Khác biệt giữa các bản “Gián điệp”

chuyển đổi toàn bộ nội dung bài viết trước đó sang bài viết "Tình báo"
(→‎Mục tiêu: di chuyển nội dung đến bài viết tình báo, đang tiếp tục sửa đổi)
(chuyển đổi toàn bộ nội dung bài viết trước đó sang bài viết "Tình báo")
Thẻ: Thay thế nội dung Soạn thảo trực quan
'''Gián điệp''' (hay điệp viên, điệp báo viên, nhân viên tình báo) là từ chỉngười hoạtlàm độngnhiệm vụ thu thập các tin tức một cách bí mật khiếncủa ngườiđối bị theo dõi không biết rằng mình đang bị theo dõiphương. GiánTừ điệp (tình báo viên, nhân viên tình báo haygián điệp viên) cũng được dùng để chỉ ngườihoạt làmđộng việcthu chothập mộttin (hoặctức nhiều)của cơ quan tình báo vớingười hoạt động thugián thậpđiệp, thôngtình tin một cách bí mậtbáo.<ref>Nghĩa từ tình báo, Từ điển Tiếng Việt, tratu.soha</ref> Yếu tố quan trọng của gián điệp là hoạt động bí mật vì nếu người bị theo dõi khám phá ra thì họ sẽ tìm cách thay đổi môi trường để không bị lộ mật.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.mi5.gov.uk/espionage|title=espionage}}</ref>
 
Lịch sử [[Trung Quốc]] và [[Ấn Độ]] có ghi nhận nhiều hoạt động gián điệp từ thời xa xưa. Hai nhà chiến lược gia nổi tiếng là [[Tôn Vũ|Tôn Tử]] và [[Chanakya]] có thảo luận nhiều về các binh pháp lừa địch và làm xáo trộn hàng ngũ quân địch. Đệ tử của Chanakya là hoàng đế [[Ấn Độ]] [[Chandragupta Maurya]] đã dùng nhiều biện pháp ám sát và gián điệp mà Chanakya đã kể lại trong quyển [[Arthashastra]] của ông. Lịch sử [[Hy Lạp]] và Đế quốc [[Đế quốc La Mã|La Mã]] ghi chép rất nhiều về sử dụng gián điệp để thăm dò quân thù. Người [[Mông Cổ]] dùng nhiều gián điệp trong công cuộc chinh phục [[Châu Á|Á Châu]] và [[Châu Âu|Âu Châu]] trong thế kỷ 12 và 13.
 
Hoat động tình báo, gián điệp được ghi nhận nhiều nhất vào thế kỷ 20. Trong [[Chiến tranh Lạnh]] từ 1945 cho đến thập niên 1990, [[Hoa Kỳ]], [[Liên Xô]], và [[Trung Quốc]] dùng rất nhiều gián điệp để thu thập tình báo của kẻ địch, nhất là tình báo về [[vũ khí hạt nhân]]. Vào thế kỷ 21, bên cạnh vấn đề vũ khí hạt nhân, các cường quốc còn mở rộng hoạt động gián điệp vào các hoạt động [[tình báo mạng]], chiến tranh [[ma túy]] và những tổ chức [[khủng bố]] quốc tế.
 
== Hoạt động ==
Tình báo - gián điệp là một trong những nghề cổ xưa nhất trong lịch sử loài người. Hoạt động tình báo xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước. Từ xa xưa, hoạt động tình báo đã có mục đích thu thập những bí mật về quân sự, kinh tế, chính trị, vấn đề nội bộ và các bí quyết trong sản xuất kinh doanh của các đối thủ. Hoạt động tìm kiếm, thu thập các tin tức về kinh tế, chính trị, nội bộ một cách bí mật nhờ bí quyết công nghệ chính là khởi thủy của hoạt động tình báo.
 
Hoạt động tình báo là sự thu thập bí mật các thông tin hay các tin tình báo, mà nguồn thông tin như thế lại được bảo vệ không cho tiết lộ. Các thông tin này có thể thuộc các lĩnh vực thương mại, quân sự hoặc chính trị. Các cơ quan tình báo sẽ dựa vào đây để đánh giá và xử lý thông tin cần thiết để đưa ra những quyết định.
 
Hoạt động tình báo hay gián điệp theo luật pháp quốc gia là bất hợp pháp. Hoạt động gián điệp cũng phản ánh những cố gắng của cơ quan phản gián trong việc bảo vệ bí mật của thông tin.
 
Các phương thức tình báo quốc tế và các điệp vụ có một số ranh giới. Chúng được tiểu thuyết hóa trong tiểu thuyết được nhiều người ưa thích hoặc phương tiện truyền thông đại chúng, nhưng trên thực tế, tình báo lại tồn tại trong một thế giới bí mật của sự mưu mẹo gian trá, lừa gạt và đôi khi có cả bạo lực. Tình báo bao gồm tuyển mộ các điệp viên ở nước ngoài; nỗ lực khuyến khích sự phản bội để có các thông tin quan trọng và nghe lén<ref name=":4">'''B. Anin, A. Petrovich,''' ''Tình báo vô tuyến điện tử'', "Nhập Đề"</ref> cũng như sử dụng máy chụp hình hiện đại, khả năng phán đoán, các thiết bị dò tìm<ref name=":4" /> và các kĩ thuật khác suy luận ra thông tin mật.
 
=== Việc thu thập tin tức tình báo ===
Hoạt động tình báo được tiến hành theo quy trình 5 bước:
 
# Xác định mục tiêu, thông tin tình báo cần nắm được và cơ quan, tổ chức sở hữu những thông tin đó
# Tiến hành thu thập những thông tin đó. Thông tin có thể có sẵn trên một tờ báo nước ngoài, radio, hay những nguồn thông tin mở khác; hoặc chỉ có thể lấy được thông tin bằng những phương tiện điện tử tinh vi<ref name=":4" /> hoặc bằng cách gài gián điệp vào vùng mục tiêu.
# Tập hợp các thông tin tình báo thu được để so sánh, đánh giá và đối chiếu.
# Chuyển những thông tin đã xử lý cho người cần biết. Để có ích, thông tin phải kịp thời, chính xác và có thể hiểu được.
# sử dụng thông tin tình báo. Điểm mấu chốt là ở chỗ người cần thông tin phải đưa ra quyết định có tính quyết định về việc có hay không hoặc làm thế nào để dùng nguồn tin này.
 
=== Tuyển mộ các nhân viên tình báo ===
Ngày nay, rất nhiều quốc gia phát triển có những tổ chức tình báo hoạt động có hiệu quả với những chương trình tuyển mộ nhân viên tình báo mới một cách có hệ thống. Có ba nguồn chính cung cấp điệp viên là: giới đại học, nơi mà các sinh viên được tìm kiếm và huấn luyện nghề tình báo; các lực lượng vũ trang và cảnh sát, đây là lực lượng đã có một trình độ tình báo nhất định, và thế giới ngầm của gián điệp lực lượng này có thể bao gồm cả tội phạm chỉ điểm có kinh nghiệm.
 
Các gián điệp thực sự có thể là những người đánh cắp tin tình báo nhưng mục đích được giao phó ban đầu bởi cơ quan họ phục vụ hoặc là người phản bội tổ chức. Trong nhiều trường hợp các việc trên có thể do hám lợi hoặc khó khăn về tài chính, nhưng cũng có các trường hợp khác như tham vọng, tư tưởng chính trị hoặc chủ nghĩa dân tộc như: [[Oleg Vladimirovich Penkovsky]], một cán bộ có chức vụ cao của Liên Xô, đã cung cấp tin tình báo cho các cơ quan tình báo phương Tây.
 
Một vài điệp viên phải được tuyển chọn cẩn thận và đưa vào hoạt động; tình nguyện viên khác được gọi là "walk-in". Loại người sau phải dùng hết sức cẩn thận vì các trường hợp làm điệp viên hai mang đều xuất hiện ở loại tình nguyện viên này. Điệp viên hai mang là những điệp viên giả vờ đào ngũ, nhưng thực ra vẫn trung thành với tổ chức tình báo của họ. Các nhân viên phản gián luôn chú ý đến các nhân viên tình nguyện hoặc những kẻ đào ngũ và hạn chế dùng họ một cách hoàn toàn tin tưởng cho những mục đích tình báo. Trong một số trường hợp, gián điệp có giá trị nhất là '''điệp viên nằm vùng''', đây là người giữ một vị trí đáng tin cậy có thể tiếp cận được các tin tức tình báo tối mật, ngoài ra còn có những người được tuyển mộ bởi một cơ quan tình báo nước ngoài được gọi là một "điệp viên nhị trùng".
 
==Sự biện hộ và luật pháp quốc tế ==
Để chấp nhận và thi hành chính sách liên quan đến nước ngoài, kế hoạch chiến lược quân sự và tổ chức lực lượng vũ trang, kiểm soát ngoại giao, thương lượng những thỏa thuận kiểm soát vũ khí hay tham gia những hoạt động của tổ chức quốc tế, các quốc gia đòi hỏi phải có một lượng thông tin khổng lồ. Như thế thì chẳng có gì ngạc nhiên khi nhiều chính phủ duy trì một vài cơ quan tình báo có năng lực như một vấn đề có tính sống còn trong một thế giới mà những mối đe dọa và những thay đổi vẫn còn tồn tại. Chiến tranh lạnh đã đi qua, nhưng những hành động gây chiến tranh vẫn tiếp diễn ở những nơi như Đông Âu, Trung Đông và những nơi khác.
 
Tất cả các quốc gia đều có luật chống lại hoạt động tình báo, nhưng hầu hết đều đỡ đầu cho các hoạt động gián điệp ở nơi khác. Vì che giấu bản chất của tình báo nên không thể biết xác thực có bao nhiêu điệp viên đang hoạt động – chỉ có một số nhỏ phần trăm thực sự là gián điệp. Ước tính chung là [[Hoa Kỳ|Mỹ]] ngày nay có khoảng 200.000 nhân viên tình báo. Còn số lượng nhân viên tình báo của [[Liên Xô]] trong những năm 1980 thì khoảng chừng 400.000 ngàn người, một con số cho thấy đây cũng bao gồm lính bảo vệ biên giới và cảnh sát an ninh nội địa.
 
==Hoạt động tình báo - gián điệp của các quốc gia ==
Bên cạnh những vấn đề mang tính truyền thống của hoạt động tình báo gián điệp như giữ vững an ninh chính trị, ổn định chế độ, phản gián hay tình báo kinh tế thì ngày nay các quốc gia còn phải đối mặt với những vấn đề mới như chống khủng bố, gián điệp mạng, buôn bán ma túy, phổ biến vũ khí hủy diệt,...<ref>Gellman, Barton; Miller, Greg (August 29, 2013). [https://www.washingtonpost.com/world/national-security/black-budget-summary-details-us-spy-networks-successes-failures-and-objectives/2013/08/29/7e57bb78-10ab-11e3-8cdd-bcdc09410972_story.html "U.S. spy network's successes, failures and objectives detailed in 'black budget' summary"]. ''The Washington Post''. Retrieved August 29, 2013</ref> Trước thế kỷ 21, phần lớn các cơ quan tình báo thường thu thập và phân tích thông tin tình báo dựa trên hoạt động của các gián điệp hoặc từ những nguồn mở<ref name=":4" />. Từ giai đoạn chiến tranh Lạnh cho đến nay, hoạt động thu thập thông tin tình báo bắt đầu sử dụng mạnh mẽ các biện pháp nghe trộm hoặc vệ tinh do thám<ref name=":4" />. Ở thời kì bùng nổ Internet, hoạt động tình báo mạng trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của các quốc gia.
 
===Việt Nam ===
{{Chính|Tổng cục Tình báo, Quân đội nhân dân Việt Nam}}{{Chính|Tổng cục Tình báo, Công an nhân dân Việt Nam}}
''Lưu ý: Thông tin phần này nói về hệ thống tình báo nước Cộng hòa xã hội chủ'' ''nghĩa Việt Nam. Thông tin về các cơ quan tình báo của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, tham khảo: [[Nha Kỹ thuật, Quân lực Việt Nam Cộng hòa|Nha Kỹ thuật]]'', [[Phủ Đặc ủy Trung ương Tình báo]], [[Sở Nghiên cứu Chính trị Xã hội|SEPES]], [[Đoàn Công tác Đặc biệt Miền Trung|Đoàn Công tác Đặc biệt miền Trung]]
 
Hoạt động thu thập thông tin tình báo của chính phủ Việt Nam phần lớn dựa trên hoạt động của cơ quan tình báo chính thức là Tổng cục 2 trực thuộc Bộ Quốc phòng. Sau khi Tổng cục 5, cơ quan tình báo trực thuộc Bộ Công An ngừng hoạt động, Tổng Cục 2 trở thành cơ quan tình báo duy nhất của Việt Nam mang cấp Tổng Cục. Với lực lượng tình báo của Tổng cục 2 thuộc Bộ Quốc phòng của Việt Nam, nhiệm vụ được xác định rõ ràng là: "''Lực lượng tình báo thuộc Bộ Quốc phòng là lực lượng chuyên trách về công tác tình báo chiến lược hoạt động trên các lĩnh vực tình báo chính trị, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, kinh tế, khoa học kĩ thuật, công nghệ môi trường, văn hoá xã hội, thu thập và xử lý tin liên quan đến lợi ích quan trọng, sống còn của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, góp phần tham mưu cho [[Đảng Cộng sản Việt Nam|Đảng]] và [[Nhà nước Việt Nam|Nhà nước]] hoạch định đường lối, sách lược đối nội, đối ngoại và các chủ trương, kế hoạch, biện pháp, quyết sách để thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược...''"<ref>Điều 1 chương 1 của nghị định 96/CP</ref>
 
Các đối tượng cần thu thập thông tin tình báo của Tổng cục 2 cũng được xác định: "''Đối tượng và mục tiêu của lực lượng tình báo thuộc Bộ Quốc phòng là những nơi có tin tức, tài liệu liên quan đến nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Trong đó đặc biệt chú ý đến các quốc gia, tổ chức và các cá nhân ở trong nước và ngoài nước có âm mưu hoạt động, đe dọa chống lại Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.''"<ref>Điều 11, chương 2 của nghị định 96/CP</ref>
 
Vấn đề đảm bảo an ninh trong nước bằng việc thu thập và xử lí các tin tức tình báo là nhiệm vụ chính của Tổng cục 5, giúp bộ trưởng Công an quản lí và điều hành hoạt động tình báo trong nước.<ref>{{Chú thích web|url=http://vov.vn/chinh-tri/tong-cuc-tinh-bao-ky-niem-67-nam-ngay-truyen-thong-248077.vov|title=Vov, Tổng cục 5 kỉ niệm 67 năm truyền thống}}</ref> Ngày [[6 tháng 8]] năm [[2018]], Thủ tướng Chính phủ Việt Nam [[Nguyễn Xuân Phúc]] đã ký ban hành Nghị định 01 có hiệu lực cùng ngày quy định chức năng nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Công an, theo đó Bộ Công an không còn cấp Tổng cục.<ref>{{Chú thích web|url=https://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/chinh-tri/bo-cong-an-se-khong-con-nhung-tong-cuc-nao-444642.html|title=Bộ Công an sẽ không còn những tổng cục nào?|last=|first=|date=|website=Báo Vietnamnet|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=25/8/2019}}</ref>
 
Hoat động tình báo của các cơ quan tình báo Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nhất định từ Chiến tranh Việt Nam đến thời kì hậu chiến với một số nhiệm vụ nổi bật như những hoạt động tình báo của các điệp viên nằm vùng [[Phạm Ngọc Thảo]], [[Phạm Xuân Ẩn]], [[Vũ Ngọc Nhạ]], [[Lê Hữu Thúy]], [[cụm tình báo A.22]],..; việc chặn đứng chiến dịch Đông tiến xâm nhập Việt Nam của [[Mặt trận Quốc gia Thống nhất Giải phóng Việt Nam]],<ref>{{Chú thích web|url=http://cand.com.vn/Phong-su-tu-lieu/To-chuc-phan-dong-luu-vong-Viet-Tan-38864/|title=Tổ chức Việt Tân, báo CAND}}</ref> chiến dịch xâm nhập Việt Nam của [[Trần Văn Bá (1945)|Trần Văn Bá]],<ref>{{Chú thích web|url=http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/Commemoration-of-the-24-th-anniversary-of-the-execution-of-Tran-Van-Ba-accused-by-Hanoi-to-overthrow-the-regime-01072009134331.html|title=Trần Văn Bá, RFA}}</ref> Lê Quốc Túy và Mai Văn Hạnh ([[Kế hoạch CM-12]]), chiến dịch xâm nhập Việt Nam của Võ Đại Tôn,...;<ref>{{Chú thích web|url=http://www.bbc.com/vietnamese/av/2011/03/110314_vodaiton_case.shtml|title=Vụ án Võ Đại Tôn, BBC}}</ref> triệt tiêu băng nhóm tội phạm có tổ chức [[Năm Cam]] (chuyên án Z5.01),...<ref>{{Chú thích web|url=https://vnexpress.net/tin-tuc/phap-luat/ket-luan-dieu-tra-chuyen-an-nam-cam-phan-35-ly-lich-truong-van-cam-2055820.html|title=Chuyên án Năm Cam - chuyên án Z5.01}}</ref>
 
===Hoa Kỳ ===
Chính phủ Mỹ kiểm soát hệ thống tình báo của quốc gia thông qua [[Cộng đồng Tình báo Hoa Kỳ]], gồm 17 cơ quan tình báo độc lập nhau kiểm soát các hoạt động tình báo trong và ngoài nước Mỹ.<ref name=":0">{{Chú thích web|url=http://www.latimes.com/nation/la-na-17-intelligence-agencies-20170112-story.html|title=There's more than the CIA and FBI: The 17 agencies that make up the U.S. intelligence community}}</ref> Trong cộng đồng này, [[Cơ quan Tình báo Trung ương (Hoa Kỳ)|Cơ quan tình báo Trung ương]] (CIA) được xem là có hoạt động mạnh nhất và cũng tiêu tốn nhiều tiền bạc của chính phủ nhất. Với sức mạnh và quyền lợi kinh tế gần như bao trùm trên toàn thế giới, chính phủ Mỹ luôn chi những khoảng ngân sách khổng lồ cho hệ thống tình báo để đảm bảo tối đa quyền lợi của họ. Trong suốt giai đoạn chiến tranh Lạnh, sự can thiệp vào nội bộ chính trị nhiều quốc gia của chính phủ Mỹ nới chung và CIA nói riêng luôn là những đề tài gây nhiều tranh cãi.<ref>{{Chú thích web|url=http://danviet.vn/the-gioi/lo-tai-lieu-mat-lich-su-dam-mau-cua-cia-705642.html|title=CIA, hồ sơ đẫm máu}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=http://antgct.cand.com.vn/So-tay/CIA-nhung-ban-tay-nhuom-mau-315596/|title=CIA, những bàn tay nhuốm máu}}</ref> Bên cạnh những chỉ trích về việc can thiệp vào nội tình của những quốc gia khác, hệ thống tình báo Mỹ và đặc biệt là CIA cũng bị chỉ trích vì những chiến dịch tốn kém, không hiệu quả.<ref name=":0" /> Việc công bố những tài liệu liên quan đến CIA trên trang [[WikiLeaks|Wikileaks]],<ref name=":1">{{Chú thích web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/wikileaks-cia-files-smart-tv-phone-hacking-microphone-surveillance-julian-assange-a7698141.html|title=WikiLeaks releases top-secret CIA documents as US considers charges against Julian Assange}}</ref> những vụ bê bối gián điệp cũng như việc một nhân viên CIA và NSA [[Edward Snowden]], công bố chương trình do thám toàn cầu của CIA và NSA<ref>Burrough, Bryan; Ellison, Sarah; Andrews, Suzanna (April 23, 2014). "[https://www.vanityfair.com/news/politics/2014/05/edward-snowden-politics-interview The Snowden Saga: A Shadowland of Secrets and Light]". Vanity Fair. Retrieved April 29, 2016. </ref> đã khiến cho CIA cũng như hệ thống tình báo Mỹ bị nhiều phản đối từ những công dân Hoa Kỳ và cả những chính trị gia về tình trạng vi phạm nhân quyền, tính hiệu quả trong cuộc chiến chống khủng bố,... Tuy nhiên, vẫn có nhiều chính trị gia đánh giá cao hoạt động của hệ thống tình báo Hoa Kỳ với một số kết quả tích cực trong cuộc chiến chống khủng bố, tình báo mạng,...<ref name=":1" /> hay một số thành tựu trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai|chiến tranh thế giới II]], hay vào giai đoạn chiến tranh Lạnh như [[chiến tranh Triều Tiên]], [[Chuyến thăm Trung Quốc của Richard Nixon|thành công ngoại giao với Trung Quốc]], [[Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu|cắt giảm vũ khí hạt nhân]],<ref>{{Chú thích web|url=http://nghiencuuquocte.org/2015/08/01/hiep-uoc-helsinki-duoc-ky/|title=Hiệp ước Helsinki}}</ref> [[thống nhất nước Đức]], [[Liên Xô tan rã|Liên Xô sụp đổ]],...
 
== Lịch sử tình báo ==
Tình báo sớm được thừa nhận như là một công cụ không thể thiếu trong thuật lãnh đạo đất nước, trong ngoại giao hay chiến tranh. Trong tác phẩm được viết cách đây 2000 năm, nhà lý luận quân sự người Trung Hoa [[Tôn Vũ|Tôn Tử]] đã nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác tình báo. Quyển sách của ông mang tên [[Binh pháp Tôn Tử]] (khoảng năm 500 TCN) đã đưa ra chi tiết về việc tổ chức một hệ thống gián điệp bao gồm cả những điệp viên hai mang và những kẻ đào ngũ. Tuy nhiên, trước khi chủ nghĩa dân tộc phát triển và sự phát triển của quân đội thường trực cũng như các thiết lập ngoại giao thì cơ quan tình báo không được các nhà cầm quyền và các tướng lĩnh quân sự tổ chức một cách thống nhất.
 
=== Thế kỉ 19 ===
Có thể nói tình báo chính trị lần đầu tiên được sử dụng một cách có hệ thống bắt đầu do Joseph Fouché, duc d’Otrante, bộ trưởng cảnh sát trong cuộc cách mạng Pháp và triều đại của Napoleon. Dưới quyền chỉ huy của Fouché, một mạng lưới điệp viên cảnh sát và những điệp viên chuyên mặc thường phục hoạt động bí mật để nắm rõ tiềm lực của những người theo phái [[Jacobin]] và của những người bảo hoàng phản động. Chính khách người Áo, Prince von Metternich cũng thành lập một tổ chức gián điệp quân sự và chính trị có hiệu quả cao vào đầu thế kỷ 19.
 
Trong thời gian giữa thế kỉ 19, cảnh sát mật của Phổ (nay là lãnh thổ thuộc Đức) được cải tổ lại và sử dụng với nhiệm vụ bảo vệ an ninh bên ngoài cũng như bên trong quốc gia. Hệ thống tình báo [[Phổ (quốc gia)|Phổ]] đã đóng vai trò quan trọng trong việc thống nhất [[Đế quốc Đức|đế chế Đức]]. Nó cũng khống chế Pháp với một mạng lưới 30 ngàn điệp viên đã góp phần vào chiến thắng của Đức trong cuộc chiến tranh Pháp-Phổ 1870-1871. Tuy nhiên, mãi đến những năm của thế kỷ 19 thì các cục tình báo của các quốc gia hiện đại mới hoạt động thường xuyên.
 
=== Đầu thế kỷ 20 ===
Hệ thống tình báo đã hỗ trợ người [[Nhật Bản|Nhật]] chiến thắng người [[Nga]] trong cuộc [[Chiến tranh Nga-Nhật|Chiến tranh Nga-Nhật (1904-1905)]]. Khi chuẩn bị [[Chiến tranh thế giới thứ nhất]], người Đức đã đưa vào Pháp rất nhiều điệp viên, một vài trong số đó cải trang thành những đại diện thương mại, giáo viên, lao động nông nghiệp hoặc người hầu. Nữ gián điệp được xem là nổi tiếng nhất là [[Mata Hari]], một diễn viên múa người Java ở Paris đã bị người Pháp hành quyết. Các điệp viên người Đức cũng có những cố gắng nhằm phá hoại hệ thống phòng thủ của Mỹ cả trước và sau khi Mỹ nhảy vào Chiến tranh thế giới thứ nhất.
 
Tuy nhiên, hầu hết các quốc gia đã tham chiến với những đội ngũ tình báo không đầy đủ và các tin tình báo trong các cuộc chiến rất nghèo nàn. Những bài học của cuộc chiến tranh này là cùng với những tiến bộ vượt bậc về kĩ thuật, đặc biệt là trong lĩnh vực thông tin liên lạc và hàng không, đã thúc đẩy một sự phát triển lớn các cơ quan tình báo. Điều này càng cấp bách hơn nữa bởi sự có mặt của chính quyền Phát-xít ở châu Âu và chế độ độc tài quân sự ở Nhật Bản và sự ra đời của các cơ quan phản gián chẳng hạn như [[Gestapo]] của Đức Quốc xã. Những phát triển này đã dẫn đến sự ra đời những hệ thống cơ quan phản gián của các nước dân chủ.
 
=== Chiến tranh thế giới thứ hai ===
Chiến tranh thế giới lần thứ hai là tác nhân kích thích lớn cho sự phát triển của các cơ quan tình báo trên khắp thế giới. Kĩ thuật quân sự và thông tin liên lạc hiện đại đã giúp cho thông tin trở nên chính xác và nhanh chóng cũng như những nỗ lực bảo vệ thông tin nhạy cảm. Một vài trận đánh lớn trong Chiến tranh thế giới thứ II thực sự là những trận đánh của tình báo và phản gián. Trong những năm gần đây chỉ có một vài kỳ công và thất bại trong cuộc chiến bí mật này được tiết lộ. Nổi tiếng là điệp vụ chơi hai mặt (Operation Double Cross), trong đó người Anh đã bắt giữ gần như tất cả các điệp viên của Đức tại Anh trong thời gian chiến tranh. Và Anh cùng với đồng minh cũng đã bẻ khóa mật mã của Đức và xâm nhập vào nhiều sóng truyền tin bí mật của quân địch.
 
Trận [[Trân Châu Cảng|Trân Châu cảng]] ngày 7 tháng 12 năm [[1941]] là một thành công tình báo lớn của Nhật và tình báo Mỹ là kẻ thất bại. Thất bại này đã thúc đẩy sự phát triển bộ máy tình báo khổng lồ của Mỹ sau chiến tranh. Trước Chiến tranh thế giới thứ II, Mỹ hầu như không có hệ thống tình báo; sau chiến tranh CIA trở nên có tiếng bởi tai mắt khắp nơi, nối tiếp với các cơ quan tình báo như MI-6 của Anh, KGB của Liên Xô, SDECE(the Service de Documentation Extérieure et de Contre-Espionage) của Pháp, Cục tình báo đối ngoại của [[Israel]], Văn phòng sự vụ xã hội của [[Trung Quốc]] và đông đảo các cơ quan khác trong cộng đồng tình báo và phản gián thế giới.
 
=== Cuối thế kỷ 20 ===
Giữa những năm [[1970]], như một kết quả của sự tan vỡ ảo tưởng của cuộc [[chiến tranh Việt Nam]], [[Vụ Watergate|vụ bê bối Watergate]] và chính sách lắng dịu, nhiều người Mỹ bắt đầu đặt câu hỏi về vai trò của [[Cơ quan Tình báo Trung ương (Hoa Kỳ)|CIA]]. Các phương tiện truyền thông vạch trần những tồi tệ và thất bại của cơ quan tình báo.
 
=== Tình báo chính trị và công nghiệp ===
Hoạt động tình báo và gián điệp là những việc làm phổ biến nhất có quan hệ chặt chẽ với các chính sách đối ngoại của quốc gia, thời nay thông tin mật thì rất cần thiết cho các quyết định chính trị, thương mại và công nghiệp. Các đảng phái chính trị luôn quan tâm đến các kế hoạch chiến lược của các đối thủ hoặc trong bất kỳ thông tin nào có thể là ảnh hưởng đến uy tín của họ.
 
Ngày nay hầu hết những tập đoàn kinh doanh lớn đều có những bộ phận chủ yếu dùng cho kế hoạch chiến lược mà đòi hỏi phải có những báo cáo tình báo. Các công ty cạnh tranh không hề phủ nhận sự quan tâm của họ đối với các kế hoạch chiến lược của các đối thủ cạnh tranh mặc cho các luật lệ được đặt ra để ngăn cản.
 
Tất cả những hình thức và kĩ thuật của tình báo ngày nay được hỗ trợ bởi kĩ thuật thông tin liên lạc và các thiết bị tính toán, đo đạc nhanh. Các loại máy chụp ảnh và [[quay phim]] cực nhỏ dễ dàng giúp cho người sử dụng có thể chụp những tài liệu hình ảnh và phim bí mật. Các vệ tinh nhân tạo cũng là những công cụ tình báo – chúng có thể chụp ảnh phát hiện những thiết lập quân sự bí mật. Tiên phong trong những phát triển này là các loại điện thoại dùng công nghệ không dây, chúng có thể được cài trong phòng (đối với các loại có khả năng thu thanh) và các hình ảnh có thể chụp được trong bóng tối. Tuy nhiên, "vỏ quýt dày có móng tay nhọn", sự leo thang cạnh tranh đã dẫn đến sự ra đời các sản phẩm "chống lại" sản phẩm gián điệp.
 
=== Tình báo trong thời kì Chiến Tranh Việt Nam ===
Đầu năm 1961, cụm tình báo quân sự H.63 (ban đầu có tên là A18) ra đời, đóng tại căn cứ Bời Lời ([[Tây Ninh]]). Tất cả để phục vụ điệp viên nổi tiếng [[Phạm Xuân Ẩn|Hai Trung]]. Thời kỳ đầu, H.63 là bộ phận địch tình của thành ủy [[Thành phố Hồ Chí Minh|Sài Gòn]]. Khi Hai Trung (X6, [[Phạm Xuân Ẩn]]) từ [[Hoa Kỳ|Mỹ]] trở về, hoạt động giữa Sài Gòn với tư cách phóng viên báo nước ngoài, ông Mười Nho (Xuân Mạnh, Nguyễn Nho Quý - cán bộ Cục Tình báo) là người trực tiếp chỉ đạo. Năm 1962, ông Mười Nho bị bệnh, không thể chỉ huy H.63. [[Nguyễn Văn Tàu|Tư Cang]] là người được ông Ba Trần, Thủ trưởng Phòng tình báo miền lúc bấy giờ lựa chọn. Tháng 5/1962, Tư Cang chính thức được giao nhiệm vụ chỉ huy cụm H.63. Sau chiến tranh, "bộ máy" H.63 đã 2 lần trở thành anh hùng (với những điệp viên tiêu biểu: Tư Cang, Hai Trung, Tám Thảo, Mười Nho, Nguyễn Thị Ba...).
 
Một số biến cố xảy ra với chính quyền [[Đệ Nhất Cộng hòa Việt Nam|Đệ Nhất Cộng Hòa Việt Nam]] cũng được xem là sự thất bại của hệ thống tình báo khi đã không dự báo cũng như chặn đứng được [[Đảo chính Việt Nam Cộng hòa 1960|cuộc đảo chính 1960]], vụ ném bom dinh độc lập của hai phi công Phạm Phú Quốc và Nguyễn Văn Cử (27/2/1962), và đỉnh điểm là vụ đảo chính 1/11/1963 làm sụp đổ cả chế độ Đệ Nhất Cộng Hòa.
 
== Một số vụ điển hình về tình báo thời cổ xưa ==
 
=== Vụ ăn cắp bí mật tơ lụa của Trung Quốc ===
Cách đây 1500 năm, [[Lụa|tơ lụa]] là mặt hàng độc quyền của [[Trung Quốc]], giá cả tơ lụa trên thị trường thế giới do Trung Quốc khống chế. Công nghệ nuôi tằm lấy tơ dệt lụa là một bí mật quốc gia được người Trung Quốc cất giữ trong nhiều thế kỷ. Sau sự kiện công chúa [[Tên gọi Trung Quốc|Trung Hoa]] giấu con tằm giống trong khăn trùm đầu vượt qua biên giới Trung Quốc sang [[Ấn Độ]], công nghệ tơ lụa bắt đầu phát triển ở mảnh đất Nam Á này.
 
Để lấy được bí mật công nghệ sản xuất tơ lụa, [[Hoàng đế]] Đế chế [[Đế quốc Đông La Mã|Đông La Mã]] (nay là [[Hy Lạp]]), còn gọi là đế chế Byzantium, [[Justinianus I|Justinian]] đã cho mời các Giáo sĩ [[Iran|Ba Tư]] đang truyền giáo ở Ấn Độ tới gặp để nhằm nắm tình hình. Các giáo sĩ đã cung cấp cho Hoàng đế những thông tin hết sức quan trọng, là muốn có lụa tự nhiên cần phải nuôi một loại tằm nhả tơ đặc biệt chuyên ăn lá dâu để thu kén làm nguyên liệu dệt lụa. Theo các giáo sĩ, điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu ở một số vùng của Hy Lạp rất giống với điều kiện ở Trung Quốc và Ấn Độ phù hợp với loại cây dâu làm thức ăn cho tằm nhả tơ.
 
Công việc đặt ra quan trọng và khó khăn nhất là làm sao phải đánh cắp bằng được con tằm giống mà Trung Quốc và Ấn Độ bảo vệ rất chặt chẽ. Một mặt, Justinian cho người tìm kiếm giống dâu, mặt khác treo thưởng lớn nếu giáo sĩ Ba Tư nào đánh cắp được con tằm giống đem về nước. Lợi dụng lúc đi truyền giáo tại Ấn Độ, các giáo sĩ đã đánh cắp được con tằm rồi giấu vào trong chiếc gậy thiền trượng rỗng mang về Đông La Mã. Chính vì việc này, mà Hoàng đế Justinian đã phá được sự độc quyền về tơ lụa của Trung Quốc, và Vương quốc này trở nên giàu có, khiến cho Trung quốc mất đi khoản thu nhập khổng lồ; và từ những con tằm này đã đặt nền móng cho ngành công nghiệp tơ tằm Byzantine sau này.
 
=== Vụ ăn cắp bí quyết công nghệ mía đường của Anh ===
{{Xem thêm|Con đường tơ lụa}}
Vào những năm [[1809]], [[Danh sách vua và hoàng đế Pháp|Hoàng đế Pháp]] [[Napoléon Bonaparte]] tuyên bố khóa chặt lục địa, và [[Anh]] tuyên bố đáp trả bằng một chiến dịch phong tỏa vùng biển nước [[Pháp]], thì hầu như không một cây mía nào lọt được vào lục địa [[châu Âu]]. Vốn là người thích ăn của ngọt, Napoléon đã tung ra những thám tử giỏi nhất để tìm cách cứu nước Pháp thoát khỏi cuộc khủng hoảng đường. Các thám tử đã tìm được một số nhà hóa học trong ngành mía đường của Anh, để tìm hiểu công thức, từ đó Pháp đã nghiên cứu tìm ra công nghệ sản xuất đường từ củ cải. Việc phát triển công nghệ sản xuất đường từ củ cải là nhờ phần lớn vào công sức của các thám tử Pháp.<br />
==Trong văn hóa đại chúng ==
Gián điệp là một đề tài rất phổ biến trong văn hóa đại chung. Rất nhiều tiểu thuyết và phim ảnh về các vấn đề gián điệp, tái hiện hoạt động tình báo của các điệp viên ở nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau như trong 2 cuộc [[Chiến tranh thế giới]], [[Chiến tranh Lạnh]] và trong thời hiện đại. Với điện ảnh Hollywood, loạt phim nổi tiếng nhất về gián điệp là loạt phim về [[James Bond]], còn được biết đến là điệp viên "007", chuyển thể từ tiểu thuyết về nhân vật cùng tên của nhà văn [[Ian Fleming|Ian Flemming]]. Ở Việt Nam, sau chiến tranh Việt Nam, phim "[[Ván bài lật ngửa|Ván bài Lật ngửa]]" về hoạt động tình báo của đại tá Nguyễn Thành Luân (dựa trên nhân vật có thật là Đại tá [[Phạm Ngọc Thảo]]) cũng được dư luận đánh giá cao. Trước đó, khi chính thể [[Việt Nam Cộng hòa|Việt Nam Cộng Hòa]] vẫn còn tồn tại ở miền Nam Việt Nam, loạt tiểu thuyết về [[điệp viên Z28]] của tác giả Bùi Anh Tuấn (Người Thứ Tám)<ref>{{Chú thích web|url=http://vietmessenger.com/books/?author=nguoithutam|title=Z-28, tác giả Bùi Anh Tuấn|accessdate=ngày 21 tháng 1 năm 2018}}</ref> cũng rất nổi tiếng với nhiều độc giả.
 
=== Tiểu thuyết tình báo ===
Các điệp viên - người hoạt động tình báo, được các [[nhà văn]] xây dựng trong các [[tiểu thuyết trinh thám]]. Thực tế thì các điệp viên chiến lược không bao giờ được phép mạo hiểm vì một nhiệm vụ "chiến thuật". Họ không phải là biệt kích. Đối với họ, dự một cuộc họp là quan trọng hơn đốt một kho hàng. Nhưng khi các nhà văn viết truyện tình báo thì bị thôi thúc phải có sự ly kỳ, hình thành một thói quen cố hữu rằng hễ sách tình báo là phải "giật gân". Dưới đây là một số tiểu thuyết tình báo nổi tiếng:
 
* [[X30 phát lưới]]. Xây dựng nhân vật Phan Thúc Định. Tác giả: Đặng Thanh.
* [[TASS được quyền tuyên bố...]]. Tác giả: nhà văn [[Yulian Semyonovich Semyonov|Yulian Semyonov]], xuất bản lần đầu năm 1979. Nhà xuất bản Cầu vồng - Moskva.<ref>[http://antgct.cand.com.vn/vi-vn/nhandam/2008/12/52629.cand Phỏng vấn một giám đốc tình báo điệp viên chiến lược, Lê Thị Liên hoan, Báo Công an nhân dân]</ref>
* [[James Bond|Điệp viên 007]]. Xây dựng nhân vật James Bond (bí danh 007 hoặc là Điệp viên 007). Tác giả: nhà văn [[Ian Fleming]], sáng tác vào năm [[1951]] và đã được đưa vào 12 cuốn [[tiểu thuyết]], 2 tuyển tập (cũng như loạt phim về các cuộc phiêu lưu của điệp viên này). Nhà xuất bản Jonathan Cape. Ngày phát hành: 1953-nay.
 
=== Phim trinh thám ===
 
* [[TASS được quyền tuyên bố... (phim)|TASS được quyền tuyên bố...]]. Phim trinh thám được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Yulian Semyonov, ra mắt lần đầu vào mùa hè năm 1984. Đạo diễn Vladimir Fokin.
 
==Tham khảo ==