⵓ}}; {{lang-fr|Tombouctou}}; [[Koyra Chiini]]: ''Tumbutu'') là một thành phố cổ ở [[vùng Tombouctou]], [[Mali]], nằm cách {{convert|20|km|mi|abbr=on}} về phía bắc của [[sông Niger]]. Thị trấn ngày nay là thủ phủ của vùng [[Tombouctou (vùng)|Tombouctou]], một trong tám [[vùng của Mali|vùng hành chính]] của Mali. Theo điều tra dân số năm 2009 thì Timbuktu có 54.453 người.
'''Timbuktu''' ([[Tiếng Anh|tiếng Anh cổ]]: ''Timbuctoo''; [[tiếng Koyra Chiini]]: ''Tumbutu''; [[tiếng Pháp]]: ''Tombouctou'') là một thành phố cổ ở [[vùng Tombouctou]], [[Mali]]. Đây là quê hương của [[Đại học Sankore]] và các [[madrasah]] (các trường tôn giáo) khác, nơi đây cũng từng là thủ đô tinh thần và tri thức và một trung tâm [[Hồi giáo]] nơi truyền bá [[tôn giáo]] này ra khắp [[châu Phi]] trong các thế kỷ 15 và 16. Ba giáo đường lớn tại đây, [[Giáo đường Djinguereber]], [[Sankore]] và [[Sidi Yahya]], gợi lại về thời hoàng kim của Timbuktu. Tuy liên tục được trùng tu, nhưng ngày nay các di tích này đang chịu nguy cơ bị [[hoang mạc hóa|sa mạc hóa]].<ref>[http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=119 Timbuktu — World Heritage (Unesco.org)]</ref>
 
==Chú thích==
Khởi đầu là một khu định cư theo mùa, Timbuktu trở thành khu định cư lâu dài vào đầu thế kỷ thứ 12. Sau một sự thay đổi trong các tuyến giao dịch, Timbuktu đã phát triển mạnh mẽ nhờ vào việc buôn bán muối, vàng, ngà voi và nô lệ. Nó trở thành một phần của [[Đế quốc Mali]] vào đầu thế kỷ 14. Trong nửa đầu thế kỷ 15, các bộ lạc [[người Tuareg]] nắm quyền kiểm soát thành phố trong một thời gian ngắn cho đến khi [[Đế quốc Songhai]] bành trướng và chiếm lấy thành phố vào năm 1468. [[Triều đại Saadi]] của Maroc đánh bại Songhai tại [[trận Tondibi]] vào năm 1591 và biến Timbuktu, thay vì [[Gao]] trở thành thủ đô của họ. Những kẻ xâm lược đã thành lập một giai cấp thống trị mới được gọi là [[Người Arma|Arma]], những người mà sau năm 1612 trở thành một quốc gia gần như độc lập với Maroc. Tuy nhiên, thời kỳ hoàng kim của thành phố, trong đó với việc nó là một trung tâm học tập và văn hóa lớn của Đế quốc Mali đã kết thúc, và nó bước vào một thời kỳ suy tàn kéo dài. Các bộ lạc khác nhau cai trị Timbuktu cho đến khi người Pháp tiếp quản vào năm 1893, tình trạng kéo dài cho đến khi nó trở thành một phần của Cộng hòa Mali hiện tại vào năm 1960. Hiện tại, Timbuktu là khu vực nghèo khó và [[sa mạc hóa]].
 
Vào thời kỳ hoàng kim của nó, nhiều học giả Hồi giáo và mạng lưới giao thương rộng khắp đã biến nó trở thành một trung tâm giao dịch sách quan trọng, cùng với các cơ sở học tập tại trường đại học Hồi giáo [[Sankore Madrasah]] biến Timbuktu thành một trung tâm học thuật lớn của Châu Phi. Một số nhà văn lịch sử đáng chú ý, như Shabeni và [[Leo Africanus]] đã có những tác phẩm mô tả Timbuktu. Những câu chuyện này đã thúc đẩy sự chú ý ở châu Âu, nơi danh tiếng của thành phố từ cực kỳ giàu cho đến bí ẩn.<ref>[http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=119 Timbuktu — World Heritage (Unesco.org)]</ref>
==Địa lý==
Thị trấn nằm ở rìa phía nam của sa mạc Sahara, phía bắc dòng chính của [[sông Niger]] khoảng {{convert|20|km|mi|abbr=on}}. Nó được bao quanh bởi những cồn cát và ngay tại thị trấn này cũng bị phủ cát. Thị trấn cảng [[Kabara, Mali|Kabara]] nằm về phía nam của Timbuktu khoảng {{convert|8|km|mi|abbr=on}} kết nối với một nhánh của sông Niger bằng một kênh đào dài {{convert|3|km|mi|abbr=on}}. Kênh đào này trở lên khó di chuyển nhưng sau đó đã được nạo vét như là một phần của dự án tài trợ từ Libya.
 
Lũ lụt hàng năm tại sông Niger như là kết quả của những trận mưa lớn phía thượng nguồn sông Niger và [[Sông Bani|Bani]] ở Guinea và phía bắc [[Bờ Biển Ngà]]. Lượng mưa ở những khu vực này đạt cực đại vào tháng 8 nhưng nước lũ cần có thời gian để đi qua hệ thống sông và qua [[Châu thổ nội địa sông Niger|Đồng bằng nội lục Niger]]. Tại [[Koulikoro]] nằm cách [[Bamako]] {{convert|60|km|0|abbr=on}} về phía hạ lưu có đỉnh lũ vào tháng 9<ref>{{citation|title=Composite Runoff Fields V 1.0: Koulikoro |url=http://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1134100.html | publisher=University of New Hampshire/Global Runoff Data Center | accessdate=30 January 2011}}</ref> nhưng tại Timbuktu lũ kéo dài hơn và đạt cực đỉnh vào tháng 12.<ref>{{citation|title=Composite Runoff Fields V 1.0: Diré | url=http://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P1134700.html | publisher=University of New Hampshire/Global Runoff Data Center | accessdate=30 January 2011}}. Diré is the nearest hydrometric station on the River Niger, {{convert|70|km|0|abbr=on}} upstream of Timbuktu.</ref>
 
Trong quá khứ, khu vực này bị lũ lụt tràn ngập ở nhiều nơi hơn và trong những năm có lượng mưa lớn, nước lũ sẽ tràn ra vùng ngoại ô phía tây của chính Timbuktu.{{sfn |Hacquard|1900| p=[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103743p/f19.image 12]}} Một con lạch điều hướng ở phía tây của thị trấn được hiển thị trên bản đồ xuất bản bởi [[Heinrich Barth]] vào năm 1857{{sfn |Barth| 1857 | loc=[https://books.google.com/books?id=l74ZAAAAYAAJ&vq=well&pg=PA284 Vol. 3, p. 324]}} và [[Félix Dubois]] vào năm 1896.{{sfn|Dubois|1896|p=[https://archive.org/stream/timbuctoomysteri00duborich#page/196/mode/1up 196]}} Giữa năm 1917 và 1921, trong thời kỳ thuộc địa, nô lệ cũ nói tiếng Pháp đã đào một con kênh hẹp nối Timbuktu với Kabara.<ref>{{citation |last=Jones |first=Jim |year=1999 |title=Rapports Économiques du Cercle de Tombouctou, 1922–1945: Archives Nationales du Mali, Fonds Recents (Series 1Q362) |url=http://courses.wcupa.edu/jones/his311/archives/anm/1q362fr.htm |publisher=West Chester University, Pennsylvania |accessdate=26 March 2011 }}</ref>
==Tài liệu tham khảo==
{{tham khảo}}
==Liên kết ngoài==
{{thể loại Commons-inline}}
{{thamCommons khảocategory|2Timbuktu}}
{{wikivoyage|Timbuktu}}
{{sơ khai}}
{{Wikiquote|Timbuktu}}
{{Wikisource1911Enc}}
*[https://www.ancient.eu/Timbuktu/ Timbuktu – Ancient History Encyclopedia]
*{{cite EB1911|wstitle=Timbuktu |volume=26 |short=x}}
*Jeppie, Ahamil [https://archive.is/20130626183128/http://ias.umn.edu/outcomes/symposia/mediterranean-conference-2013/program/ "A Timbuktu book collector between the Mediterranean and Sahel"], Video of a presentation given at the conference ''The southern shores of the Mediterranean and beyond: 1800 – to the present'' held at the University of Minnesota in April 2013.
*[http://www.thesahelunderground.org/featured-projects/tombouctou/] – ''contains information on the archaeological projects targeting the Iron Age occupation of Timbuktu''
*[https://www.youtube.com/watch?v=b9LkpJdll9A Ancient West Africa's Megacities] – ''contains video footage of Timbuktu's Iron Age occupation''
*[http://international.loc.gov/intldl/malihtml/ Islamic Manuscripts from Mali, Library of Congress] – ''fuller presentation of the same manuscripts from the Mamma Haidara Commemorative Library''
*[https://archive.is/20121220114548/http://www.aluka.org/action/showCompilationPage?doi=10.5555/AL.CH.COMPILATION.HERITAGE-SITE.Timbucktu Timbuktu materials in the Aluka digital library]
*[http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001894/189454e.pdf Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled], ''The UNESCO Courier'', 2007-5, pp.&nbsp;7–9
*[http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000666/066613eo.pdf#66052 Ancient chroniclers of West Africa's past; journeys of discovery through the 'country of the black people'], ''The UNESCO Courier'', October 1959
*[https://web.archive.org/web/20150114174219/http://www.ghn.globalheritagefund.org/explore.php?id=1126 Timbuktu on Global Heritage Network] – ''early warning and threat monitoring system for endangered cultural heritage sites''
*[http://www.slidespost.com/slides/3661/Timbuktu Presentation showing images of Timbuktu]
*{{cite web |author=ArchNet.org |url=http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2181&collection_id=23 |title=Timbuctu |publisher=MIT School of Architecture and Planning |location=Cambridge, Massachusetts, USA |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20130414071957/http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2181&collection_id=23 |archivedate=14 April 2013 |df=dmy-all }}
 
{{Di sản thế giới tại Mali}}
{{thể loại Commons|Timbuktu}}
 
[[Thể loại:Khu dân cư ở Mali]]
[[Thể loại:Thành phố cổ]]
[[Thể loại:Tây Phi thuộc Pháp]]
[[Thể loại:Đế quốc MassinaMali]]
[[Thể loại:Đế quốc Songhai]]
[[Thể loại:Di sản thế giới bị đe dọa]]