Khác biệt giữa các bản “Ngữ hệ Turk”

n
Thẻ: Soạn thảo trực quan Sửa đổi di động Sửa đổi từ trang di động
 
== Đặc điểm ==
{{See also|ngôn ngữ Altai}}Những ngôn ngữ Turk là những [[Null-subject language|ngôn ngữ bỏ đại từ]], có [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C3%A2m_nguy%C3%AAn_%C3%A2m[Hòa âm nguyên âm|hài hòa nguyên âm]], [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%E1%BA%AFp_d%C3%ADnh[Ngôn ngữ chắp dính|chắp dính]] mạnh bằng [[Suffix|hậu tố]] và [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BB%AB[Giới từ|hậu giới từ]], và thiếu [[Grammatical article|mạo từ ngữ pháp]], [[Noun class|lớp danh từ]], và [[Grammatical gender|giống ngữ pháp]]. Trật tự [[Subject–object–verb|Chủ ngữ-Tân ngữ-Động từ]] là phổ thông trong ngữ hệ. [[Root (linguistics)|Gốc từ]] thường chỉ là một vài [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5_%C3%A2m phụ âm].
 
== Lịch sử ==
 
=== Tiền sử ===
Xuất xứ [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk[Các dân tộc Turk|người Turk]] và ngôn ngữ của họ được cho là nằm đâu đó giữa [[Trans-Caspia|thảo nguyên Ngoại Caspia]] [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_%C3%81 và Đông Bắc Á] ([[Manchuria|Mãn châu]]),<ref>{{Cite journal|last1=Yunusbayev|first1=Bayazit|last2=Metspalu|first2=Mait|last3=Metspalu|first3=Ene|last4=Valeev|first4=Albert|last5=Litvinov|first5=Sergei|last6=Valiev|first6=Ruslan|last7=Akhmetova|first7=Vita|last8=Balanovska|first8=Elena|last9=Balanovsky|first9=Oleg|display-authors=3|date=2015-04-21|title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia|journal=PLOS Genetics|volume=11|issue=4|pages=e1005068|doi=10.1371/journal.pgen.1005068|issn=1553-7390|pmc=4405460|pmid=25898006|quote=The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia,}}</ref> với bằng chứng di truyền chỉ ra gần [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/[Xibia |Nam Xibia]] và [[Mongolia|Mông cổ]] như là "xuất xứ Trung Á" của tộc người Turk.<ref>{{Cite journal|last1=Yunusbayev|first1=Bayazit|last2=Metspalu|first2=Mait|last3=Metspalu|first3=Ene|last4=Valeev|first4=Albert|last5=Litvinov|first5=Sergei|last6=Valiev|first6=Ruslan|last7=Akhmetova|first7=Vita|last8=Balanovska|first8=Elena|last9=Balanovsky|first9=Oleg|display-authors=3|date=2015-04-21|title=The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia|journal=PLOS Genetics|volume=11|issue=4|pages=e1005068|doi=10.1371/journal.pgen.1005068|issn=1553-7390|pmc=4405460|pmid=25898006|quote="Thus, our study provides the first genetic evidence supporting one of the previously hypothesized IAHs to be near Mongolia and South Siberia."}}</ref> Tương tự, một vài nhà ngôn ngữ học, kể cả [[Juha Janhunen]], Roger Blench và Matthew Spriggs, đề xuất rằng [[Mongolia|Mông cổ]] ngày nay là xuất xứ ngôn ngữ Turk sơ khai.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=48iKiprsRMwC&pg=PA203|title=Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses|last1=Blench|first1=Roger|last2=Spriggs|first2=Matthew|publisher=Routledge|year=2003|isbn=9781134828692|page=203|language=en}}</ref>
 
Mối liên hệ rỗng rãi giữa [[Proto-Turkic language|người Turk nguyên thủy]] và [[Proto-Mongols|người Mông Cổ nguyên thủy]] xấp xỉ vào khoảng thiên kỷ thứ nhất trước Công nguyên; truyền thống văn hóa chung giữa các nhóm [[Eurasian nomads|du mục thảo nguyên Âu-Á]] được gọi là truyền thống "[[Turco-Mongol|Turk-Mông Cổ]]". Hai nhóm chia sẻ hệ thống tín ngưỡng tương tự, [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Tengri_gi%C3%A1o đạo Tengri], và có nhiều từ mượn hiện hữu giữa ngôn ngữ Turk và Mông Cổ. Mặc dù từ mượn có qua có lại, Từ mượn Turk ngày nay tạo nên thành phần ngoại nhập lớn nhất trong vốn từ vựng tiếng Mông Cổ.<ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Larry V.|date=1980|title=Turkic Loanwords in Mongol, I: The Treatment of Non-initial S, Z, Š, Č|journal=[[Central Asiatic Journal]]|volume=24|issue=1/2|pages=36–59|jstor=41927278}}</ref>
 
Một số sự tương tự về từ vựng là loại hình giữa ngữ hệ Turk và ngữ hệ [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Tungus[Ngữ hệ Tungus|Tungus]] và [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95[Ngữ hệ Mông Cổ|Mongol]], cũng như ngữ hệ [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn[Ngữ hệ Triều Tiên|Triều Tiên]] và [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n[Ngữ hệ Nhật Bản|Nhật Bản]] (đều từng được xem là một phần của [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Altai ngữ hệ Altai]) trong những năm gần đây được quy cho sự liên hệ tiền sử giữa các nhóm, đôi khi được gọi là [[Sprachbund#Northeast Asia|nhóm ngôn ngữ Đông Bắc Á]]. Mối liên hệ gần đây hơn (thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyen) giữa "Altai cốt lõi" (Turk, Mongol, và Tungus) được phân biệt với điều này, do sự tồn tại của những từ chung xác định xuất hiện hầu như được du nhập vào tiếng Mongol từ tiếng Turk, và sau đó từ Mongol đến Tungus, vì vay mượn tiếng Turk trong tiếng Mongol nhiều hơn đáng kể vay mượn tiếng Mongol trong tiếng Turk, và tiếng Turk và Tungus không có chung bất kỳ từ nào mà cũng không tồn tại trong tiếng Mongol.
 
[[Alexander Vovin]] (2004, 2010)<ref>Vovin, Alexander 2004. 'Some Thoughts on the Origins of the Old Turkic 12-Year Animal Cycle.' Central Asiatic Journal 48/1: 118–32.</ref><ref>Vovin, Alexander. 2010. Once Again on the Ruan-ruan Language. Ötüken’den İstanbul’a Türkçenin 1290 Yılı (720–2010) Sempozyumu From Ötüken to Istanbul, 1290 Years of Turkish (720–2010). 3–5 Aralık 2010, İstanbul / 3–5 December 2010, İstanbul: 1–10.</ref> lưu ý rằng [[Old Turkic|tiếng Turk Cổ]] đã mượn một số từ từ [[Ruan-ruan language|tiếng Nhu Nhiên]] (ngôn ngữ của [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Nhu_Nhi%C3%AAn[Nhu Nhiên|Khả hãn quốc Nhu Nhiên]]), cái Vovin xem là một ngôn ngữ phông phải Altai đã mai một có khả năng là một [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Yenisei ngôn ngữ Yenisei] hoặc không có liên quan đến bất kỳ ngôn ngữ nào ngày nay.
 
Tiếng Turk cũng cho thấy một số từ mượn [[Chinese language|tiếng Hán]] chỉ ra liên hệ sơ khai trong thời [[Proto-Turkic language|Turk nguyên thủy]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z7i5CAAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=turkic+mongolian+related|title=The Turkic Languages|last1=Johanson|first1=Lars|last2=Johanson|first2=Éva Ágnes Csató|date=2015-04-29|publisher=Routledge|isbn=9781136825279|language=en}}</ref>
Ghi chép ngôn ngữ Turk đầu tiền là trên [[Orkhon inscriptions|văn bia Orkhon]] thế kỷ thứ 8 của [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt người Đột Quyết], ghi lại [[Old Turkic language|tiếng Turk Cổ]], được khai quật năm 1889 ở [[Orkhon Valley|thung lũng Orkhon]], Mông Cổ. ''Trích yếu phương ngữ Turk'' (''[[Dīwān Lughāt al-Turk|Divânü Lügati't-Türk]]''), được [[Mahmud al-Kashgari|Kaşgarlı Mahmud]] viết trong thế kỷ 11 ở [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Kara-Khanid Khách Lạt Hãn quốc], làm nên một nghiên cứu ngôn ngữ học sơ khai. ''Bản trích yếu'' là từ điển ngôn ngữ Turk triệt để đầu tiên và cũng gồm có bản đồ phân bố địa lý những người nói ngôn ngữ Turk đầu tiên. Nó chủ yếu gắn với [[Oghuz languages|nhánh Tây Nam]] thuộc ngữ hệ.<ref name="Soucek">{{cite book|url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc|title=A History of Inner Asia|last=Soucek|first=Svat|date=March 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65169-1|url-access=registration}}</ref>
 
[[Codex Cumanicus]] (thế kỷ 12-13 sau Công nguyên) về [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Kipchak[Nhóm ngôn ngữ Kipchak|nhánh Tây Bắc]] là một bản ghi chép ngôn ngữ học sơ khai nữa, giữa [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Kipchak[Nhóm ngôn ngữ Kipchak|ngôn ngữ Kipchak]] và [[Latin|tiếng Latin]], dùng bởi những nhà truyền giáo Cơ Độc được đưa đến chỗ [[người Cuman]] cư trú, nơi mà tương ứng với [[Hungary]] và [[Romania]] ngày nay. Ghi chép sớm nhất ngôn ngữ [[Volga Bulgaria|người Bulgar Volga]] nói là tổ tiên [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Chuvash tiếng Chuvash], có niên đại từ thế kỷ 13-14.
 
=== Mở rộng phạm vi địa lý và phát triển ===
[[Tập_tin:Oghusenbuchmuseum.jpeg|phải|nhỏ|[[Dresden]] manuscript of the [[Book of Dede Korkut]] written in [[Oghuz languages|Oghuz Turkic]], presumably in [[Aq Qoyunlu]] era, dating {{ca.}} 14th or 15th century.]]
Bằng [[Turkic expansion|Bành trướng Turk]] trong suốt [[Early Middle Ages|thời Trung cổ sớm]] (thế kỷ&nbsp;6–1 sau Công nguyên), những ngôn ngữ Turk, chỉ trong một vài thế kỷ, lan đi khắp [[Central Asia|Trung Á]], từ [[Siberia|Xibia]] đến [https://vi.m.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_trung_h%E1%BA%A3i [Địa Trung Hải]]. Nhiều thuật ngữ từ những ngôn ngữ Turk đã truyền vào [[tiếng Ba Tư]], [[Tiếng Hindustan|tiếng Hindustani]], [[tiếng Nga]], [[Chinese language|tiếng Hán]], và trên mức độ nhỏ hơn. là [[Tiếng Ả Rập|tiếng Ả rập]].<ref name="Findley">{{cite book|title=The Turks in World History|last=Findley|first=Carter V.|date=October 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517726-8}}</ref>{{Verify source|date=May 2018}}
 
Phân bố địa lý những người nói ngôn ngữ Turk khắp [[Eurasia|Âu-Á]] từ thời Ottoman dao động từ Đông Bắc [[Siberia|Xi bia]] đến Thổ Nhĩ Kỳ ở phía Tây.<ref>[[ethnologuefamily:90010|Turkic Language tree]] entries provide the information on the Turkic-speaking regions.</ref> (xem ảnh trong hộp ngay bên trên.)
| colspan="2" bgcolor="#e4e0f0" style="border-right:none;" |&nbsp;
|
* [[SalarTiếng languageSalar|Salar]]<ref>Deviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998) [http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html]</ref>
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Tây Oghuz
|
* [[Old Anatolian Turkish]] <small>(mai một)</small>
* [[OttomanTiếng TurkishThổ languageNhĩ Kỳ Ottoman|Ottoman Turkish]] <small>(mai một)</small>
* [[Pecheneg language|Pecheneg]] <small>(mai một)</small>
* [[TurkishTiếng languageThổ Nhĩ Kỳ|Turkish]]
* [[GagauzTiếng languageGagauz|Gagauz]]
* [[AzerbaijaniTiếng languageAzerbaijan|Azerbaijani]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Đông Oghuz
|
* [[TurkmenTiếng languageTurkmen|Turkmen]]
* [[Khorasani Turkic language|Khorasani Turkic]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Nam Oghuz
|
* [[QashqaiTiếng languageQashqai|Qashqai]]
|-
| bgcolor="#e4e0f0" |(Arghu)
* [[Khalaj language|Khalaj]]
|-
| rowspan="4" bgcolor="#e4e0f0" style="border-left:none;" |[[KipchakNhóm languagesngôn ngữ Kipchak|Turk chung Tây Bắc (Kipchak)]]
[[Tập_tin:Map-Kypchak_Language_World.png|không_khung]]
| colspan="2" bgcolor="#e4e0f0" style="border-right:none;" |&nbsp;
* [[Kumyk language|Kumyk]]
* [[Karachay-Balkar language|Karachay-Balkar]]
* [[CrimeanTiếng Tatar languageKrym|Crimean Tatar]]
* [[Urum language|Urum]]
* [[Krymchak language|Krymchak]]
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Bắc Kipchak (Turk Volga-Ural)
|
* [[TatarTiếng languageTatar|Tatar]]
* [[BashkirTiếng languageBashkir|Bashkir]]
* [[Old Tatar language]] (mai một)
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Nam Kipchak (Aral-Caspia)
|
* [[KazakhTiếng languageKazakh|Kazakh]]
* [[KarakalpakTiếng languageKarakalpak|Karakalpak]]
* [[KyrgyzTiếng languageKyrgyz|Kyrgyz]]<ref name="turcologica">{{cite web|url=http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html|title=turcologica|accessdate=22 February 2017}}</ref>
* [[Fergana Kipchak language|Kipchak Uzbek (Fergana Kipchak language)]] <small>(mai một)</small>
* [[SiberianTiếng Tatar languageXibia|Siberian Tatar]]<ref>Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998) [http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html]</ref>
* [[Nogai language|Nogay]]
|-
| rowspan="2" bgcolor="#e4e0f0" |[[KarlukNhóm languagesngôn ngữ Karluk|Turk chung Đông Nam (Karluk)]]
[[Tập_tin:Lenguas_karluk.png|không_khung]]
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Tây Karluk
|
* [[UzbekTiếng languageUzbek|Uzbek]]
|-
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Đông Karluk
|
* [[UyghurTiếng languageDuy Ngô Nhĩ|Uyghur]]
* Taranchi
* [[Aini language|Aini]]<ref>Aini contains a very large [[Persian language|Persian]] vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a [[cryptolect]].</ref>
* [[Middle Turkic languages|Karakhanid]] <small>(mai một)</small>
|-
| rowspan="5" bgcolor="#e4e0f0" |[[SiberianNhóm Turkicngôn languagesngữ Turk Xibia|Turk chung Đông Bắc (Sibir)]]
| colspan="2" bgcolor="#f1e9df" |Bắc Sibir
|
|
* [[Dukhan language|Dukhan]]
* [[TuvanTiếng languageTuva|Tuvan]] (Soyot, Uriankhai)
* [[Tofa language|Tofa]]
|-
* [[Altay language|Altay]] Oirot và những phương ngữ như Tuba, Qumanda, Qu, Teleut, Telengit
|-
| bgcolor="#d6e1ec" |[[OghurNhóm languagesngôn ngữ Oghur|Oghur]]
| bgcolor="#d6e1ec" |&nbsp;
| colspan="1" bgcolor="#d6e1ec" |&nbsp;
|
* [[ChuvashTiếng languageChuvash|Chuvash]]
* [[Khazar language|Khazar]] <small>(mai một)</small>
* [[Bulgar language|Bulgar]] <small>(mai một)</small>
186

lần sửa đổi