Cảm xúc là một trạng thái sinh học liên quan đến hệ thần kinh[1][2][3] đưa vào bởi những thay đổi sinh lý thần kinh khác nhau như gắn liền với những suy nghĩ, cảm xúc, phản ứng hành vi và mức độ của niềm vui hay không vui.[4][5] Hiện tại không có sự đồng thuận khoa học về một định nghĩa chung về cảm xúc. Cảm xúc thường đan xen vào nhau với tâm trạng, tính khí, cá tính, sáng tạo [6][7]động lực.[8]

Cảm xúc của một cô gái trong lúc bị trêu ghẹo

Nghiên cứu về cảm xúc đã tăng đáng kể trong hai thập kỷ qua với nhiều lĩnh vực đóng góp bao gồm tâm lý học, khoa học thần kinh, khoa học thần kinh ảnh hưởng, nội tiết học, y học, lịch sử, xã hội học cảm xúckhoa học máy tính. Nhiều lý thuyết cố gắng giải thích nguồn gốc, sinh học thần kinh, kinh nghiệm và chức năng của cảm xúc chỉ thúc đẩy nghiên cứu mạnh mẽ hơn về chủ đề này. Các lĩnh vực nghiên cứu hiện nay trong khái niệm cảm xúc bao gồm phát triển các tài liệu kích thích và khơi gợi cảm xúc. Ngoài ra, scan PET và scan fMRI giúp nghiên cứu các quá trình hình ảnh tình cảm trong não.[9]

Từ quan điểm cơ học thuần túy, "Cảm xúc có thể được định nghĩa là một trải nghiệm tích cực hoặc tiêu cực có liên quan đến một mô hình hoạt động sinh lý cụ thể." Cảm xúc tạo ra những thay đổi về sinh lý, hành vi và nhận thức khác nhau. Vai trò ban đầu của cảm xúc là thúc đẩy các hành vi thích nghi mà trong quá khứ sẽ góp phần vào việc truyền gen thông qua sự sinh tồn, sinh sản và lựa chọn họ hàng.[10][11]

Trong một số lý thuyết, nhận thức là một khía cạnh quan trọng của cảm xúc. Đối với những người hành động chủ yếu dựa trên cảm xúc, họ có thể cho rằng họ không suy nghĩ, nhưng các quá trình tinh thần liên quan đến nhận thức vẫn rất cần thiết, đặc biệt là trong việc giải thích các sự kiện. Ví dụ, việc nhận ra rằng chúng ta tin rằng chúng ta đang ở trong một tình huống nguy hiểm và sự kích thích tiếp theo của hệ thống thần kinh của cơ thể (nhịp tim nhanh và nhịp thở, đổ mồ hôi, căng cơ) là không thể thiếu đối với cảm giác sợ hãi của con người. Tuy nhiên, các lý thuyết khác cho rằng cảm xúc tách biệt và có thể đi trước nhận thức. Ý thức trải nghiệm một cảm xúc là thể hiện một đại diện tinh thần của cảm xúc đó từ một kinh nghiệm quá khứ hoặc giả thuyết, được liên kết trở lại trạng thái nội dung của niềm vui hoặc sự không hài lòng.[12] Các trạng thái nội dung được thiết lập bằng cách giải thích bằng lời nói về các kinh nghiệm, mô tả một trạng thái nội bộ.[13]

Cảm xúc rất phức tạp. Theo một số lý thuyết, chúng là những trạng thái cảm giác dẫn đến những thay đổi về thể chất và tâm lý ảnh hưởng đến hành vi của chúng ta.[5] Sinh lý học của cảm xúc được liên kết chặt chẽ với sự kích thích của hệ thống thần kinh với các trạng thái và sức mạnh khác nhau của kích thích liên quan, rõ ràng, với các cảm xúc cụ thể. Cảm xúc cũng được liên kết với xu hướng hành vi. Những người hướng ngoại có nhiều khả năng hòa đồng và thể hiện cảm xúc của họ, trong khi những người hướng nội có nhiều khả năng bị xã hội rút lui và che giấu cảm xúc. Cảm xúc thường là động lực thúc đẩy động lực, tích cực hay tiêu cực.[14] Theo các lý thuyết khác, cảm xúc không phải là lực nhân quả mà chỉ là hội chứng của các thành phần, có thể bao gồm động lực, cảm giác, hành vi và thay đổi sinh lý, nhưng không ai trong số các thành phần này là cảm xúc. Cảm xúc cũng không phải là một thực thể gây ra các thành phần này.[15]

Cảm xúc liên quan đến các thành phần khác nhau, chẳng hạn như kinh nghiệm chủ quan, quá trình nhận thức, hành vi biểu cảm, thay đổi tâm sinh lý và hành vi công cụ. Có một thời, các học giả đã cố gắng xác định cảm xúc với một trong những thành phần: William James với kinh nghiệm chủ quan, các nhà hành vi với hành vi công cụ, nhà tâm sinh lý học với những thay đổi sinh lý, v.v. Gần đây, cảm xúc được cho là bao gồm tất cả các thành phần. Các thành phần khác nhau của cảm xúc được phân loại hơi khác nhau tùy thuộc vào ngành học. Trong tâm lý họctriết học, cảm xúc thường bao gồm một trải nghiệm chủ quan, có ý thức đặc trưng chủ yếu bởi các biểu hiện tâm sinh lý, phản ứng sinh họctrạng thái tinh thần. Một mô tả đa yếu tố tương tự của cảm xúc được tìm thấy trong xã hội học. Ví dụ, Peggy Thoits [16] mô tả cảm xúc liên quan đến các thành phần sinh lý, nhãn văn hóa hoặc cảm xúc (tức giận, bất ngờ, v.v.), hành động biểu cảm của cơ thể và đánh giá các tình huống và bối cảnh.

Định nghĩaSửa đổi

Định nghĩa của Từ điển Oxford về cảm xúc là "Một cảm giác mạnh mẽ xuất phát từ hoàn cảnh, tâm trạng hoặc mối quan hệ với người khác".[17] Cảm xúc là phản ứng với các sự kiện quan trọng bên trong và bên ngoài.[18]

Cảm xúc có thể là sự xuất hiện (ví dụ: hoảng loạn) hoặc tâm thế (ví dụ: thù địch) và có thời gian tồn tại ngắn (ví dụ: tức giận) hoặc có thời gian tồn tại dài (ví dụ: đau buồn).[19] Nhà trị liệu tâm lý Michael C. Graham mô tả tất cả các cảm xúc như tồn tại trên một cường độ liên tục.[20] Vì vậy, nỗi sợ hãi có thể bao gồm từ lo lắng nhẹ đến mức khủng bố hoặc xấu hổ có thể từ ngượng ngập đơn giản đến xấu hổ mang tính độc hại.[21] Cảm xúc đã được mô tả là bao gồm một tập hợp các phản ứng phối hợp, có thể bao gồm các cơ chế thông qua lời nói, sinh lý, hành vi và thần kinh.[22]

Cảm xúc đã được phân loại, với một số mối quan hệ tồn tại giữa cảm xúc và một số đối lập trực tiếp hiện có. Graham phân biệt cảm xúc là chức năng hoặc rối loạn chức năng và lập luận tất cả các cảm xúc chức năng đều có lợi ích.[23]

Trong một số cách sử dụng của từ này, cảm xúc là những cảm xúc mãnh liệt được hướng vào ai đó hoặc một cái gì đó.[24] Mặt khác, cảm xúc có thể được sử dụng để chỉ các trạng thái nhẹ (như khó chịu hoặc nội dung) và các trạng thái không hướng vào bất cứ điều gì (như trong lo lắng và trầm cảm). Một dòng nghiên cứu xem xét ý nghĩa của từ cảm xúc trong ngôn ngữ hàng ngày và thấy rằng cách sử dụng này khá khác so với trong diễn ngôn học thuật.[25]

Trong thực tế, Joseph LeDoux đã định nghĩa cảm xúc là kết quả của một quá trình nhận thức và ý thức xảy ra để đáp ứng với phản ứng của hệ thống cơ thể đối với một kích hoạt nào đó.[26]

Thành phầnSửa đổi

Theo Mô hình quá trình thành phần (CPM) của Scherer về cảm xúc,[27] có năm yếu tố quan trọng của cảm xúc. Từ quan điểm quá trình thành phần, kinh nghiệm cảm xúc đòi hỏi tất cả các quá trình này trở nên phối hợp và đồng bộ hóa trong một khoảng thời gian ngắn, được thúc đẩy bởi các quy trình thẩm định. Mặc dù việc đưa vào đánh giá nhận thức là một trong những yếu tố gây tranh cãi, vì một số nhà lý thuyết đưa ra giả định rằng cảm xúc và nhận thức là riêng biệt nhưng là hệ thống tương tác, CPM cung cấp một chuỗi các sự kiện mô tả hiệu quả sự phối hợp có liên quan trong giai đoạn cảm xúc.

  • Đánh giá nhận thức: cung cấp một đánh giá về các sự kiện và đối tượng.
  • Triệu chứng cơ thể: thành phần sinh lý học của trải nghiệm cảm xúc.
  • Xu hướng hành động: một thành phần tạo động lực cho việc chuẩn bị và định hướng phản ứng của động cơ.
  • Biểu hiện: biểu hiện trên khuôn mặtgiọng nói hầu như luôn đi kèm với trạng thái cảm xúc để truyền đạt phản ứng và ý định hành động.
  • Cảm giác: trải nghiệm chủ quan của trạng thái cảm xúc một khi nó đã xảy ra.

Phân biệtSửa đổi

Cảm xúc có thể được phân biệt với một số cấu trúc tương tự trong lĩnh vực khoa học thần kinh tình cảm: [22]

  • Cảm giác; không phải tất cả cảm xúc bao gồm cảm xúc, chẳng hạn như cảm giác hiểu biết. Trong bối cảnh của cảm xúc, cảm xúc được hiểu rõ nhất là sự thể hiện chủ quan của cảm xúc, riêng tư đối với cá nhân trải nghiệm chúng.[28]
  • Tâm trạng là những trạng thái cảm xúc lan tỏa thường kéo dài trong thời gian dài hơn nhiều so với cảm xúc, cũng thường ít mãnh liệt hơn cảm xúc và thường xuất hiện thiếu một kích thích theo ngữ cảnh.[24]
  • Tình cảm: được sử dụng để mô tả trải nghiệm tình cảm tiềm ẩn của một cảm xúc hoặc tâm trạng.

Mục đích và giá trịSửa đổi

Một quan điểm cho rằng cảm xúc tạo điều kiện cho các phản ứng thích ứng với các thách thức môi trường. Cảm xúc đã được mô tả như là kết quả của sự tiến hóa bởi vì chúng cung cấp các giải pháp tốt cho các vấn đề cổ xưa và định kỳ phải đối mặt với tổ tiên của chúng ta.[29] Cảm xúc có thể hoạt động như một cách để truyền đạt những gì quan trọng đối với chúng ta, chẳng hạn như các giá trị và đạo đức.[30] Tuy nhiên, một số cảm xúc, chẳng hạn như một số dạng lo lắng, đôi khi được coi là một phần của bệnh tâm thần và do đó có thể có giá trị tiêu cực.[31]

Phân loạiSửa đổi

Một sự khác biệt có thể được thực hiện giữa các giai đoạn cảm xúc và tâm thế cảm xúc. Tâm thế cảm xúc cũng có thể so sánh với đặc điểm tính cách, nơi mà một người nào đó có thể được cho là nói chung được xử lý để trải nghiệm những cảm xúc nhất định. Ví dụ, một người dễ cáu kỉnh thường có tâm thế cảm thấy khó chịu dễ dàng hoặc nhanh chóng hơn những người khác. Cuối cùng, một số nhà lý thuyết đặt cảm xúc trong một phạm trù chung hơn về "trạng thái tình cảm" trong đó trạng thái tình cảm cũng có thể bao gồm các hiện tượng liên quan đến cảm xúc như niềm vui và nỗi đau, trạng thái động lực (ví dụ, đói hoặc tò mò), tâm trạng, khuynh hướng và đặc điểm.[32]

Các cảm xúc cơ bảnSửa đổi

 
Ví dụ về những cảm xúc cơ bản
 
Bánh xe cảm xúc.

Trong hơn 40 năm, Paul Ekman đã ủng hộ quan điểm rằng cảm xúc là rời rạc, đo lường được và khác biệt về mặt sinh lý. Công việc có ảnh hưởng nhất của Ekman xoay quanh việc phát hiện ra rằng một số cảm xúc nhất định dường như được công nhận trên toàn cầu, ngay cả trong các nền văn hóa được ưu tiên và không thể học được các liên kết cho biểu cảm khuôn mặt thông qua phương tiện truyền thông. Một nghiên cứu cổ điển khác cho thấy khi những người tham gia biến các cơ mặt của họ thành các biểu hiện trên khuôn mặt khác biệt (ví dụ, sự ghê tởm), họ đã báo cáo các trải nghiệm chủ quan và sinh lý phù hợp với các biểu hiện trên khuôn mặt khác biệt. Nghiên cứu biểu hiện trên khuôn mặt của Ekman đã kiểm tra sáu cảm xúc cơ bản: tức giận, ghê tởm, sợ hãi, hạnh phúc, buồn bãbất ngờ.[33] Sau này trong sự nghiệp của mình,[34] Ekman đưa ra giả thuyết rằng những cảm xúc phổ quát khác có thể tồn tại ngoài sáu cảm xúc này. Trước nghiên cứu này, các nghiên cứu đa văn hóa gần đây do Daniel CordaroDacher Keltner làm chủ biên, cả đều hai cựu sinh viên của Ekman, đã mở rộng danh sách những cảm xúc phổ quát. Ngoài sáu cảm xúc nguyên bản, các nghiên cứu này còn cung cấp đưa ra thêm các cảm xúc vui chơi, kinh ngạc, mãn nguyện, ham muốn, bối rối, đau đớn, nhẹ nhõm và cảm thông trong cả biểu cảm khuôn mặt và giọng nói. Họ cũng đưa ra các cảm xúc nhàm chán, bối rối, thích thú, tự hào và xấu hổ trên khuôn mặt, cũng như sự khinh miệt, quan tâm, nhẹ nhõm, và chiến thắng trong giọng nói.[35][36][37]

Xem thêmSửa đổi

Tham khảoSửa đổi

  1. ^ Panksepp, Jaak (2005). Affective neuroscience: the foundations of human and animal emotions . Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press. tr. 9. ISBN 978-0-19-509673-6. Our emotional feelings reflect our ability to subjectively experience certain states of the nervous system. Although conscious feeling states are universally accepted as major distinguishing characteristics of human emotions, in animal research the issue of whether other organisms feel emotions is little more than a conceptual embarrassment 
  2. ^ Damasio AR (tháng 5 năm 1998). “Emotion in the perspective of an integrated nervous system”. Brain Research. Brain Research Reviews 26 (2–3): 83–86. PMID 9651488. doi:10.1016/s0165-0173(97)00064-7. 
  3. ^ Ekman, Paul; Davidson, Richard J. (1994). The Nature of emotion: fundamental questions. New York: Oxford University Press. tr. 291–93. ISBN 978-0195089448. Emotional processing, but not emotions, can occur unconsciously. 
  4. ^ Cabanac, Michel (2002). "What is emotion?" Behavioural Processes 60(2): 69-83. "[E]motion is any mental experience with high intensity and high hedonic content (pleasure/displeasure)."
  5. ^ a ă Scirst=Daniel L. (2011). Psychology Second Edition. 41 Madison Avenue, New York, NY 10010: Worth Publishers. tr. 310. ISBN 978-1-4292-3719-2. 
  6. ^ Trnka, Radek; Zahradnik, Martin; Kuška, Martin (ngày 2 tháng 7 năm 2016). “Emotional Creativity and Real-Life Involvement in Different Types of Creative Leisure Activities”. Creativity Research Journal 28: 348–356. doi:10.1080/10400419.2016.1195653. 
  7. ^ Averill, James R. (tháng 2 năm 1999). “Individual Differences in Emotional Creativity: Structure and Correlates”. Journal of Personality (bằng tiếng Anh) 67 (2): 331–371. ISSN 0022-3506. doi:10.1111/1467-6494.00058. 
  8. ^ “Theories of Emotion”. Psychology.about.com. Ngày 13 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2013. 
  9. ^ Cacioppo, J.T & Gardner, W.L (1999). Emotion. "Annual Review of Psychology", 191.
  10. ^ Schacter, D.L., Gilbert, D.T., Wegner, D.M., & Hood, B.M. (2011). Psychology (European ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
  11. ^ How the Mind Works, 1997 
  12. ^ Wilson TD, Dunn EW (tháng 2 năm 2004). “Self-knowledge: its limits, value, and potential for improvement”. Annual Review of Psychology 55 (1): 493–518. PMID 14744224. doi:10.1146/annurev.psych.55.090902.141954. 
  13. ^ Barrett LF, Mesquita B, Ochsner KN, Gross JJ (tháng 1 năm 2007). “The experience of emotion”. Annual Review of Psychology 58 (1): 373–403. PMC 1934613. PMID 17002554. doi:10.1146/annurev.psych.58.110405.085709. 
  14. ^ Gaulin, Steven J.C. and Donald H. McBurney. Evolutionary Psychology. Prentice Hall. 2003. ISBN 978-0-13-111529-3, Chapter 6, p 121-142.
  15. ^ Barrett LF, Russell JA (2015). The psychological construction of emotion. Guilford Press. ISBN 978-1462516971. 
  16. ^ Thoits PA (1989). “The sociology of emotions”. Annual Review of Sociology 15: 317–42. doi:10.1146/annurev.soc.15.1.317. 
  17. ^ “Emotion | Definition of emotion in English by Oxford Dictionaries”. 
  18. ^ Schacter, D.L., Gilbert, D.T., Wegner, D.M., & Hood, B.M. (2011). Psychology (European ed.). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
  19. ^ “Emotion”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2018. 
  20. ^ Graham MC (2014). Facts of Life: ten issues of contentment. Outskirts Press. tr. 63. ISBN 978-1-4787-2259-5. 
  21. ^ Graham MC (2014). Facts of Life: Ten Issues of Contentment. Outskirts Press. ISBN 978-1-4787-2259-5. 
  22. ^ a ă Fox 2008, tr. 16–17.
  23. ^ Graham MC (2014). Facts of Life: ten issues of contentment. Outskirts Press. ISBN 978-1-4787-2259-5. 
  24. ^ a ă Hume, D. Emotions and Moods. Organizational Behavior, 258-297.
  25. ^ Fehr B, Russell JA (1984). “Concept of Emotion Viewed from a Prototype Perspective”. Journal of Experimental Psychology: General 113 (3): 464–86. doi:10.1037/0096-3445.113.3.464. 
  26. ^ “On Fear, Emotions, and Memory: An Interview with Dr. Joseph LeDoux » Page 2 of 2 » Brain World”. 6 tháng 6 năm 2018. 
  27. ^ Scherer KR (2005). “What are emotions? And how can they be measured?”. Social Science Information 44 (4): 693–727. doi:10.1177/0539018405058216. 
  28. ^ Givens, David B. “Emotion”. Center for Nonverbal Studies. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 5 năm 2014. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2014. 
  29. ^ Ekman, Paul (1992). “An argument for basic emotions” (PDF). Cognition & Emotion 6 (3): 169–200. doi:10.1080/02699939208411068. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2018. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2017.  Đã bỏ qua tham số không rõ |citeseerx= (trợ giúp)
  30. ^ “Listening to Your Authentic Self: The Purpose of Emotions”. HuffPost. 21 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2019. 
  31. ^ Some people regard mental illnesses as having evolutionary value, see e.g. Evolutionary approaches to depression.
  32. ^ Schwarz, N.H. (1990). Feelings as information: Informational and motivational functions of affective states. Handbook of motivation and cognition: Foundations of social behavior, 2, 527-561.
  33. ^ Shiota, Michelle N. (2016). “Ekman's theory of basic emotions”. Trong Miller, Harold L. The Sage encyclopedia of theory in psychology. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. tr. 248–250. ISBN 9781452256719. doi:10.4135/9781483346274.n85. Some aspects of Ekman's approach to basic emotions are commonly misunderstood. Three misinterpretations are especially common. The first and most widespread is that Ekman posits exactly six basic emotions. Although his original facial-expression research examined six emotions, Ekman has often written that evidence may eventually be found for several more and has suggested as many as 15 likely candidates. 
  34. ^ Ekman, Paul; Cordaro, Daniel (ngày 20 tháng 9 năm 2011). “What is Meant by Calling Emotions Basic”. Emotion Review 3 (4): 364–370. ISSN 1754-0739. doi:10.1177/1754073911410740. 
  35. ^ Cordaro, Daniel T.; Keltner, Dacher; Tshering, Sumjay; Wangchuk, Dorji; Flynn, Lisa M. (2016). “The voice conveys emotion in ten globalized cultures and one remote village in Bhutan.”. Emotion (bằng tiếng Anh) 16 (1): 117–128. ISSN 1931-1516. PMID 26389648. doi:10.1037/emo0000100. 
  36. ^ Cordaro, Daniel T.; Sun, Rui; Keltner, Dacher; Kamble, Shanmukh; Huddar, Niranjan; McNeil, Galen (tháng 2 năm 2018). “Universals and cultural variations in 22 emotional expressions across five cultures.”. Emotion (bằng tiếng Anh) 18 (1): 75–93. ISSN 1931-1516. PMID 28604039. doi:10.1037/emo0000302. 
  37. ^ Keltner, Dacher; Oatley, Keith; Jenkins, Jennifer M (2019). Understanding emotions (bằng tiếng Anh). ISBN 9781119492535. OCLC 1114474792. 

Liên kết ngoàiSửa đổi