Khác biệt giữa các bản “Tiếng Albania”

không có tóm lược sửa đổi
{{Infobox language
| name = Tiếng Albania
| nativename = {{lang|sq|Shqipshqip}}<br/>{{lang|sq|gjuha shqipe}}
| pronunciation = {{IPA-sq|ʃcipʃc͡çip|}}
| states = [[Albania]], [[Hy Lạp]], [[Kosovo]], [[Ý]], [[Montenegro]], [[Bắc Macedonia]], [[Serbia]]
|states = [[Albania]], [[Kosovo]], [[Cộng hòa Macedonia|Macedonia]], [[Montenegro]], [[Serbia]], [[Hy Lạp]]<ref name = Euromosaic>{{cite web| url = http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/albanes/fr/i2/i2.html| title = L'arvanite/albanais en Grèce| accessdate = 2016-12-05| author = Euromosaic project| year = 2006| publisher = [[European Commission]]| location = Brussels| language=Pháp}}</ref> và [[kiều dân Albania]]
| ethnicity = [[Người Albania]]
| speakers = {{sigfig|5,437|2}} triệu ở Balkan (2011)
|dateprefix =
| date =
| ref =
| familycolor = Indo-European
|dia1 protoname = [[Tiếng Albania Gheg|Gheg]]nguyên thuỷ
|dia2 dia1 = [[Tiếng Albania ToskGheg|ToskGheg]]
|dia3 dia2 = [[Tiếng ArbëreshAlbania Tosk|ArbëreshëTosk]]
|dia4 dia3 = [[ArvanitikaTiếng Arbëresh|Arbëresh]]
| dia4 = [[Arvanitika]]
|script = [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]] (biến thể [[bảng chữ cái tiếng Albania|tiếng Albania]])<br>[[Hệ chữ nổi tiếng Albania]]
| dia5 = [[Tiếng Albania Istria|Istria]] {{extinct}}
|nation = {{flag|Albania}}<br>{{flag|Kosovo}}
| script = [[Bảng chữ cái Latinh|Latinh]] (biến thể [[bảngBảng chữ cái tiếng Albania|biến thể tiếng Albania]])<br />[[Hệ chữ nổi tiếng Albania]]
|minority = {{flag|Macedonia}}<br>{{flag|Ý}}<br>{{flag|Montenegro}}<br><br>{{flag|Serbia}}<br>{{flag|Croatia}}<br>{{flag|Romania}}
| nation = {{flag|Albania}}<br />{{flag|Kosovo}}<br />{{flag|Montenegro}}{{ref label|a|a}}<br />{{flag|Bắc Macedonia}}{{ref label|a|a}}<ref>{{cite book |url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544 |title=Constitution of Montenegro |chapter-url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=187544#LinkTarget_1506 |chapter=Language and alphabet Article 13 |publisher=[[WIPO]] |date=19 October 2007 |quote=Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian shall also be in the official use.}}</ref>
|agency=Officially by the Social Sciences and Albanological Section of the [[Academy of Sciences of Albania]]
|nation minority = {{flag|AlbaniaÝ}}<br />{{flag|KosovoSerbia}}<br />
|iso1=sq
{{flag|Croatia}}<br />{{flag|România}}
|iso2b=alb
| agency = Ban Khoa học Xã hội và Albania học của [[Viện hàn lâm Khoa học Albania]]
|iso2t=sqi
| iso1 = sq
|lingua=55-AAA-aaa to 55-AAA-ahe (25 varieties)
| iso2b = alb
|iso3=sqi
| iso2t = sqi
|lc1=aae |ld1=[[TiếngArbëresh|Arbëreshë]]
| lingua = 55-AAA-aaa to 55-AAA-ahe (25 varieties)
|lc2=aat |ld2=[[Arvanitika]]
| iso3 = sqi
|lc3=aln |ld3=[[Gheg]]
| lc1 = aae
|lc4=als |ld4=[[Tosk]]
| ld1 = [[Tiếng Arbëresh|Arbëresh]]
|glotto=alba1267
| lc2 = aat
|glottorefname= Albanian
|lc2=aat |ld2 = [[Arvanitika]]
|map=Albanian dialects.svg
| lc3 = aln
|mapcaption = Bản đồ phương ngữ của tiếng Albania
| ld3 = [[Tiếng Albania Gheg|Gheg]]
|notice=IPA
| lc4 = als
| ld4 = [[Tiếng Albania Tosk|Tosk]]
| glotto = alba1267
| glottorefname = Albanian
| map = Albanian dialects.svg
| mapcaption = {{center|Phân bố của phương ngữ tiếng Albania.<br />{{small|(Vùng tô màu không nhất thiết là nơi tiếng Albania là ngôn ngữ số đông.)}}}}
| notice = IPA
}}
{{Văn hóa Albania}}
'''Tiếng Albania''' ({{lang|sq|shqip}} {{IPA-sq|ʃcip|}} hay {{lang|sq|gjuha shqipe}} {{IPA-sq|ˈɟuha ˈʃcipɛ|}}) là một ngôn ngữ [[Ngữ hệ Ấn-Âu|Ấn-Âu]] với hơn năm triệu người nói, chủ yếu sinh sống tại [[Albania]], [[Kosovo]], [[Bắc Macedonia]], và [[Hy Lạp]],<ref name = Euromosaic/> và một số nơi có kiều dân Albania, gồm Montenegro và [[thung lũng Preševo]] của Serbia. Những cộng đồng có tuổi đời hàng thế kỷ của người Albania hiện diện rải rác ở Hy Lạp, [[Nam Ý]],<ref>http://www.minorityrights.org/1617/italy/albanians.html</ref> [[Sicilia]], và Ukraina.<ref>http://www.albanianlanguage.net/</ref>
 
'''Tiếng Albania''' ({{lang|sq|shqip}} {{IPA-sq|ʃc͡çip|}} hay {{lang|sq|gjuha shqipe}} {{IPA-sq|ɟ͡ʝuha ˈʃc͡çipɛ|}}) là một [[ngữ hệ Ấn-Âu|Ấn-Âu]], là ngôn ngữ của [[người Albania]] miền [[Balkan]] và của [[kiều dân Albania]] ở [[châu Mỹ]], (những nơi khác ở) [[châu Âu]] và [[châu Đại Dương]].<ref>{{cite web|author=Fatjona Mejdini |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/albania-registers-diaspora-after-more-than-two-decade-12-14-2015 |title=Albania Aims to Register its Huge Diaspora |publisher=Balkan Insight |date=2013-05-03 |accessdate=2017-01-17}}</ref> Đây là ngôn ngữ của chừng 7,5 triệu người,{{sfn|Rusakov|2017|p=552}} nằm trong một nhánh riêng trong hệ Ấn-Âu, không có quan hệ gần gũi với ngôn ngữ nào.{{sfn|Fortson IV|2011|p=446}}
== Lịch sử ==
 
Tài liệu viết đầu tiên nhắc đến tiếng Albania là vào ngày 14 tháng 7 năm 1284 ở [[Dubrovnik]] (Croatia ngày nay), khi Matthew, nhân chứng một vụ án, nói "Tôi nghe thấy tiếng hét trên sườn núi bằng tiếng Albania" ({{lang-lat|Audivi unam vocem, clamantem in monte in lingua albanesca}}).<ref name="Hammond1976">{{cite book|author =Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond|title=Migrations and invasions in Greece and adjacent areas|url=https://books.google.com/books?id=O9saAAAAYAAJ|accessdate=23 January 2013|year=1976|publisher=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5047-1|page=57}}</ref><ref name="Zeitschrift für Balkanologie">{{cite book|title=Zeitschrift für Balkanologie|url=https://books.google.com/books?id=iLkWAQAAMAAJ|accessdate=23 January 2013|year=1990|publisher=R. Trofenik|page=102}}</ref> Thu âm tiếng Albania đầu tiên được thực hiện bởi [[Norbert Jokl]] ngày 4 tháng 4 năm 1914 ở [[Vienna]].<ref name="Elsie2010">{{cite book|author =Robert Elsie|authorlink=Robert Elsie|title=Historical Dictionary of Albania|url=https://books.google.com/books?id=6inIiCF_930C&pg=PA216|accessdate=30 September 2013|year=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-6188-6|page=216}}</ref> Trong khoảng thời gian 5 thế kỷ [[Albania Ottoman|người Ottoman ở Albania]], tiếng Albania không được công nhận chính thức cho đến năm 1909, khi [[Công nương Dibra]] quyết định cho phép trường học tiếng Albanian.<ref name="Torte">{{cite web|last=Torte|first=Rexhep|url=http://www.albaniapress.com/lajme/9518/Perfundoi-shenimi-i-100-vjetorit-te-Kongresit-te-Dibres.html|title=Përfundoi shënimi i 100-vjetorit të Kongresit të Dibrës|publisher=Albaniapress|date=2009-08-04}}</ref>
Được ghi chép lại lần đầu vào thế kỷ XV, tiếng Albania là nhánh ngôn ngữ Ấn-Âu cuối cùng xuất hiện trên tư liệu viết. Đây là một lý do mà nguồn gốc chính xác của nó từ lâu đã là vấn đề tranh luận trong giới [[ngôn ngữ học]] và [[sử học]].{{sfn|Fortson IV|2011|p=446}} Tiếng Albania được cho hậu duệ của một [[ngôn ngữ Cổ Balkan]] thời xa xưa. Vì lý do địa lý-lịch sử hơn là ngôn ngữ, có nhiều sử gia và nhà ngôn ngữ học cho rằng tiếng Albania có lẽ bắt nguồn từ một phương ngữ [[Nhóm ngôn ngữ Illyria|Illyria]] miền nam<ref>
*{{harvnb|Ceka|2005|pages=40–42, 59}}
*Thunmann, Johannes E. "Untersuchungen uber die Geschichte der Oslichen Europaischen Volger". Teil, Leipzig, 1774.
*see Malcolm, Noel. ''Origins: Serbs, Vlachs, and Albanians.'' Malcolm is of the opinion that the Albanian language was an Illyrian dialect preserved in Dardania and then it (re-?)conquered the Albanian lowlands
*Indo-European language and culture: an introduction By Benjamin W. Fortson Edition: 5, illustrated Published by Wiley-Blackwell, 2004 {{ISBN|1-4051-0316-7}}, {{ISBN|978-1-4051-0316-9}}
*Stipčević, Alexander. Iliri (2nd edition). Zagreb, 1989 (also published in Italian as "Gli Illiri")
*NGL Hammond The Relations of Illyrian Albania with the Greeks and the Romans. In Perspectives on Albania, edited by Tom Winnifrith, St. Martin’s Press, New York 1992
*Encyclopedia of Indo-European culture By J. P. Mallory, Douglas Q. Adams Edition: illustrated Published by Taylor & Francis, 1997 {{ISBN|1-884964-98-2}}, {{ISBN|978-1-884964-98-5}}</ref> từng nói ở [[Illyria|khu vực cùng tên]] vào thời [[Cổ đại Hy-La]]. Giả thuyết khác lại cho rằng tiếng Albania là "con cháu" của [[tiếng Thracia]] hay [[tiếng Dacia]] (những ngôn ngữ cổ khác nói xa hơn về phía đông so với tiếng Albania).{{sfn|Fortson IV|2011|p=446}}<ref>{{cite book|last=Villar|first=Francisco|title=Los indoeuropeos y los orígenes de Europa|language=es|publisher=Gredos|place=Madrid|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=d5NbPAAACAAJ&dq|isbn=84-249-1787-1|ref=harv|p=313–314, 316}}</ref> Hiện ta vẫn
chưa có đủ hiểu biết để khẳng định hay bác bỏ các giả thuyết trên.<ref>{{harvnb|Mallory|Adams|1997|p=9}};{{harvnb|Fortson|2004}}</ref>
 
==Phân bố địa lý==
 
[[File:Dialect map albania.png|upright=0.9|thumb|Các phương ngữ ở Albania]]
 
Tiếng Albania là ngôn ngữ của hơn 7 triệu người, sống chủ yếu ở Albania, [[Kosovo]], [[Hy Lạp]], [[Ý]], [[Bắc Macedonia]] và [[Montenegro]]. Tuy nhiên, do số [[kiều dân Albania]] lớn, tiếng Albania có mặt ở khá nhiều quốc gia.
 
===Châu Âu===
 
|statesTiếng Albania ngôn ngữ chính thức =của [[Albania]], [[Kosovo]], ngôn ngữ đồng chính thức ở [[Cộng hòaBắc Macedonia|Macedonia]]. Nó là ngôn ngữ thiểu số được công nhận ở [[Croatia]], [[Ý]], [[Montenegro]], [[România]] và [[Serbia]],. Ở [[Hy Lạp]], cộng đồng người Albania tập trung ở [[Thesprotia]] và [[Preveza (đơn vị khu vực)|Preveza]] cũng như vài ngôi làng tại [[Ioannina (đơn vị khu vực)|Ioannina]] và [[Florina (đơn vị khu vực)|Florina]].<ref name = Euromosaic>{{cite web| url = http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/albanes/fr/i2/i2.html| title = L'arvanite/albanais en Grèce| accessdate = 2016-12-05| author = Euromosaic project| year = 2006| publisher = [[European Commission]]| location = Brussels| language =Pháp French}}</ref> Ngoài [[kiềura, dânnó cũng là ngôn ngữ của 450.000 người nhập cư gốc Albania]] (di cư đến gần đây hơn) ở Hy Lạp.
 
Tiếng Albania trở thành ngôn ngữ chính thức của Bắc Macedonia vào năm 2019.<ref>https://www.rferl.org/a/macedonia-s-albanian-language-bill-becomes-law/29711502.html</ref>
 
== Phương ngữ ==
{{Main article|CácPhương phươngngữ ngữtiếng Albania}}
Tiếng Albania gồm hai phương ngữ chính riêng rẽ, [[Tiếng Albania Tosk|Tosk]] nói ở miền nam, [[tiếng Albania Gheg|Gheg]] nói ở miền bắc.<ref>Gjinari, Jorgji. Dialektologjia shqiptare</ref> Tiếng Albania chuẩn dựa trên phương ngữ Tosk. [[Sông Shkumbin]] là đường phân chia xấp xỉ giữa hai phương ngữ.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World By Keith Brown, Sarah Ogilvie Contributor Keith Brown, Sarah Ogilvie Edition: illustrated Published by Elsevier, 2008 {{ISBN|0-08-087774-5}}, {{ISBN|978-0-08-087774-7}}</ref>
Tiếng Albania được chia thành hai phương ngữ chính: [[Phương ngữ Gheg]], [[phương ngữ Tosk]], và phần chuyển đổi giữa chúng.<ref>Gjinari, Jorgji. Dialektologjia shqiptare</ref>
 
Sông [[Shkumbin]] là đường chia ranh giới áng chừng, với phương ngữ Gheg được nói ở phía bắc Shkumbin và Tosk ở phía nam.<ref>Concise Encyclopedia of Languages of the World By Keith Brown, Sarah Ogilvie Contributor Keith Brown, Sarah Ogilvie Edition: illustrated Published by Elsevier, 2008 ISBN 0-08-087774-5, ISBN 978-0-08-087774-7</ref> Cũng có các phương ngữ khác như [[Phương ngữ Arbëresh|Arbëresh]] và [[Phương ngữ Arvanitika|Arvanitika]], là sự kết hợp của phương ngữ Gheg và phương ngữ Tosk với các đặc điểm thời xưa của tiếng Albania. Chúng được nói tại một vài nơi ở Ý và Hy Lạp.
[[Tiếng Albania Gheg|Gheg]] được chia ra làm bốn tiểu phương ngữ: Gheg Tây Bắc, Gheg Đông Bắc, Gheg Trung, Gheg Nam. Nó được nói chủ yếu ở bắc Albania, khắp [[Montenegro]], [[Kosovo]] và tây bắc [[Bắc Macedonia]]. Một tiểu phương ngữ khác biệt là [[phương ngữ Thượng Reka]] (tuy vẫn nằm trong Gheg Trung). Ở [[Croatia]], có một phương ngữ kiều dân là [[phương ngữ Arbanasi]].
 
[[Tiếng Albania Tosk|Tosk]] tách làm năm tiểu phương ngữ: Tosk Bắc (đông người nói nhất), [[Labërisht]], [[Phương ngữ Cham|Çam]], [[Arvanitika]], [[Tiếng Arbëreshë|Arbëresh]]. Tosk được nói ở nam Albania, tây nam Bắc Macedonia, Hy Lạp. Tiếng Albania Cham được nói ở tây bắc Hy Lạp, còn [[Arvanitika]] nói ở miền nam Hy Lạp. [[Tiếng Arbëresh|Arbëresh]] là ngôn ngữ của người [[Người Arbëreshë|Arbëreshë]], hậu duệ của người Albania nhập cư đến Ý vào thế kỷ XV-XVI, hiện diện trong những cộng đồng nhỏ ở [[Sicilia]] và [[Calabria]].
 
==Tham khảo==
{{tham khảo}}
{{Sơ khai ngôn ngữ}}
 
{{DEFAULTSORT:Albania}}