Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Nhà Đường”

không có tóm lược sửa đổi
Không có tóm lược sửa đổi
Một trong những di sản mà chính quyền nhà Đường để lại sau năm 710 là sự trỗi dậy của các [[tiết độ sứ]], những người dần dần thách thức chính quyền trung ương.{{sfn|Wang|2003|p=91}} Sau loạn An Sử, quyền lực và sự tự trị mà các [[Hà Sóc tam trấn|tiết độ sứ Hà Bắc]] có được đã vượt ra ngoài tầm kiểm soát của chính quyền trung ương. Sau hàng loạt các cuộc nổi dậy giữa năm 781 và 784 tại các vùng đất thuộc Hà Bắc, Sơn Đông, Hồ Bắc và Hà Nam ngày nay, triều đình nhà Đường đã phải chính thức công nhận tính chất thế tập cha truyền con nối đối với chức vị tiết độ sứ. Chính quyền nhà Đường phải dựa vào những tiết độ sứ để đề phòng xâm lược hoặc nội phản. Đổi lại, triều đình phải thừa nhận quyền duy trì quân đội riêng, thu thuế của các tiết độ sứ và thậm chí là cho phép con cái họ thừa hưởng tước vị của cha.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=100}}{{sfn|Graff|2008|pp=43–44}} Theo thời gian, những võ quan này dần dần làm phai mờ sự ảnh hưởng của các quan văn được tuyển chọn thông qua hình thức khảo thí.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=100}} Sự cai trị của các tiết độ sứ hùng mạnh này chỉ kết thúc vào năm 960 khi [[nhà Tống]] tiến hành cải cách hành chính.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=100}} Bên cạnh đó, sự bãi bỏ [[chế độ Quân điền]] tạo điều kiện cho mọi người có thể tự do mua bán đất. Nhiều người nghèo lâm vào cảnh nợ nần, buộc phải bán đất làm thuê cho các gia đình địa chủ, dẫn đến sự hình thành và phát triển nhanh chóng của hàng loạt điền trang lớn.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=100}} Cùng với sự sụp đổ của chế độ quân điền sau năm 755, chính quyền trung ương gần như đánh mất vai trò quản lý nông nghiệp, chỉ còn đơn thuần là người thu sưu thuế trong khoảng một thiên niên kỷ, với một vài ngoại lệ như công cuộc [[quốc hữu hóa]] đất đai thất bại của nhà Tống trong cuộc chiến với người Mông Cổ ở thế kỷ 13.{{sfn|Adshead|2004|pp=90–91}}
 
[[Tập tin:Nanchan Temple 1.JPG|thumb|[[Nam Thiền tự]] trên [[Ngũ Đài sơn]], xây dựng vào thế kỷ 8, là công trình kiến trúc bằng gỗ cổ nhất còn tồn tại ở Trung Quốc]]
 
Với việc chính quyền trung ương đánh mất quyền kiểm soát đối với nhiều khu vực khác nhau, ghi chép cho thấy vào năm 845, có những nhóm [[Thổ phỉ|thảo khấu]], thủy tặc quy mô hàng trăm người thường xuyên cướp bóc các khu dân cư dọc theo sông Trường Giang mà không gặp phải sự chống cự nào.{{sfn|Bowman|2000|p=105}} Năm 858, một trận lụt lớn dọc [[Đại Vận Hà]] đã làm ngập nhiều vùng đất và địa hình rộng lớn của [[Bình nguyên Hoa Bắc]], khiến hàng vạn người chết đuối. Hàng loạt thiên tai ập đến khiến nhiều người dân tin rằng nhà Đường đã đánh mất [[thiên mệnh]]. Năm 873, mùa màng thất bát đã làm lung lay đế quốc Đại Đường, với sản lượng lương thực tại một số khu vực chỉ đạt một nửa, dẫn đến hàng vạn người phải đối mặt với nạn đói.{{sfn|Bowman|2000|p=105}} Vào thời Sơ Đường, triều đình đủ khả năng để có thể ứng phó hiểu quả trước những nguy cơ mất mùa. Ví dụ trong khoảng thời gian 714–719, chính quyền nhà Đường đã ứng phó thiên tai một cách hiệu quả bằng cách mở rộng hệ thống ''Thường Bình thương'' (常平倉) điều tiết giá cả lương thực cả nước. Thông qua đó, chính phủ có thể xây dựng kho dự trữ lương thực, ngăn chặn nạn đói tiềm ẩn và tăng năng suất nông nghiệp thông qua khai hoang.{{sfn|Benn|2002|p=7}}{{sfn|Bowman|2000|p=105}} Tuy nhiên sang thế kỷ thứ 9, triều đình gần như bất lực trong việc đối phó với thiên tai.
 
=== Tái thiết và phục hồi ===
[[File:Xumipagodazhengding.jpg|thumb|upright|left|Tháp Tu Di ở [[Chính Định]], Hà Bắc, xây dựng năm 636]]
Mặc dù các cuộc thiên tai và nổi loạn cản trở chính quyền trung ương hoạt động một cách hiệu quả, nửa đầu thế kỷ 9 vẫn được xem là giai đoạn phục hồi của nhà Đường.{{sfn|Benn|2002|pp=15–17}} Việc chính phủ rút khỏi vai trò quản lý kinh tế đã vô tình kích thích thương mại, khi ngày càng nhiều thị trường với ít hạn chế quan liêu xuất hiện.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=101}}{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=85}} Năm 780, các loại thuế đinh, thuế hộ và thuế ruộng (''tô dung điệu'') được thay thế bằng thuế nửa năm trả bằng tiền mặt (''lưỡng thuế pháp''), đánh dấu sự chuyển dịch sang nền kinh tế tiền tệ được tầng lớp thương nhân thúc đẩy.{{sfn|Schafer|1985|p=9}} Các thành phố vùng Giang Nam như [[Dương Châu]], [[Tô Châu]] và [[Hàng Châu]] phát triển mạnh mẽ về mặt kinh tế vào thời Vãn Đường.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=101}} Nền độc quyền muối của chính phủ đã suy yếu sau loạn An Sử, nay được đặt dưới sự kiểm soát của một cơ quan quản lý muối. Cơ quan này theo thời gian dần trở thành một trong những cơ quan nhà nước quyền lực nhất, được điều hành bởi các vị quan năng lực có chuyên môn. Quan phủ tiến hành bán muối độc quyền cho thương nhân, sau đó thương nhân sẽ vận chuyển và bán cho người dân tại các thị trường địa phương với giá cao. Năm 799, lợi nhuận từ muối chiếm một nửa doanh thu chính phủ.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=100}} S.A.M. Adshead cho rằng hình thức thuế muối thời nhà Đường là "lần đầu tiên [trong lịch sử], thuế gián thu, thay vì thuế đánh trực tiếp vào đất đai hoặc con người, hay lợi nhuận từ các doanh nghiệp nhà nước như hầm mỏ, trở thành nguồn thu chính của một nước lớn."{{sfn|Adshead|2004|p=50}} Ngay cả khi quyền lực chính quyền trung ương bị lung lay trong nửa sau thế kỷ thứ 8, triều đình vẫn có thể hoạt động và ban hành chính lệnh trên quy mô lớn. ''Cựu Đường thư'', biên soạn vào năm 945, ghi lại rằng vào năm 828, triều đình đã ban hành sắc lệnh tiêu chuẩn hóa máy bơm xích vận hành thủ công bằng chân (翻車) dùng cho tưới tiêu trên phạm vi toàn quốc:
 
<blockquote>Thái Hòa năm thứ hai [828], tháng hai […] triều đình xuống chiếu [áp dụng] một kiểu mẩu máy bơm xích (牙車) tiêu chuẩn, dân chúng Kinh Triệu phủ được lệnh chế tạo số lượng lớn máy móc nhằm phân phát cho người dân dọc theo kênh Trịnh Bạch (鄭白渠), phục vụ cho mục đích tưới tiêu.{{sfn|Needham|1986b|p=347}}</blockquote>
 
Vị hoàng đế đầy tham vọng cuối cùng của nhà Đường là [[Đường Hiến Tông]] ({{reign|805|820}}).{{sfn|Benn|2002|pp=14–15}} Triều đại của ông được hỗ trợ bởi các cải cách tài khóa thi hành vào những năm 780. Hoàng đế sở hữu trong tay lực lượng ''Thần Sách quân'' tinh nhuệ đóng tại phủ Kinh Triệu, với số lượng binh lính lên tới 24 vạn người vào năm 798.{{sfn|Benn|2002|p=15}} Giữa các năm 806 và 819, Hiến Tông thực hiện tổng cộng bảy chiến dịch quân sự lớn nhằm bình định các phiên trấn không quy phục triều đình. Ngoại trừ hai trấn, toàn bộ các phiên trấn đều lần lượt quy thuận triều đình.{{sfn|Adshead|2004|p=51}}{{sfn|Benn|2002|p=16}} Dưới triều đại của mình, Hiến Tông tạm thời chấm dứt chế độ cha truyền con nối ở các phiên trấn bằng cách bổ nhiệm những tướng lĩnh thân cận và biên chế các quan văn vào các cơ quan hành chính địa phương.{{sfn|Adshead|2004|p=51}}{{sfn|Benn|2002|p=16}} Tuy nhiên, các vị hoàng đế kế nhiệm ông tỏ ra kém năng lực, thường xuyên dành nhiều thời gian tiêu kiển, săn bắn, yến tiệc hay chơi các môn thể thao ngoài trời. Điều này cho phép hoạn quan thâu tóm quyền lực, trong khi quan viên lại chia bè đảng, tranh quyền lẫn nhau.{{sfn|Benn|2002|p=16}} Nhằm diệt trừ nạn hoạn quan tham chính, [[Đường Văn Tông]] âm mưu thực hiện một cuộc [[Sự biến Cam Lộ|chính biến cung đình]] nhưng không thành công. Thay vào đó, các đại thần ủng hộ ông bị hoạn quan hành quyết công khai ở khu chợ Tây thành Trường An. Sau sự kiện này, cục diện hoạn quan lộng quyền tiếp tục cho đến tận những năm cuối triều Đường.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=101}}
 
[[File:Dunhuang Zhang Yichao army.jpg|thumb|400px|Bích họa thời Vãn Đường miêu tả Trương Nghị Triều thống quân đẩy lui Thổ Phồn. Hang số 156 trong quần thể hang Mạc Cao.]]
 
Nhà Đường khôi phục quyền kiểm soát gián tiếp đối với một số lãnh thổ cũ ở phía tây như [[Hành lang Hà Tây]] và [[Đôn Hoàng]] ở Cam Túc. Năm 848, một viên tướng người Hán là [[Trương Nghĩa Triều]] từ Sa Châu đã nhân khi Thổ Phồn có nội loạn, nổi dậy giành quyền kiểm soát khu vực rồi đem lãnh thổ quy phục triều Đường.{{sfn|Taenzer|2016|pp=35–37}} Trương Nghĩa Triều sau đó được Đường Tuyên Tông phong làm Sa Châu phòng ngự sử và Quy Nghĩa quân tiết độ sứ.
 
=== Sụp đổ ===
Bên cạnh thiên tai cũng như nạn phiên trấn cát cứ, [[khởi nghĩa Hoàng Sào]] nổ ra vào năm 874 khiến triều đình nhà Đường phải mất cả thập kỷ để đàn áp.{{sfn|Eberhard|2005|pp=189–190}} Hai thành Trường An và Lạc Dương bị cướp phá, quốc lực nhà Đường ngày càng suy thoái và vĩnh viễn không thể phục hồi sau cuộc nổi dậy này, tạo điều kiện cho các thế lực quân sự trỗi dậy và thay thế nó. Các băng đảng thổ phỉ lớn hoành hành ở các vùng nông thôn vào những năm cuối triều Đường. Họ tổ chức buôn lậu muối bất hợp pháp, phục kích cướp bóc các đoàn thương nhân hay thậm chí là vây hãm nhiều thành trì.{{sfn|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=108}} Trong bối cảnh nạn cướp hoành hành và xung đột phe phái trong triều đình giữa hoạn quan và quan lại, các gia đình thuộc tầng lớp quý tộc, vốn tích lũy được nhiều đất đai và chức vụ, phần lớn đều bị mất hoặc bị cho ra rìa.{{sfn|Mote|2003|pp=6–7}}{{sfn|Scheidel|2018|p=276–278}}
 
Vào hai thập kỷ cuối cùng của nhà Đường, sự sụp đổ từ từ của chính quyền trung ương dẫn đến sự trỗi dậy của hai nhân vật quân sự hùng mạnh đối địch nhau, tranh giành quyền kiểm soát miền Bắc Trung Quốc, là [[Chu Ôn]] và [[Lý Khắc Dụng]].{{sfn|Mote|2003|pp=7–12}} Quân đội nhà Đường đánh bại Hoàng Sào với sự giúp đỡ từ bộ tộc [[Sa Đà]] dân tộc Đột Quyết ở Sơn Tây. Với những chiến công của mình, Lý Khắc Dụng được phong làm tiết độ sứ, tước vị Tấn Vương, và được ban quốc tính.{{sfn|Mote|2003|pp=6–7, 10, 12}} Chu Ôn vốn là một tay buôn lậu muối từng là một tướng lĩnh trong đội quân nổi dậy của Hoàng Sào, song đã quy thuận triều đình. Nhờ có công trong cuộc chiến chống Hoàng Sào, Chu Ôn được ban tên “Toàn Trung” và được bổ nhiệm làm Tuyên Vũ tiết độ sứ.{{sfn|Mote|2003|pp=7, 10, 12}}{{sfn|Needham|1986c|pp=320–321, xem chú thích h}}
 
== Hành chính và chính trị ==