Carlos IV của Tây Ban Nha

Carlos IV (Tiếng Anh: Charles IV, Tiếng Tây Ban Nha: Carlos Antonio Pascual Francisco Javier Juan Nepomuceno José Januario Serafín Diego; sinh 11/11/1748 - mất 20/01/1819) là vua của Vương quốc Tây Ban NhaĐế quốc Tây Ban Nha từ ngày 14/12/1788 đến ngày 19/03/1808.

Carlos IV
Carlos IV de rojo.jpg
Vua của Tây Ban Nha
Tại vị14 tháng 12 năm 178819 tháng 3 năm 1808
&000000000000001900000019 năm, &000000000000009600000096 ngày
Tiền nhiệmCarlos III
Kế nhiệmFerdinand VII
Thông tin chung
Sinh11 tháng 11 năm 1748
Cung điện Portici, Portici, Vương quốc Napoli
Mất20 tháng 1 năm 1819 (70 tuổi)
Palazzo Barberini, Rome, Lãnh thổ Giáo hoàng
An tángEl Escorial
Phối ngẫuMaria Luisa của Parma
Hậu duệCarlota Joaquina, Hoàng hậu Bồ Đào Nha và Brazil
Công chúa María Amalia
María Luisa, Hoàng hậu Etruria
Ferdinand VII của Tây Ban Nha
Hoàng tử Carlos, Bá tước Molina
María Isabel, Hoàng hậu của Hai Sicilies
Hoàng tử Francisco de Paula, Công tước Cadiz
Tên đầy đủ
Carlos Antonio Pascual Francisco Javier Juan Nepomuceno José Januario Serafín Diego
Hoàng tộcNhà Bourbon
Thân phụCarlos III của Tây Ban Nha
Thân mẫuMaria Amalia của Saxony
Tôn giáoCông giáo Roma

Khi Carlos IV kế thừa ngôi vị, Tây Ban Nha được đánh giá là có ít dấu hiệu bất ổn, nhưng trong suốt thời trị vì của ông[1], Tây Ban Nha đã tham gia một loạt các liên minh bất lợi và chính phủ của ông liên tục phải tìm kiếm tài chính để đỗ vào các cuộc chiến tranh. Carlos căm ghét người thừa kế ngai vàng và cũng là con trai của ông - Ferdiand, người đứng đầu Âm mưu El Escorial tuy bất thành nhưng sau đó đã buộc Carlos IV phải thoái vị sau sự kiện Cuộc nổi dậy Aranjuez vào tháng 03/1808, cùng với việc lật đổ Đệ nhất Bộ trưởng (Thủ tướng) Manuel de Godoy. Napoléon Bonaparte đã buộc Ferdiand VII và cả Carlos IV phải thoái vị, mở đường cho anh trai của Napoleon là Joseph Bonaparte trở thành vua của Tây Ban Nha. Triều đại của Carlos IV được xem là một bước ngoặt lớn trong Lịch sử của Tây Ban Nha.[2]

Thời trẻSửa đổi

Carlos IV là con trai thứ hai của Carlos III và vợ Maria Amalia của Saxony. Ông sinh ra tại Napoli (11 tháng 11 năm 1748), trong giai đoạn cha của ông là vua của Vương quốc NapoliVương quốc Sicilia. Anh trai của ông Don Felipe đã không được chọn làm người kế vị do bị bệnh tâm thần và động kinh. Tại Napoli và Sicilia, Carlos được gọi là Thân vương của Taranto[3].

Carlos đã được thừa hưởng một thân hình vạm vỡ và sức khỏe tuyệt vời từ dòng dõi Saxon của mẹ, cháu gái của August II của Ba Lan. Khi còn trẻ ông thích đấu vật với những đồng hương mạnh nhất ông có thể tìm thấy. Trong khi ông được nhiều người xem là trí tuệ chậm chạp và khá cả tin, ông cũng được biết đến đối với hành vi tốt đẹp. Carlos còn có biệt danh là "El Cazador" (có nghĩa là "Thợ săn"), do sở thích thể thao và săn bắn, hơn là giải quyết các công việc chính sự. Ông được đánh giá là người dễ mến nhưng có đầu óc đơn giản.[4]

Vua Tây Ban NhaSửa đổi

 
Xu bạc: 8 real Tân Tây Ban Nha, với chân dung vua Carlos IV ở mặt trước, đúc năm 1808, năm cuối cùng ông tại vị
 
Xu bạc: 8 real Phó vương quốc Peru, với chân dung Carlos IV ở mặt trước, đúc năm 1800

Năm 1788, Vua Carlos III băng hà, Hoàng tử Carlos Antonio lên kế vị với vương hiệu "Carlos IV", ông đã cai trị đế chế của mình trong 2 thập kỷ tiếp theo. Mặc dù ông luôn thể hiện sự tôn nghiêm với vai trò là một vị vua chuyên chế tuyệt đối trước thần dân của mình, nhưng Carlos IV lại khá buôn thả việc triều chính. Các công việc của chính phủ ông giao lại cho vợ và Manuel de Godoy, người ông bổ nhiệm làm Đệ nhất bộ trưởng (thủ tướng). Phần lớn thời gian của ông sử dụng cho các thú vui săn bắn, cho dù phía bên kia biên giới, Cách mạng Pháp đang diễn ra, người anh em họ Bourbon là vua Louis XVI cùng vợ ông ta đã bị hành quyết và sự nổi lên của Napoléon Bonaparte.

Những ý tưởng về Thời kỳ Khai Sáng đã đến với Tây Ban Nha dưới thời kỳ cai trị của vị vua đầu tiên của Nhà Bourbon Tây Ban Nha - Philip V, cha của Carlos III và ông nội của vị vua đương nhiệm, Carlos IV. Vua Philip V đã theo đuổi một chính sách cải cách tích cực nhằm tìm cách khôi phục Tây Ban Nha về cả mặt chính trị và kinh tế, đưa hệ thống Đế quốc Tây Ban Nha trở nên chặc chẽ và hùng mạnh hơn. Đến thời cha của Carlos IV là vua Carlos III, ông là vị vua năng động, bổ nhiệm nhiều thủ tướng giàu kinh nghiệm để giúp ông đưa ra các quyết định đúng đắn. Ngược lại với vị vua đương nhiệm Carlos IV, được xem là một vị quân chủ không ra gì, với một người vợ độc đoán và một thủ tướng thiếu kinh nghiệm nhưng đầy tham vọng. Tây Ban Nha dưới thời Carlos IV được xem là sự kết hợp giữa một vị vua từ bỏ quyền cai trị, một hoàng hậu buôn thả, dâm dật ngoại tình khắp nơi và một thủ tướng với các chính sách khiến chế độ quân chủ bị thần dân xa lánh và oán ghét.[5]

Khi mới lên ngôi, Carlos IV dự định sẽ vẫn duy trì các chính sách của cha mình, và giữ Bá tước Floridablanca tại ghế Đệ nhất bộ trưởng (Thủ tướng)[4]. Chính Đệ nhất bộ trưởng Floridablanca đã giúp Tây Ban Nha tránh một cuộc chiến tranh với Vương quốc Anh trong cuộc khủng hoảng Nootla Crisis, nơi tranh chấp thương mại và hàng hải giữa 2 đế chế tại bờ biển phía Tây Đảo Vancouver vào năm 1789. Tây Ban Nha lúc bấy giờ có thể lôi kéo đồng minh Vương quốc Pháp cùng chống lại Anh, nhưng Floridablanca lại thích đàm phán với Anh hơn là bị lôi kéo vào chính trường Pháp khi cuộc Cách mạng Pháp đang bùng nổ[6]. Năm 1792, Floridablanca bị đẩy khỏi ghế Thủ tướng và Bá tước Aranda được bổ nhiệm thay thế. Tuy nhiên, sau cuộc chiến chống lại Đệ Nhất Cộng hòa Pháp, Bá tước Aranda theo khuyên hướng tự do đã bị hạ bệ, Manuel de Godoy được đưa lên làm Đệ nhất Bộ trưởng, ông ta được cho là người tình của Hoàng hậu Maria Luisa.

Thám hiểm và khoa họcSửa đổi

Dưới thời Carlos IV, các cuộc thám khiểm khoa học tiếp tục được tài trợ vởi Hoàng gia Tây Ban Nha, một trong số đó được được bảo trợ bởi vua Carlos III của Tây Ban Nha thời ông còn trị vì. Chuyến thám hiểm thực vật hoàng gia đến New Granada (1783 - 1816)[7], và Chuyến thám hiểm thực vật hoàng gia đến Tân Tây Ban Nha (1787 - 1803)[8], đều được tài trợ bởi hoàng gia Tây Ban Nha dưới thời Carlos IV. Chuyến thám hiểm Malaspina (1789 - 1794), là một cuộc thám hiểm khoa học quan trọng được chỉ huy bởi Alejandro Malaspina[9][10][11][12][13][14]. Chuyến thám hiểm Balmis được thực hiện dưới sự bảo trợ hoàng gia Tây Ban Nha nhằm tiêm chủng cho cư dân ở các Lãnh thổ Hải ngoại của Tây Ban Nha chống lại bệnh đậu mùa[15]. Năm 1799, Carlos IV, cho phép nhà khoa học, quý tộc Phổ - Alexander von Humboldt được phép tự do đi lại và thám hiểm các thuộc địa của Tây Ban Nha ở Tân Thế giới, nhà vua của yêu cầu các quan chức hoàng gia hỗ trợ Alexander von Humboldt trong việc điều tra và thám hiểm các khu vực quan trọng của Đế quốc Tây Ban Nha. Tiểu luận Chính trị của Humboldt về "Vương quốc Tân Tây Ban Nha" là ấn phẩm quan trọng trong chuyến du hành kéo dài 5 năm của ông.

Tuyên bố thoái vị ở BayonneSửa đổi

Các cuộc bạo loạn và nổi dậy vào năm 1808 đã buộc Carlos IV phải tuyên bố thoái vị vào ngày 19/03, để ủng hộ con trai mình là Ferdinand lên kế vị ngai vàng[16]. Ferdinand lên ngôi với vương hiệu là Ferdinand VII, nhưng Hoàng đế Napoleon của Đệ nhất Đế chế Pháp, người đang có 100.000 quân hiện diện ở Tây Ban Nha trong thời điểm đó không đồng ý do Chiến tranh Liên minh thứ Ba đang diễn ra.

Nhà vua bị lật đổ, đã kêu gọi sự giúp đỡ của Napoleon trong việc giành lại ngai vàng của mình, Carolus IV và cả con trai của ông là Ferdinand VII đều được triệu tập đến Bayonne diện kiến Napoleon vào tháng 04/1808. Napoleon đã buộc cả 2 cha con Carolus IV phải thoái vị, tuyên bố lật đổ Vương triều Bourbon của Tây Ban Nha, sau đó đưa anh trai của Napoleon là Joseph Bonaparte lên ngôi vua Tây Ban Nha với vương hiệu Joseph I, người đã làm gây ra Chiến tranh Bán đảo.[17]

Tham khảoSửa đổi

  1. ^ Lynch, John. Bourbon Spain, 1700-1808. Basil Blackwell 1989, p. 375
  2. ^ Lynch, "Charles IV and the Crisis of Bourbon Spain", Chapter 10, Bourbon Spain.
  3. ^ Almanach royal, p 34
  4. ^ a b Stanley G. Payne, History of Spain of Portugal, Vol 2,University of Wisconsin Press., 1973, ISBN 978-0-299-06284-2, page 415
  5. ^ Lynch, Bourbon Spain, 376-77
  6. ^ Lynch, Bourbon Spain, p. 378.
  7. ^ Pérez Arbeláez, Enrique (1983) [1967]. José Celestino Mutis y la real expedición botánica del Nuevo Reyno de Granada (bằng tiếng Tây Ban Nha) (ấn bản 2). Bogotá: Instituto Colombiano de Cultura Hispánica.
  8. ^ Rickett, Harold W. (1947). “The Royal Botanical Expedition to New Spain”. Chronica Botanica. 11 (1): 1–81.
  9. ^ Bleichmar, Visible Empire, pp. 16–18.
  10. ^ La expedición Malaspina 1789–1794. 9 vols. Madrid: Lunwerg Editores 1987–96.
  11. ^ Andrés Galera Gómez, La ilustración española y el conocimiento del nuevo mundo. La ciencias naturales en la expedición Malaspina (1789–1994): La labor científica de Antonio Pineda. Madrid: CSIC 1988.
  12. ^ Dolores Higueras Rodríguez (ed.) La Botánica en la Expedición Malaspina 1789–1794. Madrid: Turner Libros 1989.
  13. ^ Juan Pimentel, La física de la monarquía. Ciencia y política en el pensamiento colonial de Alejandro Malaspina (1754–1810). Madrid: Doce Calles 1998.
  14. ^ María Pilar de San Pío Aladrén and María Dolores Higueras Rodríguez (eds.) La armonía natural. La naturaleza en la expedición marítima de Malaspina y Bustamante (1789–1794). Madrid: Lunverg Editores 2001.
  15. ^ Carlos Franco-Paredes; Lorena Lammoglia; José Ignacio Santos-Preciado (2005). “The Spanish Royal Philanthropic Expedition to bring Smallpox vaccination to the New World and Asia in the 19th Century”. Clinical Infectious Diseases. Oxford Journals. 41 (9): 1285–1289. doi:10.1086/496930. PMID 16206103.
  16. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên Payne 2
  17. ^ Griffin, Julia Ortiz; Griffin, William D. (2007). Spain and Portugal:A Reference Guide from the Renaissance to the Present. Facts on File. tr. 151. ISBN 978-0-8160-4592-1.