Khác biệt giữa các bản “Nhà Đường”

n
n
| capital = [[Trường An]]<small><br />(618–904)</small><br />[[Lạc Dương]]<br /><small>(904–907)</small>
| common_languages = [[Tiếng Hán trung cổ|Tiếng Hán]]
| religion = [[Phật giáo Trung Quốc|Phật giáo]], [[Đạo giáo]], [[Nho giáo]], [[Cảnh giáo]], [[Tín ngưỡng dân gian Trung Hoa|Tín ngưỡng dân gian]], [[MinhMani giáo]], [[Hỏa giáo]]
| title_leader = [[Danh sách các hoàng đế Nhà Đường|Hoàng đế]]
| leader1 = [[Đường Cao Tổ]]
{{Có chứa chữ viết Trung Quốc}}
{{Lịch sử Trung Quốc}}
'''Nhà Đường''', hay '''Đế quốc Đường''', là một [[Triều đại trong lịch sử Trung Quốc|hoàng triều]] cai trị Trung Quốc từ năm 618 đến năm 907, bị gián đoạn trong quảng thời gian ngắn từ năm 690 đến năm 705. Nó là triều đại kế tục [[nhà Tùy]] và là tiền thân của giai đoạn [[Ngũ đại Thập quốc]]. Các sử gia thường coi nhà Đường là đỉnh cao nền văn minh Trung Quốc, một thời kỳ hoàng kim của văn hóa đa quốc gia.{{sfn|Lewis|2012|p= 1}} NhờThông qua các chiến dịch quân sự mà các nhà cai trị sơ kỳ đã liên tục tiến hành, diện tích lãnh thổ nhà Đường sánhvào ngangthời vớiđiểm [[nhàcực thịnh rộng lớn hơn bất kỳ triều đại nào trước Hán]]đó.
 
Thâu tóm quyền lực khi nhà Tùy bắt đầu suy tàn và sụp đổ, gia tộc [[Lý (họ)|họ Lý]] thành lập nhà Đường, mở ra nửa đầu triều đại tiến bộ và ổn định. Nhà Đường chính thức bị gián đoạn từ năm 690 đến năm 705, khi [[Võ Tắc Thiên]] lên ngôi, tuyên bố sáng lập [[Võ Chu|nhà Võ Chu]] và trở thành nữ hoàng chính thống duy nhất trong lịch sử Trung Quốc. Trong nửa sau triều đại, [[Loạn An Sử]] làm rung chuyển đế quốc và khiến quyền lực trung ương suy yếu trầm trọng. Giống như nhà Tùy trước đó, nhà Đường duy trì hệ thống công vụ nhờ tuyển dụng các [[sĩ đại phu]] thông qua hình thức [[khoa cử]] và cơ chế tiến cử chức vụ. Trật tự dân sự này bị phá vỡ khi các [[tiết độ sứ]] trỗi dậy mãnh liệt trong thế kỷ thứ 9. HoàngTriều triềuđình và chính quyền trung ương bắt đầu suy tàn trong nửa sau thế kỷ thứ 9; dân số suy giảm, dân cư di trú hàng loạt, nghèo đói lan rộng và sự rối loạn chức năng chính phủ là kết quả của hàng tá cuộc khởi nghĩa nông dân, cuối cùng đã đặt dấu chấm hết cho triều đại vào năm 907.
 
Kinh đô [[Trường An]] ([[Tây An]] ngày nay), kinh đôcủa nhà Đường, là thành phố đông dân nhất thế giới đương thời. Hai cuộc [[điều tra dân số]] vào thế kỷ thứ 7 và thứ 8 ước tính dân số nhà Đường rơi vào khoảng 50 triệu người,{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=91}}{{sfn|Ebrey|1999|pp=111, 141}} tăng lên đến 80 triệu người ở cuối triều đại.{{sfn|Du|1998|p=37}}{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=106}}{{efn|Dưới thời nhà Đường dân số thế giới tăng thêm 50 triệu người, từ khoảng 190 thành khoảng 240 triệu người.}} Với dân số đông đảo như vậy, nhà Đường nuôi dưỡng các đội quân cả chuyên nghiệp lẫn nghĩa vụ có quân số hàng chục vạn để cạnh tranh với các thế lực du mục, giành quyền kiểm soát [[Nội Á]] và nhiều tuyến đường thương mại sinh lời dọc theo [[Con đường tơ lụa|Con đường Tơ lụa]]. Nhiều tiểu quốc, vương quốc chấp nhận cống nạp cho triều đình nhà Đường trong khi nhà Đường cũng gián tiếp kiểm soát một số vùng lãnh thổ thông qua hệ thống [[đô hộ phủ]]. Tước hiệu “Thiên Khả Hãn” biến [[Đường Thái Tông]] trở thành “hoàng đế đa quốc gia” đầu tiên ở châu Á.{{sfn|Skaff|2012|p=127}} Ngoài quyền bá chủ chính trị, nhà Đường còn tạo ra ảnh hưởng văn hóa mạnh mẽ đối với một vài quốc gia [[Đông Á]] láng giềng như [[Nhật Bản]] và [[Hàn Quốc]].
 
Thời nhà Đường, [[văn hóa Trung Quốc]] phát triển rực rỡ và ngày càng hoàn thiện hơn. Nhà Đường thường được xem là thời kỳ rực rỡ nhất của nền thi ca Trung Quốc.{{sfn|Yu|1998|pp=73–87}} Hai trong số nhiều nhà thơ Trung Quốc vĩ đại nhất, [[Lý Bạch]] và [[Đỗ Phủ]], cùng nhiều danh họa như [[Ngô Đạo Tử]], [[Hàn Cán]], Trương[[Vương HuyênDuy]] và [[Châu Phưởng]] là những người sống ở thời đại này. Các học giả nhàthời Đường đã biên soạn nhiều tài liệu lịch sử, sách bách khoa toàn thư và tác phẩm địa lý phongđa phúdạng. Giai đoạn này cũng chứng kiến nhiều tiến bộ đáng kể trong kỹ thuật in khắcmộc gỗbản. [[Phật giáo]] tác động mạnh mẽ đến nền văn hóa Trung Quốc, vớikéo cáctheo sự ra đời của nhiều [[Phật giáo Trung Quốc|tông phái bản địa]] nổi bật. Tuy nhiên, tới những năm 840, [[Đường Vũ Tông]] ban hành các chính sách đàn ápbài Phật giáo khiến tôn giáo này suy giảm dần sức ảnh hưởng.
 
== Lịch sử ==