Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Đỗ Tuệ Độ”

không có tóm lược sửa đổi
(2 chú thích + 1 nguồn hỏng ==> không nguồn dùng đc)
Thẻ: Soạn thảo trực quan Sửa đổi di động Sửa đổi từ trang di động Sửa đổi di động nâng cao
Không có tóm lược sửa đổi
'''Đỗ Tuệ Độ''' (chữ Hán: 杜慧度, [[374]] – [[423]]) là quan viên [[nhà Đông Tấn]] và [[nhà Lưu Tống]] trong [[lịch sử Trung Quốc]]. Ông là người cai trị [[Giao Châu]] vắt qua 2 triều đại này.
 
==Xuất thân==
{{Không nguồn gốc}}
Tuệ Độ có sanh quán ở huyện [[Chu Diên]], quận [[Giao Chỉ]] {{efn|Nay là vùng giáp ranh giữa các [[tỉnh]] [[Bắc Ninh]], [[Hải Dương]] và [[Hưng Yên]], [[Việt Nam]].}}. Nhà họ Đỗ tự nhận là 1 nhánh của sĩ tộc họ Đỗ vào các [[đời Hán]] – [[Tào Ngụy|Ngụy]] – [[nhà Tấn|Tấn]], nên các sử liệu đều chép nguyên quán của Tuệ Độ là Kinh Triệu {{efn|Nay thuộc [[địa cấp thị]] [[Tây An]], [[tỉnh (Trung Quốc)|tỉnh]] [[Thiểm Tây]], [[Trung Quốc]].}}. Ông cụ là Đỗ Nguyên, được làm đến Ninh Phố {{efn|Nay [[huyện cấp thị]] [[Hoành Châu]], [[địa cấp thị]] [[Nam Ninh]], [[Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây]], [[Trung Quốc]].}} thái thú nhà Tây Tấn {{efn|''[[An Nam chí lược]] quyển 15, Nhân vật, Những người làm quan ở Trung Quốc, Đỗ Viện'', ''[[Đại Việt sử ký toàn thư]] quyển 4, Ngoại Kỷ 4: Thuộc Tấn – Tống – Tề – Lương'' đều chép “Hợp Phố thái thú”; ''[[Khâm định Việt sử Thông giám cương mục]], Tiền biên quyển 3'', ''Tống thư, tlđd'', ''Nam sử, tlđd'' đều chép “Ninh Phố thái thú”.}}, dời nhà đến Giao Chỉ. <ref name="T">''[[Tống thư]] quyển 92, liệt truyện 52, Lương lại truyện: Đỗ Tuệ Độ''</ref> <ref name="N">''[[Nam sử]] quyển 70, liệt truyện 60, Tuần lại truyện: Đỗ Tuệ Độ''</ref>
 
Tuệ Độ là con trai thứ 5 của Giao Châu thứ sử [[Đỗ Viện]] nhà Đông Tấn. <ref name="T" /> <ref name="N" />
'''Đỗ Tuệ Độ''' hay '''Đỗ Huệ Độ''' ({{zh|c=杜慧度|p=Dù Huìdù}}, [[374]] – [[423]]), sinh quán [[Chu Sương]], [[Giao Chỉ]], nguyên quán Kinh Triệu<ref>Quận Kinh Triệu bao gồm có kinh đô Tràng An</ref>, là quan nhà [[Đông Tấn]] và [[Lưu Tống]] trong [[lịch sử Trung Quốc]]. Ông giữ chức [[thứ sử]] [[Giao Châu]] (quan cai trị đứng đầu Giao châu - tức phần lớn lãnh thổ Bắc và Bắc Trung Bộ [[Việt Nam]] hiện nay) trải qua 2 triều đại này.
{{Thông tin nhân vật hoàng gia
| tên = Đỗ Tuệ Độ.
| tên gốc =
| tước vị = [[Thứ sử]] [[Nhà Tấn]]
| tước vị thêm =
| thêm = vietnam
| hình =
| cỡ hình = 250px
| ghi chú hình = Tượng
| chức vị = [[Thứ sử]] [[Giao Châu]]
| tại vị = [[410]] - [[423]]
| kiểu tại vị = Trị vì
| đăng quang =
| tiền nhiệm = [[Đỗ Viện]]
| nhiếp chính =
| kế nhiệm = [[Đỗ Hoằng Văn]]
| hoàng tộc =
| kiểu hoàng tộc = Gia tộc
| tôn hiệu =
| miếu hiệu =
| tên đầy đủ =
| tên tự =
| tên hiệu =
| kiểu tên đầy đủ = Tên húy
| tước hiệu =
| tước vị đầy đủ =
| thông tin tước vị đầy đủ = ẩn
| thụy hiệu =
| niên hiệu =
| thời gian của niên hiệu =
| phối ngẫu =
| vợ =
| con cái = [[Đỗ Hoằng Văn]]
| cha =
| mẹ =
| nơi sinh = [[Giao Chỉ]], [[Nhà Tấn]].
| sinh = {{ngày sinh|374|8|28}}
| mất = {{ngày mất và tuổi|423|7|20|374|8|28}}
| nơi mất = [[Giao Châu]], [[Nhà Tấn]]
| ngày an táng =
| nơi an táng =
| học vấn =
| nghề nghiệp =
| tôn giáo =
| chữ ký =
}}
 
==ThânSự thếnghiệp==
Ban đầu Tuệ Độ làm Chủ bộ ở châu, rồi làm Lưu dân đốc hộ, được thăng làm Cửu Chân thái thú. Viện mất (410), quan viên ở châu cho rằng Giao Châu liền kề [[Lâm Ấp]], không nên thiếu người phụ trách, cùng nhau đưa Tuệ Độ lên làm Hành châu phủ sự; ông từ chối không được. Năm Nghĩa Hi thứ 7 (411), triều đình cho Tuệ Độ trừ làm Sứ trì tiết, Đốc Giao Châu chư quân sự, Quảng vũ tướng quân, Giao Châu thứ sử. <ref name="T" /> <ref name="N" /> <ref name="T1"> ''[[Tư trị thông giám]] quyển 116, Tấn kỷ 38''</ref>
Đỗ Tuệ Độ là con thứ năm của [[Đỗ Viện]] - thứ sử Giao châu của nhà [[Đông Tấn]]. Năm 410, khi Viện mất, Tuệ Độ được thay cha đảm nhiệm chức Thứ sử Giao Châu.
 
Chiếu thư chưa đến, mùa xuân năm ấy, nghĩa quân [[Lư Tuần]] tập kích, phá được [[Hợp Phố]], nhằm hướng Giao Châu. Tuệ Độ bèn soái văn võ 6000 người chống lại nghĩa quân ở Thạch Kỳ. Đôi bên giao chiến, quân Giao Châu bắt được trưởng sử của Tuần là Tôn Kiến Chi. Tuần dẫu thua trận, tàn dư còn 3000 người, đều rành rẽ việc binh. Con cháu của cựu Cửu Chân thái thú [[Lý Tốn]] là bọn Lý Dịch, Lý Di, Lý Thoát chạy đến Thạch Kỳ, liên kết các tộc Lý, Lão, đều có bộ khúc, Tuần biết bọn Dịch cùng họ Đỗ có oán (xem bài Đỗ Viện), sai sứ chiêu dụ. Bọn Dịch soái người các tộc Lý, Lão có năm, sáu ngàn người, chịu sự chỉ huy của Tuần. <ref name="T" /> <ref name="N" /> <ref name="T1" />
==Dẹp khởi nghĩa Lư Tuần==
Tuệ Độ ban đầu làm Châu bộ, Lưu dân đốc hộ, dời sang làm [[thái thú]] [[Cửu Chân]]. Viện mất, quan lại trong châu cho rằng Giao Châu nhiều giặc cướp, không dám nhận chức, cùng nhau đưa Tuệ Độ lên nắm quyền, từ chối không được.
 
TuầnBuổi tuysáng thua,ngày nhưng25/6 vẫn còn hơn 3000 người, đều được tập luyện việc binh. Con Lý Tốn là bọn Lý Dịch, Lý Thoát trốn đến Thạch Kì, bàn nhau liên kết với các bộ lạc Lý, Lão. Tuần biết họ Lý với họ Đỗ có oán cũÂL (xemtức bàingày [[Đỗ31/7 Viện]]DL), sai sứ đến chiêu dụ. Bọn Dịch đưa 5000 người đến quy phục Lư Tuần. Ngày Canh Tý tháng 6, Tuần đến Nam Tân từ(phía đông Long sớmBiên), mệnh cho ba quân vào thành ănmới được uốngăn. Tuệ Độ đemdốc hết tàigia sảntài của cảtông họtộc, đểsung thưởnglàm chophần quân độithưởng. Các emEm trai Tuệ Độ là Giao Chỉ thái thủthú [[Đỗ Tuệ Kì|Tuệ KìKỳ]], Cửu Chân thái thú [[Đỗ Chương Dân|Chương Dân]]đều chỉ huyđốc quân thủy bộ,; Tuệ Độ tự trèo lên cao hạm cao, hợpphối sứchợp chiến đấu. QuânNgười TấnGiao Châu đốt đuốctên trĩlửa, đuốc némđuôi ratrĩ, cho quân bộ ở 2hai bên bờ cùng bắn ra, thuyền của nghĩa quân đều cháy., một lúc thì Nghĩatoàn quân tan rã,vỡ. Tuần trúng tên, tự đâm đầu xuống nước mà chết. <ref>TấnTuệ thư,Độ sáchtìm đãthây dẫn</ref>. Ôngđể chém đầu Tuần, lại chém cha của Tuần là Hỗ, hai2 con trai của Tuần, thân bộtín hạcủa TuầnlụcLục sự tham quân Nguyễn Tĩnh, trungTrung binh tham quân La Nông Phu cùng bọn Lý Thoát, truyềncả thảy 7 cái đầu, gởi về Kinhkinh ấp. Triều đình phong Tuệ Độ được phonglàm Long Biên huyện hầu, thực ấp 1000 hộ. <ref name="T" /> <ref name="N" /> <ref name="T1" />
Năm Nghĩa Hi thứ 7 (411), ông được ban chức Sứ trì tiết, Đốc Giao Châu chư quân sự, Quảng vũ tướng quân, Giao Châu thứ sử. Chiếu thư chưa đến, mùa xuân năm ấy, [[Lư Tuần]] tập kích phá được Hợp Phố, nhắm đến Giao Châu. Tuệ Độ bèn soái 6000 người chống lại Tuần ở Thạch Kì, bắt được Trưởng sử Tôn Kiến Chi của địch.
 
Lưu Dụ lên ngôi, là [[Lưu Tống Vũ đế]] lên ngôi (420), Tuệ Độ được tiến hiệu Phụ quốc tướng quân. NămTrong năm ấy, ôngTuệ Độ soái hàng vạn văn võ đivạn đánhngười tấn công [[Lâm Ấp]], giết hơnquá nửa người nước ấy, những đất đaitrước đãđây bị cướp đi trước đây, đều lấygiành lạivề đượccả. Lâm Ấp xincầu hànghòa, dângnộp các thứ gia súc sản, [[voi]] lớn, [[vàng]] [[bạc]], vỏvải sỏ…gai, ÔngTuệ nhậnĐộ lấy,mới rồibỏ qua. Tuệ Độ sai Trưởngtrưởng sử Giang Du dâng biểu hiếnbáo tiệp. <ref name="T" /> <ref name="N" /> <ref name="T2"> ''[[Tư trị thông giám]] quyển 119, Tống kỷ 1''</ref>
Tuần tuy thua, nhưng vẫn còn hơn 3000 người, đều được tập luyện việc binh. Con Lý Tốn là bọn Lý Dịch, Lý Thoát trốn đến Thạch Kì, bàn nhau liên kết với các bộ lạc Lý, Lão. Tuần biết họ Lý với họ Đỗ có oán cũ (xem bài [[Đỗ Viện]]), sai sứ đến chiêu dụ. Bọn Dịch đưa 5000 người đến quy phục Lư Tuần. Ngày Canh Tý tháng 6, Tuần đến Nam Tân từ sớm, mệnh cho ba quân vào thành ăn uống. Tuệ Độ đem hết tài sản của cả họ để thưởng cho quân đội. Các em trai Giao Chỉ thái thủ [[Đỗ Tuệ Kì|Tuệ Kì]], Cửu Chân thái thú [[Đỗ Chương Dân|Chương Dân]] chỉ huy quân thủy bộ, Tuệ Độ tự lên cao hạm, hợp sức chiến đấu. Quân Tấn đốt đuốc trĩ vĩ ném ra, quân bộ ở 2 bên bờ cùng bắn, thuyền của nghĩa quân đều cháy. Nghĩa quân tan rã, Tuần trúng tên, đâm đầu xuống nước mà chết <ref>Tấn thư, sách đã dẫn</ref>. Ông chém đầu Tuần, cha của Tuần là Hỗ, hai con trai của Tuần và bộ hạ là lục sự tham quân Nguyễn Tĩnh, trung binh tham quân La Nông Phu cùng bọn Lý Thoát, truyền về Kinh ấp. Tuệ Độ được phong Long Biên huyện hầu, thực ấp 1000 hộ.
 
Tấn Thư đánh giá: Tuệ Độ ăn mặc đơn giản, tính tiết kiệm, trong sạch., Giỏibiết đánhgảy đàn, rất thích học thuyết [[TrangLão Tử|TrangLão]], [[LãoTrang Tử|LãoTrang]],. Tuệ Độ cấm việcđoán thờ cúng dâm loạn, khuyến khích học tập, gặp năm mất mùa dân đói thì lấy của nhà ra chẩn cấp. ÔngTuệ làmĐộ việcthi hành chánh sự chặt chẽ, trị Châunước cũng như trị nhà, do đóvậy ơnân uy đằm thắm, trộm cướp không còn, nhờđến vậy bannỗi đêm cửa thành không đóng cửa, ngày trên đường người không nhặt của rơi. <ref name="T" /> <ref name="N" /> <ref name="T2" />
==Đánh Lâm Ấp==
Lưu Dụ lên ngôi, là Lưu Tống Vũ đế, Tuệ Độ được tiến hiệu Phụ quốc tướng quân. Năm ấy, ông soái hàng vạn văn võ đi đánh [[Lâm Ấp]], giết hơn nửa người nước ấy, những đất đai đã bị cướp đi trước đây, đều lấy lại được. Lâm Ấp xin hàng, dâng súc sản, [[voi]] lớn, [[vàng]] [[bạc]], vỏ sỏ… Ông nhận lấy, rồi sai Trưởng sử Giang Du dâng biểu hiến tiệp.
 
Đỗ Tuệ Độ mất vào nămNăm Cảnh Bình đầu tiên (423) đờithời [[Lưu Tống Thiếu đế]], Tuệ Độ mất, hưởng thọ 50 tuổi, được truy tặng làm Tả tướng quân. Triều<ref đìnhname="T" lấy/> con<ref trưởngname="N" của ông là Viên ngoại tán kị thị lang [[Đỗ Hoằng Văn|Hoằng Văn]] làm Chấn uy tướng quân, thứ sử./>
 
==ĐánhGia giáđình==
* Vợ họ Nguyễn, không rõ tên. <ref name="N" />
Tấn Thư đánh giá: Tuệ Độ ăn mặc đơn giản, tiết kiệm trong sạch. Giỏi đánh đàn, rất thích học thuyết [[Trang Tử|Trang]], [[Lão Tử|Lão]], cấm việc thờ cúng dâm loạn, khuyến khích học tập, năm mất mùa dân đói thì lấy của nhà ra chẩn cấp. Ông làm việc chặt chẽ, trị Châu cũng như trị nhà, do đó ơn uy đằm thắm, trộm cướp không còn, nhờ vậy ban đêm thành không đóng cửa, trên đường người không nhặt của rơi.
* Con trai là [[Đỗ Hoằng Văn]], Đỗ Hoằng Du. Hoằng Văn được kế tục ông cha, làm Giao Châu thứ sử. <ref name="T" /> <ref name="N" />
 
Sách [[Đại Việt sử lược]] đời [[nhà Trần]] đã nhận xét như sau về Đỗ Tuệ Độ: "Tuệ Độ thi hành chính sự, dân chúng nể sợ những vẫn mang lòng yêu mến. Cửa thành ban đêm vẫn mở, trên đường không ai nhặt của rơi" <ref>[http://thethaovanhoa.vn/133n20110502083002270t0/chu-nhan-mo-co-ciputra-la-nguoi-viet.htm Chủ nhân mộ cổ Ciputra là người Việt?]</ref>.
 
==Xem thêm==
* [[Bắc thuộc lần 2]]
* [[Đỗ Viện]]
* [[Lư Tuần]]
 
==Tham khảo==
{{Thamtham khảo}}
* [[Tống thư]] '''quyển 92, liệt truyện 52 - Lương lại truyện: Đỗ Tuệ Độ truyện'''
 
==Chú thích==
{{Tham khảo}}
 
==Ghi chú==
[[Thể loại:Sinh năm 374]]
{{notelist}}
[[Thể loại:Mất 423]]
[[Thể loại:Người Hà Nội]]
[[Thể loại:Thứ sử Giao Châu]]
[[Thể loại:Nhân vật chính trị nhà Tấn]]
[[Thể loại:Nhân vật chính trị Lưu Tống]]