Khác biệt giữa các bản “Đậu Thái”

không có tóm lược sửa đổi
'''Đậu Thái''' ({{zh|s=chữ Hán: 窦泰|t=竇泰|p=Dòu Tài}}, ?500 – 537), tự Thế Ninh, sinh quán Hãn Thù, Đại An <ref>Nayphíatướng namlãnh [[Cốnhà Dương]],Đông [[Nội Mông CổNgụy]]</ref>, nguyên quán Quan Tân, Thanh Hà <ref>Nay làtrong [[Hànhlịch Thủy]],sử [[Hà Bắc (Trung Quốc)|Hà Bắc]]</ref> tướng lĩnh [[nhà Đông Ngụy]].
 
==Xuất thân và khởi nghiệp==
Ông tự Ninh Thế <ref name="B">Xem bài minh trên bia (bi minh) của Đậu Thái tại ''Triệu Siêu, Hán Ngụy Nam Bắc triều mộ chí hối biên'' (汉魏南北朝墓志汇编) quyển hạ, [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=206401&remap=gb#北齐 Đông Ngụy], NXB Thiên Tân Cổ Tịch, ngày 1/7/2008, ISBN 9787806965030</ref> hoặc Thế Ninh, người dân tộc [[Tiên Ti]], có hộ tịch ở huyện Hãn Thù, quận Đại An {{efn|Nay là [[huyện (Trung Quốc)|huyện]] [[Thọ Dương]], [[địa cấp thị]] [[Tấn Trung]], [[Sơn Tây (Trung Quốc)|Sơn Tây]].}}. <ref name="B1">''[[Bắc Tề thư]] quyển 15, liệt truyện 7, Đậu Thái truyện''</ref> <ref name="B2">''[[Bắc sử]] quyển 54, liệt truyện 42, Đậu Thái truyện''</ref> Họ Đậu của người Tiên Ti được đổi từ họ Hột Đậu Lăng (纥豆陵) trong quá trình Hán hóa của [[nhà Bắc Ngụy]]. Họ Hột Đậu Lăng tự nhận là 1 nhánh của sĩ tộc họ Đậu vào [[đời Đông Hán]], vì thế các sử liệu đều chép nguyên quán của Thái là huyện Quan Tân, quận Thanh Hà {{efn|Nay là [[huyện (Trung Quốc)|huyện]] [[Vũ Ấp]], [[địa cấp thị]] [[Hành Thủy]], [[Hà Bắc (Trung Quốc)|Hà Bắc]].}}. <ref name="N" /> <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
Ông cụ là Đậu La, làm Thống Vạn trấn tướng [[nhà Bắc Ngụy]], nhân đó dời nhà đến biên giới phía bắc. Cha là [[Đậu Nhạc]], tử trận khi giúp trấn tướng [[Dương Quân]] chống lại nghĩa quân [[Phá Lục Hàn Bạt Lăng]]. Về sau Thái hiển quý, Nhạc được truy tặng Tư đồ. Vợ của Thái là em gái của [[Lâu Chiêu Quân]] (vợ của [[Cao Hoan]], mẹ của [[Cao Dương]]).
 
Ông cụ hoặc ông nội là Đậu La {{efn|Bắc Tề thư, tlđd chép là “tằng tổ”, Bắc sử, tlđd chép là “tổ”. Bi minh, tlđd nhắc đến “tổ” của Thái được tặng quan Thịnh Lạc thái thú.}}, được làm Thống Vạn trấn tướng nhà Bắc Ngụy, nhân đó định cư ở bắc biên. Cha là Đậu Nhạc, gặp [[khởi nghĩa Lục trấn]], giúp Hoài Sóc trấn tướng [[Dương Quân (Bắc Ngụy)|Dương Quân]] cố thủ, kết quả bị giết. Sau này Thái hiển quý, Nhạc được tặng quan Tư đồ. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
Thái lớn lên, giỏi cưỡi ngựa bắn cung, dũng cảm lại mưu trí. Cha anh của Thái đều mất khi giao chiến với [[Lục Trấn khởi nghĩa|nghĩa quân Lục Trấn]]. Thái đưa hài cốt của cha theo về với [[Nhĩ Chu Vinh]], nhờ tham gia đánh dẹp [[Hình Cảo]] có công, được ban tước Quảng A tử. Cao Hoan nắm quyền Tấn Châu, xin lấy Thái làm Trấn thành đô đốc, tham mưu quân sự. Sau đó dời làm Thị trung, Kinh kỳ đại đô đốc, ít lâu sau lĩnh chức Ngự sử trung úy. Thái là công thần, lại là anh em cột chèo với thừa tướng Cao Hoan, được cử làm Đài quan, tuy không tham gia tra xét gì nhiều, mà các quan vẫn e sợ.
 
==Sự nghiệp==
==Kết cục và truy tặng==
Đến khi trưởng thành, Thái giỏi cưỡi ngựa bắn cung, có sức mạnh và mưu lược. Cha anh của Thái đều tử trận ở trấn, ông vác hài cốt theo về với [[Nhĩ Chu Vinh]]. <ref name="B1" /> <ref name="B2" /> Ban đầu Thái được làm Tương uy tướng quân, Trướng nội đô tướng. Nhĩ Chu Vinh mượn danh nghĩa “thanh quân trắc” tiến về Lạc Dương (528), Thái được bái làm Ninh viễn tướng quân, Hổ bôn trung lang tướng, Tiền phong đô đốc. [[Bắc Ngụy Hiếu Trang đế|Hiếu Trang đế]] yên vị ở Lạc Dương, Thái nhờ công tham gia phù lập, được trừ làm Xạ Thanh hiệu úy, Gián nghị đại phu. <ref name="B" />
Tháng 12 năm Thiên Bình thứ 3 (536), Đông Ngụy thừa tướng Cao Hoan phát động tấn công [[Tây Ngụy]], lệnh Thái từ Đồng Quan tiến vào. Ngày 17 tháng 1 năm thứ 4 (537), Tây Ngụy thừa tướng [[Vũ Văn Thái]] đưa kỳ binh ngầm ra Tiểu Quan <ref>Nay là [[Cấm Cốc]], phía nam [[Đồng Quan]], [[Thiểm Tây]]</ref>. Thái biết tin quân Tây Ngụy bất ngờ áp sát, vội lãnh quân từ Phong Lăng độ (bến đò) <ref>Nay là bến đò ở bờ bên kia, đối diện Đồng Quan</ref> vượt qua Hoàng Hà, lúc này quân Tây Ngụy đã tiến đến Mã Mục trạch (chằm) <ref>Nay là phía bắc Đồng Quan, Thiểm Tây</ref>, không cần nghỉ ngơi, lập tức phát động tấn công quân đội của Thái. Quân Đông Ngụy đại bại, Thái tự sát.
 
Năm sau (529), Thái tham gia đánh dẹp nghĩa quân [[Hình Cảo]], được bái làm Phụ quốc tướng quân, Kiêu kỵ tướng quân, Quảng A huyện Khai quốc tử, thực ấp 300 hộ. <ref name="B" /> <ref name="B1" /> <ref name="B2" /> [[Cao Hoan]] được làm Tấn Châu thứ sử, xin lấy Thái làm Trấn thành đô đốc, cho ông tham mưu quân sự. <ref name="B1" /> <ref name="B2" /> Trong những năm tiếp theo, Cao Hoan phù lập An Định vương [[Nguyên Lãng (Bắc Ngụy)|Nguyên Lãng]], đánh bại liên quân họ Nhĩ Chu ở Quảng A (531), ở [[trận Hàn Lăng|Hàn Lăng]] (532), còn Thái được thăng thưởng 3 lần: lần đầu, được thụ làm Phủ quân tướng quân, Ngân thanh quang lộc đại phu, rồi thăng làm thị trung; lần thứ hai, được trừ làm Sứ trì tiết, Đô đốc Hiển Châu chư quân sự, Xa kỵ tướng quân, Hiển Châu thứ sử, tăng ấp 400 hộ; lần thứ 3, được chuyển trừ làm Sứ trì tiết, Đô đốc Úy châu chư quân sự, (bản) tướng quân như trước, Úy châu thứ sử. <ref name="B" />
Triều đình Đông Ngụy truy tặng Thái làm Đại tư mã, Thái úy, Lục thượng thư sự, thụy là Vũ Trinh. Thái tuy nhờ thân tình mà được đãi ngộ tốt, nhưng công danh đều tự mình gầy dựng. [[Nhà Bắc Tề]] lên ngôi, tế cáo mộ của ông. Đầu những năm Hoàng Kiến (560 – 561), được thờ trong miếu đình của Thần Vũ đế (Cao Hoan). Con là Hiếu Kính kế tự, làm đến Nghi đồng tam tư.
 
Hiếu Vũ đế lên ngôi (532), Thái được tiến tước làm công, tăng ấp 400 hộ, tướng quân như trước, Nghi đồng tam tư. <ref name="B" /> Năm sau (533), Thái đem kỵ binh tinh nhuệ tập kích [[Nhĩ Chu Triệu]] ở Tú Dung, 1 ngày 1 đêm đi được 300 dặm. Thái xuất hiện trước sân nhà của Triệu, khiến ông ta thảng thốt bỏ chạy, đến Xích Lồng lĩnh thì treo cổ tự sát. <ref>''[[Bắc Tề thư]] quyển 1, đế kỷ 1, Thần Vũ đế kỷ thượng''</ref> <ref name="B3">''[[Bắc sử]] quyển 6, bản kỷ 6, Tề bản kỷ thượng''</ref> Thái được trừ làm Sứ trì tiết, Đô đốc Tương Châu chư quân sự, tướng quân như trước, Khai phủ, Tương Châu thứ sử. <ref name="B" /> Năm Vĩnh Hi thứ 3 (534), Cao Hoan mượn danh nghĩa “thanh quân trắc” tiến về Lạc Dương, sai Thái cùng Tả sương đại đô đốc [[Mạc Đa Lâu Thái Văn]] cứu viện Tế Châu thứ sử [[Thái Tuấn]], chống lại tướng đài quân là [[Giả Hiển Trí]]. Hiển Trí ngầm xin hàng, dẫn quân lui về. Quân tư Nguyên Huyền phát giác, tìm cách trì hoãn, rồi xin thêm quân. [[Bắc Ngụy Hiếu Vũ đế|Hiếu Vũ đế]] sai Đại đô đốc Hầu Kỷ Thiệu đến, đôi bên giao chiến ở phía đông Hoạt Đài. Hiển Trí đem quân đầu hàng, Hầu Kỷ Thiệu tử trận. <ref>''[[Bắc Tề thư]] quyển 2, đế kỷ 2, Thần Vũ đế kỷ hạ</ref> <ref name="B3" />
==Dật sự==
Khi xưa mẹ Thái mơ thấy gió to sấm lớn, như là sắp mưa, bèn ra đình mà trông; thình lình chớp giật lóa mắt, mưa ướt đầm đìa, giật mình tỉnh dậy, phát hiện mình có thai. Đến kỳ không sanh được, bà sợ lắm. Thầy cúng nói: "Qua sông giặt quần, sanh con ắt dễ!" Bà tìm đến chỗ có nước, chợt gặp một người, nói: "Đang sanh quý tử, nên dời về nam." Mẹ Thái nghe theo, không lâu sau sinh ra Thái.
 
[[Đông Ngụy Hiếu Tĩnh đế|Hiếu Tĩnh đế]] lên ngôi (534), Thái được trừ làm Thị trung lĩnh Ngự sử trung úy, Kinh kỳ đại đô đốc, <ref name="B1" /> <ref name="B2" /> tướng quân, khai phủ, nghi đồng đều như cũ. <ref name="B" /> Thái vừa là công thần, vừa là anh em cọc chèo với quyền thần Cao Hoan, được nắm quyền Ngự sử đài, dẫu không hay bắt lỗi, nhưng bá quan vẫn lo sợ. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
Trước [[trận Tiểu Quan]], vào lúc Thái sắp rời khỏi [[Nghiệp Thành]], trong thành có Ni cô Huệ Hóa dao truyền rằng: "Đậu hành đài, đi không về." Trước khi lên đường, nửa đêm canh ba, chợt thấy mấy ngàn người khăn, áo, mũ đỏ tiến vào trong [[Ngự sử đài]], nói "Bắt Đậu trung úy", binh sĩ túc trực đều kinh sợ, bọn người lạ đi vào vài căn phòng, phút chốc thì biến mất. Trời sáng thấy cửa nẻo vẫn còn khóa kín, mọi người biết đó không phải là người, cho rằng lần này Thái ắt bại.
 
==ThamCái khảochết==
Cuối năm Thiên Bình thứ 3 (536), Cao Hoan tấn công [[Tây Ngụy]], lệnh Thái từ Đồng Quan tiến vào. Đầu năm sau (537), Thái đến [[trận Tiểu Quan|Tiểu Quan]], bất ngờ bị quyền thần Tây Ngụy là [[Vũ Văn Thái]] tập kích. Toàn quân bị diệt, Thái tự sát, <ref name="B1" /> <ref name="B2" /> hưởng thọ 38 tuổi. <ref name="B" />
* [[Bắc Tề thư]]
 
==ChúHậu thíchsự==
Thái được nhà Đông Ngụy truy tặng làm Đại tư mã, Thái úy công, Lục thượng thư sự, thụy là Vũ Trinh. <ref name="B" /> <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
 
[[Bắc Tề Văn Tuyên đế]] lên ngôi, cho tế cáo mộ của Thái. [[Bắc Tề Hiếu Chiêu đế|Hiếu Chiêu đế]] lên ngôi, đưa bài vị của Thái vào thờ trong miếu của Cao Hoan. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
 
Năm Thiên Bảo thứ 5 (554), vợ của Thái mất. Năm sau (555), hai vợ chồng được hợp táng và được đổi đến vị trí cách kinh đô Nghiệp 20 dặm về phía tây. <ref name="B" />
 
==Đánh giá==
Sử cũ nhận xét Thái là thân thích nên được Cao Hoan xem trọng, nhưng công danh đều là tự mình giành lấy. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
 
==Gia đình==
Vợ là Lâu Hắc Nữ (娄黑女, 496 – 554), quý tộc Tiên Ti xuất thân, họ gốc là Thất Lâu, hộ tịch ở Bình Thành, quận Đại. Hắc Nữ là em gái của [[Lâu Chiêu Quân]] – vợ của Cao Hoan, được phong Đốn Khâu quận quân. <ref>Xem bài minh trên bia (bi minh) của Lâu Hắc Nữ tại ''Triệu Siêu, Hán Ngụy Nam Bắc triều mộ chí hối biên'' (汉魏南北朝墓志汇编) quyển hạ, [https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=206401&remap=gb#北齐 Đông Ngụy], NXB Thiên Tân Cổ Tịch, ngày 1/7/2008, ISBN 9787806965030</ref>
 
Con là Đậu Hiếu Kính được kế tự, làm đến Nghi đồng tam tư.
 
==DậtKỳ sự==
Khi xưa mẹ Thái mơ thấy gió to sấm lớn, như vẻ sắp mưa, bèn ra đình mà trông; thình lình chớp giật lóa mắt, mưa ướt đầm đìa, giật mình tỉnh dậy, phát hiện mình có thai. Đến kỳ không sanh được, bà sợ lắm. Thầy cúng nói: "Qua sông giặt quần, sanh con ắt dễ!" Bà tìm đến chỗnơi có nước, chợt gặp một người, nói: "Đang sanh quý tử, nên dời về nam." Mẹ Thái nghe theo, không lâu sau sinh ra Thái. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
 
Trước [[trận Tiểu Quan]], vàoVào lúc Thái sắp rời khỏi [[Nghiệp Thành]], trong thành có Ni cô Huệ Hóa dao truyền rằng: "Đậu hành đài, đi không về." Trước khi lên đường, nửa đêm canh ba, chợt thấy mấy ngàn người khăn,mặc áo đỏ, mũ đỏ tiến vào trong [[Ngự sử đài]], nói "Bắt Đậu trung úy", binh sĩ túc trực đều kinh sợ,. bọnBọn người lạ đi vào vài căn phòng, phút chốc thì biến mất. Trời sáng thấy cửa nẻo vẫn còn khóa kín, mọi người biết đó không phải là người, cho rằng lần này Thái ắt bại. <ref name="B1" /> <ref name="B2" />
 
==Tham khảo==
{{tham khảo}}
 
==Ghi chú==
[[Thể loại:Tướng nhà Đông Ngụy]]
{{notelist}}
[[Thể loại:Người Hà Bắc]]
[[Thể loại:Năm sinh thiếu]]
[[Thể loại:Mất 537]]