Khác biệt giữa các bản “Quý bà (tước hiệu)”

Bổ sung chút thông tin và hình
(Bổ sung chút thông tin và hình)
 
{{short description|Female equivalent of the honour of knighthood in British and Commonwealth honours systems}}
{{Ranks of Nobility}}
'''Quý bà''' (từ nguyên gốc tiếng Anh: '''''dame''''', phát âm: /deɪm/, tiếng Việt thường đọc như /đam/) là một tước hiệu và là [[kính ngữ]] (quý danh),<ref>Bùi Quang Tịnh và Bùi Thị Tuyết Khanh: "Từ điển tiếng Việt" - Nhà xuất bản Thống kê, 2005</ref> dùng để chỉ một phụ nữ đã được tôn vinh và công nhận bởi một tổ chức hợp pháp, đã dùng trong thứ bậc hiệp sĩ Cơ đốc giáo và hiện dùng trong hệ thống vinh danh của [[Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland|Anh quốc]] (''[[Orders, decorations, and medals of the United Kingdom|British honours system]]'') và một số quốc gia thuộc Khối thịnh vượng chung (như [[Úc]] và [[New Zealand]]).<ref>{{chú thích web|url=http://www.debretts.com/forms-address/titles/dame|title=Dame|date=n.d.|publisher=Debretts|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210202543/http://www.debretts.com/forms-address/titles/dame|archive-date=ngày 10 tháng 2 năm 2015|access-date=ngày 16 tháng 1 năm 2015|url-status=dead}}</ref>
 
Trong tiếng Anh, từ "dame" tương ứng với kính ngữ chỉ nam giới là "sir" (ngài, quý ngài). Vào thời hiệp sĩ Cơ đốc giáo, "sir" là người đàn ông được phong ''[[hiệp sĩ]]'', còn "dame" là người phụ nữ được phong [[Tước hiệu quý tộc Âu châu|tước sĩ]], mà không gọi là nữ hiệp sĩ.<ref>{{chú thích web|url=https://www.awardsintelligence.co.uk/queens-honours/knighthood-damehood|title=How to get a Knighthood or Damehood|year=2016|publisher=Awards Intelligence|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025190151/https://www.awardsintelligence.co.uk/queens-honours/knighthood-damehood|archive-date=ngày 25 tháng 10 năm 2018|access-date=ngày 25 tháng 10 năm 2018|quote=A knighthood, and the female equivalent, a damehood, is an award given by The Queen to an individual for a major, long-term, contribution in any activity, usually at a national or international level.|url-status=dead}}</ref><ref name="Karmon1987">{{chú thích sách|title=Die Johanniter und Malteser: Ritter und Samariter: die Wandlungen des Ordens vom Heiligen Johannes|last=Karmon|first=Yehuda|publisher=Callwey|year=1987|isbn=9783766708625|page=193|language=en}}</ref><ref name="Napier2011">{{chú thích sách|title=A to Z of the Knights Templar: A Guide to Their History and Legacy|last=Napier|first=Gordon|date=ngày 24 tháng 10 năm 2011|publisher=History Press|isbn=9780752473628|page=193|language=en}}</ref> Trong thời nay, "dame" ở tiếng Việt có thể dịch là '''nữ nam tước''' hoặc là '''quý bà''' tùy theo ngữ cảnh và nhân vật cụ thể.<ref>{{Chú thích web|url=https://languages.oup.com/google-dictionary-en/|tựa đề=dame|tác giả=|họ=|tên=|ngày=|website=|url lưu trữ=|ngày lưu trữ=|url hỏng=|ngày truy cập=}}</ref> Hiện nay, ở [[Anh]] và [[Khối Thịnh vượng chung Anh|khối thịnh vượng chung]], phụ nữ không thuộc dòng dõi Hoàng gia vẫn có thể được phong tước hiệu "dame", nếu có thành tích xuất sắc trong lĩnh vực nào đó và là công dân chính thức của nước [[Anh]] hoặc của nước thuộc [[Khối Thịnh vượng chung Anh|khối thịnh vượng chung]].<ref>{{Chú thích web|url=https://web.archive.org/web/20140204031739/http://www.debretts.com/forms-address/titles/baronet/baronetess|tựa đề=Baronetess}}</ref>
 
== Lược sử ==
Tước hiệu này xuất hiện vào thế kỉ XIV ở "''Cấp bậc Ê-min''" (Order of the Ermine - /ˈɜːmɪn/) do công tước vùng Brittany là John V thành lập là cấp bậc của giới [[quý tộc Anh]] đầu tiên chấp nhận phụ nữ. Trước đó - so với tiêu chuẩn này - đã có khá nhiều nữ hiệp sĩ nhưng lại không được coi là '''quý bà''', vì việc phụ nữ tham gia vào các trận chiến thời trung cổ hoặc chỉ huy binh lính là điều không tưởng. Chẳng hạn như [[Agnes Hotot|Joane Agnes Hotot]] ở Anh,<ref>F.S.W. (1886) Dame Heraldry. Boston, MA: D. Lothrop and Company.</ref> hoặc [[Jeanne d'Arc]] ở Pháp là nổi tiếng nhất.
 
* Tước hiệu này xuất hiện vào thế kỉ XIV ở "''Cấp bậc Ê-min''" (Order of the Ermine - /ˈɜːmɪn/) do công tước vùng Brittany là John V thành lập là cấp bậc của giới [[quý tộc Anh]] đầu tiên chấp nhận phụ nữ. Trước đó - so với tiêu chuẩn này - đã có khá nhiều nữ hiệp sĩ nhưng lại không được coi là '''quý bà''', vì việc phụ nữ tham gia vào các trận chiến thời trung cổ hoặc chỉ huy binh lính là điều không tưởng. Chẳng hạn như [[Agnes Hotot|Joane Agnes Hotot]] ở Anh,<ref>F.S.W. (1886) Dame Heraldry. Boston, MA: D. Lothrop and Company.</ref> hoặc [[Jeanne d'Arc]] ở Pháp là nổi tiếng nhất.
* Một trong nữ hiệp sĩ Anh đầu tiên, mặc đầy đủ áo giáp ra trận là nữ công tước Gaita của Lombardy (còn gọi là Sikelgaita), luôn cưỡi ngựa và chiến đấu cạnh người chồng của mình là Robert Guiscard. Một phụ nữ khác là nữ hiệp sĩ - theo đúng nghĩa của từ - là Petronilla de Grandmesnil, nữ bá tước Leicester bảo vệ vùng đất của mình khỏi xâm lược của vua Anh Henry II trong cuộc nổi dậy chống xâm lược năm 1173.<ref name="Kasparek">Kasparek, R. (2014). Knight of the Grail Code. WestBow Press.</ref>
 
* Sau đó, tước hiệu "Dame" được phong cho vợ của một hiệp sĩ đã được phong tước, nhưng cách sử dụng này đã được thay thế bằng tước hiệu "Lady" (phu nhân) ở thế kỷ XVII. Đến năm 1917, quý danh này mới được xem là tước hiệu chính thức, tương đương với tước hiệu hiệp sĩ của nam giới trong ''Order of the British Empire'' (cấp bậc Hoàng gia Anh), rồi được mở rộng cho ''Order Royal Victorian'' (cấp bậc Hoàng gia Vic-tô-ria) vào cuối thế kỉ XIX cho đến nay.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.britannica.com/topic/Royal-Victorian-Order|tựa đề=Royal Victorian Order}}</ref>
* Theo cấp bậc này, tước hiệu quý bà có thể phong cho người ngoài Hoàng tộc, trong đó người trẻ nhất được phong tước là nữ thủy thủ Anh Ellen MacArthur ở tuổi 28.<ref name="LG">{{London Gazette|issue=57557|page=1713|date = ngày 11 tháng 2 năm 2005}}</ref> Người lớn tuổi nhất là nữ diễn viên Anh Gwen Ffrangcon-Davies ở tuổi 100.<ref>{{chú thích báo|url=http://people.com/royals/olivia-de-havilland-oldest-to-be-named-a-dame/|title=Olivia de Havilland on Becoming the Oldest Person to Be Named a Dame: I'm 'Extremely Proud'|date = ngày 17 tháng 6 năm 2017 |work=PEOPLE.com|access-date = ngày 18 tháng 6 năm 2017 |language=en-US}}</ref>
 
Theo cấp bậc này, tước hiệu quý bà có thể phong cho người ngoài Hoàng tộc, trong đó người trẻ nhất được phong tước là nữ thủy thủ Anh Ellen MacArthur ở tuổi 28.<ref name="LG">{{London Gazette|issue=57557|page=1713|date = ngày 11 tháng 2 năm 2005}}</ref> Người lớn tuổi nhất là nữ diễn viên Anh Gwen Ffrangcon-Davies ở tuổi 100.<ref>{{chú thích báo|url=http://people.com/royals/olivia-de-havilland-oldest-to-be-named-a-dame/|title=Olivia de Havilland on Becoming the Oldest Person to Be Named a Dame: I'm 'Extremely Proud'|date = ngày 17 tháng 6 năm 2017 |work=PEOPLE.com|access-date = ngày 18 tháng 6 năm 2017 |language=en-US}}</ref>
 
== Một số Quý bà không có dòng dõi Hoàng gia ==
<gallery>
 
Tập tin:Dame Fanny Lucy Houston (née Radmall) when Lady Byron (cropped).jpg|Fanny Lucy Houston (1857 -  1936) là một nhà từ thiện và hoạt động chính trị người Anh, được phong tước năm 1910
 
Tập tin:Lilian Braithwaite by Charles Sims.jpg|Florence Lilian Braithwaite (1873 - 1948) nữ diễn viên kịch, phim câm và phim có tiếng nói, người Anh, được phong tước năm1943
 
Tập tin:Rebecca West.jpg|Cicily Isabel Fairfield DBE (1892 - 1983) là tác giả, nhà báo, nhà phê bình văn học và nhà văn i Anh, được phong tước năm 1959.
 
Tập tin:Anna-neagle 1935.jpg|Florence Marjorie Wilcox (1904 - 1986), nữ diễn viên, ca sĩ và vũ công người Anh, được phong tước năm 1969.
 
Tập tin:Official portrait of Baroness Butler-Sloss crop 2, 2019.jpg|Ann Elizabeth Oldfield Butler-Sloss (sinh 1933) thẩm phán, chủ trì cuộc điều tra về cái chết của [[Diana, Vương phi xứ Wales|Công nương Diana]], được phong tước năm 1979.
 
Tập tin:Julie Andrews (8742617769).jpg|Julie Andrews (sinh 1935) là diễn viên, ca sĩ và tác giả người Anh, huyền thoại Disney 1991, được phong tước năm 2000.
 
Tập tin:Wendy hall 2011.jpg|Dame Wendy Hall (sinh năm 1952) là giáo sư khoa học máy tính tại Đại học Southampton, được phong tước năm 2009.
 
Tập tin:Justine Thornton-Miliband.jpg|Dame Justine Thornton (sinh năm 1970) luật sư và thẩm phán của Tòa án tối cao của Anh và xứ Wales, được phong tước năm 2019.
Tập tin:Myra Hess - Feb 1923 Shadowland.jpg|[[Myra Hess]] (1890 - 1965) là [[nghệ sĩ dương cầm]] gốc [[Do Thái]], được phong "quý bà" do nhiều đóng góp cho nước Anh.
 
</gallery>