Mở trình đơn chính

Chủ nghĩa xét lại (chủ nghĩa Marx)

(đổi hướng từ Chủ nghĩa xét lại)
Eduard Bernstein (1850-1932), người khởi xướng việc xét lại học thuyết Marx

Lưu ý: thuật ngữ "Chủ nghĩa xét lại" trong bài viết này chỉ nói đến việc "xét lại" chủ nghĩa Marx, không đê cập tới "Chủ nghĩa xét lại" nói chung hoặc chủ nghĩa xét lại trong các học thuyết chính trị, kinh tế hoặc vấn đề xã hội khác (ví dụ như Chủ nghĩa xét lại trong học thuyết Hegel, xét lại học thuyết kinh tế Keynes, chủ nghĩa xét lại trong các trường phái hội họa, văn học...)

Trong phong trào Marxist, từ Chủ nghĩa xét lại được dùng để nói tới những ý tưởng, nguyên tắc hay lý thuyết khác nhau mà xét lại những tiền đề Marxist căn bản.[1] Từ này thường được dùng bởi các người Marxist mà tin rằng những sự xét lại như vậy là không có lý do xác đáng và từ bỏ chủ nghĩa Marx. Bởi vậy nó thường được dùng với ý nghĩa xấu. Những người được cho là theo Chủ nghĩa Xét lại phê bình những luận điểm của K. Marx và F. Engels về cương lĩnh, chiến lược và sách lược cách mạng... cho là nó không còn phù hợp với hoàn cảnh thực tiễn trên thế giới và trong các điều kiện hiện có trong nước. Những quan điểm này đưa tới một học thuyết cải tiến, mà khẳng định rằng xã hội chủ nghĩa có thể được xây dựng thông qua những cải tổ dần dần trong một hệ thống tư bản.[2]

Mục lục

Lịch sửSửa đổi

Thế kỷ XIXSửa đổi

Vào cuối thế kỷ XIX, Eduard Bernstein[3] đã viết một loạt bài báo phê bình lý luận của Marx như sau:

  • Ông cho rằng lối cấu trúc tư biện của G. W. F. Hegel theo quan điểm của Marx là nguyên nhân của những sai lầm về dự đoán và về chiến lược. Bernstein cho rằng Marx và Engels đã kết hợp Chủ nghĩa Xã hội với cách mạng là sai lầm, vì đó là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc và bản chất. Bernstein bác bỏ thuyết của Marx về giá trị lao động, kinh tế chỉ huy và đấu tranh giai cấp.
  • Bernstein cho rằng sự phát triển kinh tế của xã hội tư bản làm cho quỹ tiền lương trả cho lao động tăng, làm xuất hiện tầng lớp trung lưu mới. Tư bản càng tích tụ thì số người trung lưu càng tăng lên.
  • Ông cho rằng các cuộc khủng hoảng kinh tế của Chủ nghĩa Tư bản không trầm trọng lên mà có thể khắc phục được. Ông phủ nhận những lời tiên đoán của Marx về sự sụp đổ đến nơi của chủ nghĩa tư bản.
  • Bernstein cho rằng làm cách mạng lật đổ chủ nghĩa tư bản để đạt được một xã hội xã hội chủ nghĩa là không cần thiết và đề nghị một chiến lược cải cách, dựa vào quyền phổ thông đầu phiếu để chuyển dần sang Chủ nghĩa Xã hội.

Thập niên 1910, rạn nứt của phong trào Cộng sản: Đệ Nhị và Đệ Tam Quốc tếSửa đổi

Phong trào xét lại này dẫn tới sự chia rẽ của Đệ Nhị Quốc tế. Tại các nước Tây và Bắc Âu, nhánh "Xét lại" của chủ nghĩa Marx đưa tới việc thành lập các đảng Dân chủ Xã hội. Các đảng này về cơ bản vẫn ủng hộ chủ nghĩa xã hội, song chủ trương xây dựng xã hội mới bằng con đường đấu tranh chính trị hòa bình thay vì dùng biện pháp Cách mạng. Nhiều đảng trong số này đã hoặc đang nắm quyền tại nhiều nước như Pháp, Đức, Thụy Điển, Phần Lan... Tuy nhiên từ nhóm này về sau lại có sự xét lại chính học thuyết của mình, và lại tiếp tục tách ra thành các trường phái khác nhau, không có sự thống nhất. Trong khi đó, Lênin ở Nga lãnh đạo Đệ Tam Quốc tế phát động đường lối bạo động cách mạng để giành chính quyền, lập ra Nhà nước Liên Xô.

Thập niên 1920, 1930: thành lập Đệ Tứ Quốc tếSửa đổi

Leon Trotsky đứng ra phản đối đường lối lãnh đạo của Stalin. Thực chất của Trotsky chỉ là xét lại chủ nghĩa Stalin, chứ không phải là xét lại chủ nghĩa Marx-Lenin. Trotsky cho rằng đường lối quan liêu và khắc nghiệt của Stalin và Đệ Tam Quốc tế là cản trở cho cách mạng vô sản toàn cầu. Chính quyền Liên Xô thì cho Trotsky là xét lại và khai trừ khỏi Đảng Cộng sản. Trotsky từ đó thành lập Đệ Tứ Quốc tế

Thập niên 1940, 1950Sửa đổi

Nam Tư, Josip Broz Tito chủ trương thoát ra ngoài ảnh hưởng của Quốc tế Cộng sản do Liên Xô lãnh đạo, để áp dụng một chính sách ngoại giao trung lập và một nền nội trị tương đối cởi mở hơn các nước khác trong khối Xô Viết. Chủ trương của Nam Tư là bắt tay cả hai phía, và ủng hộ phong trào không liên kết của Jawaharlal NehruGamal Abdel Nasser. Tito bị Stalin kết án là "xét lại".

Władysław GomułkaBa LanImre Nagy ở Hungary cũng muốn xa vòng kiểm soát của Liên Xô. Cả hai cũng bị Liên Xô lên án là "bọn xét lại" và Hồng quân Liên Xô đưa quân vượt biên giới trấn áp ở Ba Lan và Hungary. Riêng Tito thoát khỏi sự kiềm tỏa của Moskva.

Còn ở chính Liên Xô năm 1956 Nikita Sergeyevich Khrushchyov người chủ trương đường lối "Các nước không cùng lập trường chính trị có thể sống chung", được cho là đặt nhẹ đấu tranh giai cấp và đấu tranh giải phóng các dân tộc, đối lập với tư tưởng Mao Trạch Đông. Khrushchyov không còn tin ở thuyết dùng bạo lực lập chuyên chính vô sản trên toàn thế giới của Mác và Lê-nin nữa. Tuy nhiên ông này vẫn ủng hộ cho Cuba và sau ủng hộ cho cách mạng dân tộc ở Việt Nam. Đường lối của Khrushchyov bị Mao Trạch Đông ở Bắc Kinh lên án kịch liệt là "xét lại". Hậu quả là rạn nứt trầm trọng trong quan hệ giữa hai nước Liên Xô - Trung Hoa đại lục, để rồi hai cường quốc này không bao giờ hàn gắn được.[4]

Thập niên 1970Sửa đổi

Khi Mao Trạch Đông ở Bắc Kinh ngỏ ý muốn bang giao với Hoa Kỳ thời Richard Nixon thì Enver Hoxha, lãnh tụ Cộng sản Albania đả kích Mao là xét lại, phản bội chủ thuyết cộng sản nguyên thủy. Albania từ đó bỏ liên minh Hoa lục, cho riêng mình là chính hiệu Mác Lê.

Thập niên 1980Sửa đổi

Chủ tịch Mikhail Gorbachov của Liên Xô, người đề xướng GlasnostPerestroika (Công khai và Cải tổ) theo chủ trương và thực hiện cải cách về kinh tế và hành chánh nhằm dân chủ hóa dần dần cơ cấu và guồng máy chính quyền Xô Viết, chấp nhận đa nguyên đã bị các đảng cộng sản khác phản bác là "xét lại".

Việt Nam Dân chủ Cộng hòaSửa đổi

Trong thập niên 1960 trong Đảng Lao động Việt Nam những người có khuynh hướng thân Liên Xô, chấp nhận chính sách xét lại của Khrushchev (chủ trương sống hòa bình với khối Tư bản chủ nghĩa), không muốn phát động chiến tranh vũ trang giải phóng miền Nam ngay, mà cho rằng phải xây dựng nền tảng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc trước khi nghĩ đến đấu tranh vũ trang ở miền Nam. Họ cho rằng nếu phát động đấu tranh vũ trang sẽ khiến Hoa Kỳ nhảy vào trực tiếp tham chiến, khi đó chẳng những sẽ thất bại mà còn làm mất lòng Liên Xô.

Nhóm này bị nhóm ủng hộ đấu tranh vũ trang do Lê Duẩn lãnh đạo cáo buộc nhóm kia là theo Chủ nghĩa Xét lại và bị bắt hoặc khai trừ đảng vào năm 1967 Hà Nội cũng ủng hộ quan điểm của Trung Hoa, tẩy chay đại hội Đảng Cộng sản Liên Xô kỳ 23 vào Tháng 3 năm 1965.[5]

Xét lại lịch sử - nguyên nhân góp phần khiến Liên Xô tan vỡSửa đổi

Tại các cơ quan truyền thông, báo chí, tuyên truyền lớn của Liên Xô, từ 1986 đến 1988, một loạt cán bộ chủ chốt được thay thế bởi những người có tư tưởng ủng hộ phương Tây, mặt trận báo chí của Đảng Cộng sản Liên Xô dần bị "đánh chiếm". Tháng 7/1985, A. Yakovlev được cử làm Trưởng ban Tuyên truyền Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô. Yakovlev có sự thù hận đặc biệt đối với Cách mạng Tháng Mười và luôn muốn phủ định chủ nghĩa xã hội tại Liên Xô. Từ đó, báo chí Liên Xô liên tục gây khuynh đảo dư luận khi ngấm ngầm (rồi sau đó công khai) viết bài xét lại lịch sử, chỉ trích lịch sử cách mạng, trong khi lại tán dương chủ nghĩa tư bản phương Tây. Nhà nước Liên Xô dần mất đi sự kiểm soát với truyền thông, báo chí và giới lý luận. Xuất hiện rất nhiều bài viết xét lại lịch sử, xét lại chủ nghĩa xã hội, phủ nhận vai trò của Cách mạng Tháng Mười trên báo chí mà không bị ngăn chặn và xử lý. Các "tổ chức phi chính phủ" xuất hiện rất nhiều (hơn 30.000 tổ chức vào năm 1987), trong đó nhiều tổ chức nhận tài trợ nước ngoài, vận động ngầm hoặc công khai truyền bá tư tưởng phủ nhận Nhà nước Liên Xô. Nhiều đơn vị xuất bản, phát thanh, truyền hình được phương Tây tài trợ đã quay sang chỉ trích lịch sử cách mạng, khiến tư tưởng chính trị của Đảng viên và nhân dân Liên Xô trở nên dao động dữ dội, lòng tin vào sự nghiệp cách mạng sụt giảm nghiêm trọng, ngày càng có nhiều người bi quan về đất nước trong khi lại ảo tưởng về phương Tây[6]

Trào lưu xét lại chủ yếu nhất tại Liên Xô thời kỳ này là cái gọi là “Ngẫm lại lịch sử”. Tháng 1-1987, Gorbachev nêu ra, trong lịch sử Liên Xô, "không nên có nhân vật và chỗ trống bị lãng quên". Kết quả là phong trào xét lại lịch sử Liên Xô dấy lên như bão: phủ nhận ý nghĩa của Cách mạng Tháng Mười, từ đó phủ nhận Chủ nghĩa Marx-Lenin và bản thân Lenin. Năm 1989, Liên Xô bãi bỏ môn học Chủ nghĩa Marx - Lenin trong trường học, đổi giáo trình Chủ nghĩa Marx - Lenin ở cấp trung học thành môn Xã hội và con người. Được cổ vũ chính thức của Nhà nước, trào lưu xét lại lịch sử này như một cơn lốc mạnh mẽ, lôi cuốn toàn bộ xã hội và ngày càng dữ dội. Ban đầu các thế lực thù địch đăng bài phủ nhận các thành tựu lịch sử của Đảng Cộng sản Liên Xô, sau đó tiến đến phủ nhận chủ nghĩa xã hội, phủ nhận Chủ nghĩa Marx - Lenin. Toàn bộ lịch sử Liên Xô bị miêu tả như một mớ đen ngòm. Một số khá đông phần tử trí thức Liên Xô quay sang tung hô mô hình phương Tây, bày tỏ sự kinh thường đối với lịch sử và bất mãn với thực tại của đất nước[6].

Từ trào lưu xét lại lịch sử này, “con đê” công tác tư tưởng của Đảng Cộng sản Liên Xô đã rạn nứt, nhanh chóng sạt lở, đứng bên bờ vực sụp đổ. Đến năm 1991, sau vài năm giới truyền thông Liên Xô ra sức xét lại, bôi đen lịch sử Liên Xô và hình ảnh các lãnh tụ Liên Xô, nhiều đảng viên và quần chúng nhân dân đã trở nên ngộ nhận. Trong giờ phút nguy cấp, khi các thế lực thù địch tuyên bố giải tán Đảng Cộng sản Liên Xô, lật đổ chế độ XHCN, đã không còn ai đứng lên để bảo vệ Nhà nước Liên Xô. Kết quả là Liên Xô đã tan rã[6]

Từ khi dựng nước, Liên Xô đã trải qua rất nhiều khó khăn thử thách và đã vượt qua tất cả: Năm 1917, 35 vạn đảng viên Bolshevik đã lãnh đạo giai cấp công nhân Nga lật đổ ách thống trị của Sa hoàng, cùng nhân dân đánh bại sự can thiệp vũ trang của 14 nước phương Tây để bảo vệ thành công cách mạng. Năm 1941, 5.540.000 đảng viên đã cùng nhân dân chiến thắng quân đội phát xít Đức trong cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, rồi sau đó lãnh đạo công cuộc xây dựng Liên Xô trở thành siêu cường thế giới. Vậy nhưng, năm 1991, Liên Xô lại sụp đổ, không phải do quân đội kẻ thù, cũng không phải do kinh tế hay khoa học kỹ thuật yếu kém, mà chính là vì sự suy thoái tư tưởng bởi trào lưu xét lại lịch sử góp phần gây ra[6].

Năm 1994, nhà văn Yuri Boldarev khi nhìn lại tình cảnh của thời kỳ này đã nói: “Trong sáu năm, báo chí Liên Xô đã thực hiện được mục tiêu mà quân đội Đức Quốc xã với hàng triệu quân tinh nhuệ nhất cũng không thể thực hiện được khi xâm lược nước ta, đó là đánh đổ Nhà nước Liên Xô. Quân đội Đức có thiết bị kỹ thuật hàng đầu nhưng thiếu một thứ, đó là hàng triệu ấn phẩm mang vi khuẩn hủy diệt tư tưởng của nhân dân Liên Xô”[7].

Sau khi chủ nghĩa xã hội sụp đổ ở Liên Xô và các nước Đông Âu, một số trường phái chủ nghĩa xét lại tại các nước này đi tới hoàn toàn phủ định chủ nghĩa Marx-Lenin, coi đó là học thuyết đã lỗi thời, đồng thời phủ nhận chủ nghĩa Marx, coi như không còn thích hợp. [cần dẫn nguồn].

Sau này, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết ông phản đối sự tan rã của Liên Xô. Ông cho rằng lẽ ra Liên bang Xô Viết đã không bị sụp đổ, nếu như Đảng Cộng sản Liên Xô tiến hành cải cách đúng hướng và không “thả cửa” cho những tư tưởng xét lại lịch sử, phá hoại đất nước của giới báo chí biến chất cũng như các phần tử cơ hội trong nội bộ Đảng.[8]

Chú thích:Sửa đổi

  1. ^ Oxford English Dictionary Revisionism 1. "A policy first put forward in the 1890s by Edward Bernstein (1850–1932) advocating the introduction of socialism through evolution rather than revolution, in opposition to the orthodox view of Marxists; hence a term of abuse used within the communist world for an interpretation of Marxism which is felt to threaten the canonical policy." with the first use in English "1903 Social-Democrat VII. 84 (heading) Revisionism in Germany."
  2. ^ Philip P. Wiener (ed). Dictionary of the History of Ideas, Charles Scribner's Sons, New York, in 1973–74. R. K. Kindersley Marxist revisionism: From Bernstein to modern forms, website of the University of Virginia Library. Truy cập ngày 28 tháng 4 năm 2008
  3. ^ Eduard Bernstein (1850-1932), một sử gia, lý thuyết gia về chính trị và là người cổ võ cho chủ nghĩa xã hội dân chủ ở Ðức.
  4. ^ "The Cold War"
  5. ^ "What Is International Relations?"
  6. ^ a ă â b Bài học từ sự sụp đổ và tan rã của Liên Xô, Báo Quân đội Nhân dân, 24/08/2011
  7. ^ Bài học từ sự sụp đổ của Đảng CS Liên Xô (kỳ 4), BÁO ĐẤT VIỆT, 26/08/2010
  8. ^ Tổng thống Nga: Lẽ ra Liên Xô đã không sụp đổ..., An ninh Thủ đô, 24/09/2016

Liên kết ngoàiSửa đổi