Khác biệt giữa các bản “John Crawfurd”

Theo Crawfurd, nước Việt Nam thời Nguyễn chủ yếu gồm hai nước An Nam [<nowiki/>[[Đàng Trong]] và [[Đàng Ngoài]]] và Kamboja [<nowiki/>[[Gia Định Thành]] và một phần [[Chân Lạp]]] hợp lại. Nước An Nam là nước đông dân, mạnh và văn minh hơn cả. Dân chúng ở Tonquin [Đàng Ngoài] và Cochin China Proper [Đàng Trong] thực ra là cùng một chủng người, chung ngôn ngữ, chung luật lệ và lối sống; thế nhưng hai xứ này lại có thời gian chia cắt và thù nghịch nhau.<ref name=":16">John Crawfurd (1828): [http://seasiavisions.library.cornell.edu/catalog/sea:010 Journal of an embassy from the Governor-General of India to the courts of Siam and Cochin-China: exhibiting a view of the actual state of those kingdoms]. SOUTHEAST ASIA VISIONS, Cornell University Library’s John M. Echols Collection. Volume 2. Chapter VII. Page 302.</ref>
 
Nước An Nam bị Trung Quốc xâm chiếm [[214 TCN|năm 214 TCN]] [<nowiki/>[[Nhâm Hiêu]] bình định vùng [[Lĩnh Nam]]]. Chính quyền đô hộ của Trung Hoa ở An Nam chắc chắn là yếu kém bởi người dân thường xuyên nổi dậy. Năm [[263]] [<nowiki/>[[Lã Hưng|Lữ Hưng]] hàng [[Tào Ngụy]]], An Nam giành độc lập nhưng phải triều cống Trung Quốc. Năm [[1280]], chính quyền Tartar Trung Quốc [<nowiki/>[[nhà Nguyên]]] thất bại trong việc xâm lược An Nam. Năm [[1406]], người Trung Quốc [<nowiki/>[[nhà Minh]]] lợi dụng sự rối loạn ở Tonquin và đánh chiếm nước này. Thế nhưng, Trung Quốc thất bại trong việc thiết lập nền cai trị vĩnh viễn Tonquin và phải từ bỏ vào năm [[1428]], để Tonquin cho các lãnh tụ bản xứ [<nowiki/>[[Nhà Lê sơ|nhà Lê]]] cai trị và triều cống Trung Hoa. Năm [[1471]], Tonquin [<nowiki/>[[nhà Lê]]] hoàn toàn chinh phục Cochin China [<nowiki/>[[Chăm Pa|Chămpa]]]. Năm [[1540]], một [[Nhà Mạc#Giai đoạn 1528-1541|cuộc nổi dậy ở Tonquin]] đã làm giảm sự lệ thuộc và triều cống Trung Hoa thành 3 năm một lần. Năm [[1553]], Cochin China [<nowiki/>[[Nguyễn Hoàng]]] lặt đổ ách thống trị của Tonquin và giành độc lập. Gia đoạn này, ở Tonquin thành lập một dạng chính quyền giống với [[Mạc phủ Tokugawa|Nhật Bản]] và [[Đế quốc Maratha|Đế quốc Maratta]]; người đứng đầu đất nước trên danh nghĩa là Dova hoặc Boua [<nowiki/>[[Nhà Lê trung hưng|Vua Lê]]]; người nắm thực quyền lãnh đạo là Chua hoặc Choua [<nowiki/>[[Chúa Trịnh]]]. Tới năm [[1748]], vị Boua mới giành lại được quyền.<ref name=":16" />
 
Cả hai nước Tonquin [Đàng Ngoài] và Cochin China [Đàng Trong] có chính quyền riêng nhưng rồi cũng bị đập tan năm [[1774]] và cùng thống nhất lại. Một nhóm quân bất mãn ở Cochin China kêu gọi quân Tonquin hỗ trợ và thuần phục họ; quân Tonquin bắt đầu xâm chiếm Cochin China. Những nhân vật đứng đầu trong cuộc nổi dây là ba anh em [[nhà Tây Sơn]]. Người anh cả và em út là những kẻ gan dạ nhất, có xuất thân tầm thường. Người anh cả là thợ rèn, hai người em là nông dân. Sự tống tiền của quan chức đã bức họ đi theo con đường ăn cướp; và họ đã thành công trong việc đánh bại quân triều đình. Người anh cả [[Nguyễn Nhạc|Nhạc]] hoặc Ignack đã đánh bại quân đội của vua Cochin China [<nowiki/>[[Nguyễn Phúc Thuần]]?] và bắt (giết) ông này. Con trai vua Cochin China [<nowiki/>[[Nguyễn Phúc Dương]]?] tới giải cứu cha mình cũng bị Nhạc bắt làm tù binh và giết. Vợ vủa của ông này trốn thoát với đứa con trai, người sau này là [[Gia Long]].<ref name=":16" />