Khác biệt giữa các bản “Họ Sóc”

Bổ sung thêm thông tin và cập nhật bảng phân loại khoa học.
(Bổ sung thêm thông tin và cập nhật bảng phân loại khoa học.)
{{Taxobox
| name = Họ Sóc
| fossil_range = [[thế Eocen|HậuThế Eocen]] – gầnGần đây
| image = Squirrel at Damsen ParkSciuridae.JPGjpg
| image_caption = Một convài sócloài tạitrong côngHọ viên [[Đầm Sen]]Sóc
| image_width = 300px
| image_caption = Một con sóc tại công viên [[Đầm Sen]]
| regnum = [[Động vật|Animalia]]
| phylum = [[Động vật có dây sống|Chordata]]
| classis = [[Lớp Thú|Mammalia]]
| infraclassis = [[Eutheria]]
| superordo = [[Euarchontoglires]]
| ordo = [[Bộ Gặm nhấm|Rodentia]]
| subordo = [[Phân bộ Sóc|Sciuromorpha]]
| familia = '''Sciuridae'''
| familia_authority = [[Johann Fischer von Waldheim|Fischer de Waldheim]], 1817
| subdivision_ranks = Các [[họ (sinh học)|phân họ]][[tông (sinh học)|tông]]
| subdivision =
* Phân họ [[Sóc lớn phương Đông|Ratufinae]]
}}
 
'''Họ Sóc''' ('''Sciuridae''') là một họ [[Lớp Thú|động vật có vú]] bao gồm các loài [[Bộ Gặm nhấm|gặm nhấm]] cỡ nhỏ hoặc trung bình. Họ này gồm [[sóc cây]], [[sóc đất]], [[sóc chuột]], [[Marmota|macmot]] (gồm cả [[macmot châu Mỹ]]), [[sóc bay]],[[cầy thảo nguyên]], cùng các loài gặm nhấm khác. Sóc là loài bản địa ở [[Châu Mỹ]], [[lục địa Á-Âu]] và [[Châu Phi]], và được con người giới thiệu đến [[Úc]].<ref>{{Chú thích web|url=https://web.archive.org/web/20150117031835/http://www.scarysquirrel.org/vacation/australia/fauna.pdf|tựa đề=Fauna of Australia|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|url hỏng=|ngày truy cập=}}</ref> Các loài sóc hóa thạch được biết đến sớm nhất có từ [[thế Eocen]], và trong các họ gặm nhấm còn sinh tồn khác, loài sóc có họ hàng gần gũi nhất với [[hải ly núi]] và [[Họ Chuột sóc|chuột sóc]].
'''Họ Sóc''' ([[danh pháp|danh pháp khoa học]]: '''''Sciuridae''''') là một họ lớn trong [[bộ Gặm nhấm]] (''Rodentia''). Từ Sciuridae có nghĩa là "đuôi bóng" và nó chỉ tới phần phụ thêm vào mọc rậm rạp của nhiều thành viên trong họ này<ref>Whitaker John O. Jr. & Elman Robert (1980): ''The Audubon Society Field Guide to North American Mammals'' (ấn bản lần 2). [[Alfred Knopf]], New York. ISBN 0-394-50762-2</ref>. Nó bao gồm [[sóc cây]], [[sóc đất]], [[họ Chuột sóc|sóc chuột]], [[macmot]] (bao gồm cả [[macmot châu Mỹ]]) và [[sóc bay]] thật sự. Sóc bay đuôi vảy châu Phi thuộc về họ [[Anomaluridae]] và không phải là sóc thật sự của họ Sciuridae. Họ Sciuridae được tìm thấy gần như trên mọi châu lục, ngoại trừ [[Australasia]] và [[châu Nam Cực]].
 
== Đặc trưng ==
[[Tập tin:Ratufa skull.JPG|nhỏ|trái|Hộp sọ của [[sóc lớn phương ĐônglĐông]] (''Ratufa'' spp.). Lưu ý hình dạng [[hệ cơ nhai-xương gò má|dạng sóc]] kinh điển của khu vực [[cung gò má|xương gò má]] phía trước.]]
Họ Sciuridae nói chung là các động vật nhỏ, dao động về kích thước từ nhỏ như [[sóc lùn châu Phi]] chỉ dài 7–10&nbsp;cm và cân nặng 10 gam, tới [[macmot Alps]] dài 53–73&nbsp;cm và cân nặng 5–8&nbsp;kg. Họ Sciuridae nói chung có thân hình mảnh dẻ với đuôi rậm rạp và mắt to. Bộ lông của chúng nói chung mềm và mượt, mặc dù ở một vài loài có thể là dày hơn. Màu lông của các loài dạng sóc biến động khá mạnh giữa các loài và thậm chí là ngay trong phạm vi loài.
 
Các chân sau nói chung dài hơn các chân trước, mỗi chân có 4 hay 5 ngón. Chân trước có [[ngón cái]], mặc dù nó kém phát triển. Các chân của động vật họ sóc cũng có gan bàn chân mềm ở mặt dưới.<ref name="EoM">Milton Katherine (1984): [Family Sciuridae]. ''Trong:'' Macdonald D. (chủ biên): ''The Encyclopedia of Mammals'': 612-623. Facts on File, New York. ISBN 0-87196-871-1</ref>
 
Họ Sciuridae sinh sống trong gần như mọi môi trường sống, từ [[rừng mưa]] nhiệt đới tới [[hoang mạc|sa mạc]] bán khô cằn, chỉ không có tại khu vực cận địa cực và các sa mạc khô nhất. Chúng chủ yếu là [[động vật ăn cỏ]], với thức ăn là hạt và quả, nhưng nhiều loài ăn cả côn trùng và thậm chí là các loài có [[động vật có xương sống|xương sống]] nhỏ. Trên thực tế, một số loài nhiệt đới gần như chỉ ăn côn trùng. Bộ răng của các loài dạng sóc tuân theo kiểu răng điển hình của động vật gặm nhấm, với các [[răng cửa]] lớn có tác dụng gặm nhấm và chúng phát triển ra trong suốt cả cuộc đời, còn các răng hàm có tác dụng nhai thì nằm cách các răng cửa một khoảng trống lớn. [[Công thức bộ răng]] cho các loài dạng sóc là:{{dentition2|1.0.1.3|1.0.1.3}}
Các loài sóc nói chung có [[thị lực]] tốt, và điều này đặc biệt quan trọng cho các loài sống trên cây. Nhiều loài cũng có [[hệ thống cảm quan]], với các [[ria mép]] hay các lông trên các chân.<ref name=EoM/>
 
Họ Sciuridae sinh sản 1 đến 2 lần trong năm, với số lượng con non sinh ra không đồng nhất sau 3-6 tuần, phụ thuộc vào từng loài. Các con non sinh ra trần trụi, không răng, mù và yếu ớt. Ở phần lớn các loài chỉ có con mẹ chăm sóc con non. Chúng được cho bú tới khoảng 6-10 tuần tuổi và thuần thục sinh lý vào cuối năm thứ nhất của cuộc sống của chúng. Các loài sinh sống trên mặt đất nói chung có tính cộng đồng, thường sinh sống thành bầy, nhưng các loài sống trên cây thì phần lớn là đơn độc.<ref name=EoM/>
[[Tập tin:Marmot in France.jpg|nhỏ|phải|[[Macmot núi An-pơ]] (''Marmota marmota'') của tông [[Marmotini]].]]
[[Tập tin:Squig - RSPB Sandy (35043905163).jpg|300px|nhỏ|phải|Một con sóc đang uống nước]]
Các loài sóc còn sinh tồn được chia ra thành 5 [[họ (sinh học)|phân họ]], với khoảng 50 [[chi (sinh học)|chi]] và gần 280 [[loài]]. Mặc dù hóa thạch sóc cổ nhất đã biết, ''[[Douglassciurus]]'', có niên đại vào thời kỳ [[tầng Priabona]] (Hậu [[thế Eocen|Eocen]], vào khoảng 37,5 - 35 [[triệu năm trước|Ma]]), nhưng động vật này dường như là sóc cây gần hiện đại, cho dù với hộp sọ nguyên thủy, và trên thực tế nó thường được đặt trong phân họ [[Phân họ Sóc cây|Sciurinae]]. Vì thế, dòng dõi sóc có thể có nguồn gốc từ thời gian sớm hơn thế.<ref name = tolweb>Steppan Scott J. & Hamm Shawn M. (2006): Dự án Web cây sự sống - [http://tolweb.org/Sciuridae/16456/2006.05.13 Sciuridae (Sóc)]. Phiên bản ngày 13-5-2006. Tra cứu ngày 10-12-2007.</ref>
 
Chủ yếu từ cuối thế Eocen cho tới [[thế Miocen]], có nhiều dạng sóc mà không thể đưa vào bất kỳ nhánh còn sinh tồn nào với sự chắc chắn cao. Ít nhất là một số trong số này có lẽ là hậu duệ của nhóm [[cơ sở (tiến hóa)|cơ sở]] cổ nhất của họ Sciuridae – nhóm "sóc nguyên thủy" mà người ta có thể dùng để gọi chúng do chúng thiếu toàn bộ các đặc trưng hình thái của sóc còn sinh tồn -, trước khi những loài này [[tiến hóa]] thành các phân họ ngày nay. Sự phân bố và đa dạng của các dạng tổ tiên và cổ đại như thế gợi ý rằng sóc như là một nhóm động vật có thể có nguồn gốc từ Bắc Mỹ.<ref name = tolweb />
 
Bên cạnh các dạng hóa thạch ít được hiểu rõ này, [[phát sinh loài]] của sóc còn sinh tồn là tương đối dễ hiểu. Có ba dòng dõi chính, cụ thể là:
Nhóm chính các dạng sóc này (nhánh ba) lại có thể chia làm 3 phần, là các phân họ còn lại. Phân họ [[Phân họ Sóc cây|Sciurinae]] là nhóm sóc duy nhất không có độ chắc chắn đáng kể khi xem xét về mặt [[phân loại học]]. Cụ thể là nó không rõ ràng một cách đầy đủ là các dạng sóc bay thật sự (tông [[Pteromyini]]) có quan hệ họ hàng xa ở mức nào đối với sóc cây (tông [[Sciurini]]); nhóm đầu tiên này thông thường đã từng được coi là một phân họ riêng nhưng hiện nay chỉ được coi là một [[tông (sinh học)|tông]] của phân họ Sciurinae. Ngược lại, nhóm [[sóc thông]] (chi [[Tamiasciurus]] ở Bắc Mỹ) thường được đưa vào trong tông Sciurini, nhưng dường như cũng có khác biệt lớn tương tự như là nhóm sóc bay; vì thế đôi khi chúng được coi là tông khác biệt với tên gọi Tamiasciurini.<ref name = tolweb /><ref>Steppan Scott J.; Storz B.L. & Hoffmann, R.S. (2004): Nuclear DNA phylogeny of the squirrels (Mammalia: Rodentia) and the evolution of arboreality from c-myc and RAG1. ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''30'''(3): 703-719. {{doi|10.1016/S1055-7903(03)00204-5}} [http://bio.fsu.edu/~steppan/Steppan_et_al_Sciuridae.pdf Toàn văn PDF]</ref>
 
Hai trong ba phân họ này có kích thước gần tương tự như nhau, chứa khoảng 70- 80 loài/mỗi phân họ; phân họ thứ ba khoảng 2 lần nhiều hơn. Phân họ Sciurinae chứa các dạng sóc sống trên cây, chủ yếu ở châu Mỹ và ở phạm vi hạn hẹp hơn tại đại lục Á-Âu. Phân họ [[Phân họ Sóc màu|Callosciurinae]] là đa dạng nhất tại nhiệt đới châu Á và chứa các dạng sóc cây, nhưng có [[Màu sắc|sắc mạo]] khác đáng kể và dường như là "tao nhã" hơn, một ấn tượng được gia tăng bởi bộ lông thường rất sặc sỡ của chúng. Phân họ [[Phân họ Sóc đất|Xerinae]] – phân họ lớn nhất – chủ yếu là các dạng sóc đất (sống trên mặt đất) và cả các loài [[macmot]] lớn cùng [[chuột chó thảo nguyên]]; chúng có xu hướng thích sống thành bầy đàn hơn các dạng sóc khác.<ref name = tolweb />
 
* SciuridaeHọ [[CơSóc sở (tiến hóa)|cơ sở]] và không chắc chắn (''[[incertae sedis]]'' (tất cả đều là [[hóa thạch]])
** ''[[Getuloxerus]]''
** ''[[Kherem]]''
** ''[[Oligosciurus]]''
** Tông [[Pteromyini]] – Sóc bay thật sự (15 chi, khoảng 45 loài)
* Phân họ [[Phân họ Sóc màu|Callosciurinae]] – Sóc cảnh châu Á
** Tông [[Phân họ Sóc màu|Callosciurini]] (13 chi, gần 60 loài)
** Tông [[Funambulini]] (1 chi, 5 loài)
* Phân họ [[Phân họ Sóc đất|Xerinae]] – Sóc đất
** Tông [[Phân họ Sóc đất|Xerini]] – Sóc gai (3 chi, 6 loài)
** Tông [[Protoxerini]] (6 chi, khoảng 50 loài)
** Tông [[Marmotini]] – Sóc đất, macmot, sóc chuột, chuột chó thảo nguyên v.v (6 chi, khoảng 90 loài)