Danh sách quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa tiêu biểu

bài viết danh sách Wikimedia
(đổi hướng từ Làn sóng Hoa ngữ)

Giao lưu và tiếp biến văn hóa (tiếng Anh: acculturation hoặc cultural contacts hoặc cultural exchanges)[4][5] ý chỉ một quy luật trong sự vận động và phát triển văn hóa của các dân tộc. Hiện tượng này xảy ra khi những nhóm người có văn hóa khác nhau giao lưu tiếp xúc với nhau tạo nên sự biến đổi về văn hóa của một hoặc cả hai nhóm. Giao lưu văn hóa tạo nên sự dung hợp, tổng hợp và tích hợp văn hóa ở các cộng đồng. Ở đó có sự kết hợp giữa các yếu tố nội sinh với yếu tố ngoại sinh tạo nên sự phát triển văn hóa phong phú, đa dạng và tiến bộ hơn.

Một nhà hàng McDonald's kosher (theo luật Kashrut) ở thành phố Ashkelon, Israel. McDonald's được xem như biểu tượng của sự Mỹ hóa.[1][2][3]

Giao lưu và tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa nước ngoài bởi dân tộc chủ thể. Quá trình này luôn đặt mỗi dân tộc phải xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và ngoại sinh. Trong lĩnh vực văn hóa chỉ có khái niệm "giao lưu và tiếp biến văn hóa" chứ không có khái niệm "hội nhập văn hóa". Thuật ngữ hội nhập chỉ sử dụng cho các lĩnh vực ngoài văn hóa, chẳng hạn như kinh tế...

Quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa thường diễn ra theo hai hình thức:

Tuy nhiên, trên thực tế, các hình thức này nhiều khi không thuần nhất. Có khi trong cái vỏ bọc tự nguyện lại có những yếu tố mang tính áp đặt, cưỡng bức. Hoặc trong quá trình bị cưỡng bức văn hóa, vẫn có những yếu tố tiếp nhận mang tính tự nguyện.

Danh sáchSửa đổi

Dưới đây là danh sách các quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa tiêu biểu trong lịch sử cũng như trên toàn thế giới:

Khu vực phát sinh Quốc gia Tên gọi Hình thức Thời gian Khu vực chịu ảnh hưởng Các lĩnh vực
Đông Á Trung Quốc Hán hóa / Trung Quốc hóa / Hoa hóa
(Sinicization)
Áp đặt lẫn tự nguyện Từ thế kỷ III TCN đến cuối thế kỷ XIX
Phong cách Trung Quốc
(Chinoiserie)
Tự nguyện Từ nửa cuối thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII, và từ giữa thế kỷ XIX đến những năm 1920 Châu Âu Nghệ thuật truyền thống (nghệ thuật trang trí, thiết kế vườn, kiến trúc, văn học, sân khấu kịchâm nhạc)
Từ đầu thế kỷ XIX đến những năm 1920 Hoa Kỳ Nghệ thuật truyền thống (nghệ thuật trang trí, thiết kế vườn, kiến trúc, văn học, sân khấu kịchâm nhạc)
Làn sóng Hoa ngữ (Hoa lưu), trong đó có các sản phẩm đến từ Trung Quốc Tự nguyện Nhật Bản, Hàn Quốc, khu vực Đông Nam ÁSri Lanka Phim truyền hình
Việt Nam, Hồng KôngĐài Loan Phim điện ảnh, phim truyền hình, C-pop (cụ thể là Mandopop), phong trào Hán phục, các dòng tiểu thuyết ngôn tìnhđam mỹ
Nhật Bản Chủ nghĩa Nhật Bản / Sự sính đồ Nhật
(Japonisme)
Tự nguyện Từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX Châu ÂuHoa Kỳ Mỹ thuật, điêu khắc, kiến trúc, nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật trang trí
Nhật hóa / Hoàng dân hóa
(Japanization)
Áp đặt 1879 - 1945 Okinawa, Đài Loanbán đảo Triều Tiên
Trào lưu Nhật Bản (Nhật lưu) Tự nguyện Từ thập niên 1990 đến nay Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Hàn QuốcViệt Nam Manga, anime, tiểu thuyết light novel, trò chơi video, cosplay và đôi khi là J-pop, J-rockphim truyền hình
Văn hóa đại chúng Nhật Bản tại Hoa Kỳ Tự nguyện Từ cuối những năm 1960 - đầu những năm 1970 đến nay Hoa Kỳ Anime, manga, trò chơi video, cosplay và đôi khi là J-pop, J-rock
Hồng Kông Làn sóng Hồng Kông (港流 Cảng lưu) Tự nguyện Những năm 1980 - 1990 Đông ÁĐông Nam Á Phim truyền hình, phim điện ảnh (chủ yếu là phim hành động) và C-pop (bao gồm cả MandopopCantopop)
Đài Loan Làn sóng Đài Loan / Đài lưu
(Taiwanese Wave)
Tự nguyện Trong thập niên 2000, và vẫn còn tiếp diễn cho đến nay tại Nhật Bản Đông ÁĐông Nam Á Phim thần tượng, C-pop (cụ thể là Mandopop), thời trang và đôi khi là trà sữa trân châu
Hàn Quốc Làn sóng Hàn Quốc / Hàn lưu / Hallyu
(Korean Wave)
Tự nguyện Phim truyền hình (bao gồm cả thể loại tâm lý tình cảmlịch sử cổ trang), K-pop (với các ca sĩ và nhóm nhạc thần tượng), nhạc ballad, manhwa, ngôn ngữẩm thực Hàn Quốc, hay thậm chí là cả văn hóa truyền thống
Nam Á Ấn Độ Ấn hóa Đông Nam Á
(Indianization of Southeast Asia)
Áp đặt lẫn tự nguyện Bắt đầu từ thế kỷ IV Đông Nam Á Văn học, tôn giáo (Mandala), thần thoại, kiến trúc, nghệ thuật, ý thức hệ chính trị, các bộ luật và hệ thống đẳng cấp
Đông Nam Á Thái Lan Làn gió Thái Lan
(T-wind)
Tự nguyện Từ thập niên 2000 đến nay Việt Nam, Myanmar, Lào, CampuchiaTrung Quốc Phim truyền hình (lakorn), âm nhạcphim điện ảnh
Châu Âu Hy Lạp cổ đại Hy Lạp hóa Áp đặt
La Mã cổ đại
(từ Cộng hòa La Mã đến Đế quốc La Mã)
La Mã hóa Áp đặt
Thực dân châu Âu Âu hóa / Tây hóa / Tây phương hóa
(Europeanization / Westernization / occidentalization)
Áp đặt Từ năm 1492 đến những năm 1960 Toàn thế giới
Liên Xô Xô viết hóa
(Sovietization)
Áp đặt lẫn tự nguyện Mông Cổ, TrungĐông Âu
Toàn châu Âu Âu châu hóa
(Europeanisation / Europeanization)
Áp đặt lẫn tự nguyện Toàn bộ châu Âu và đôi khi là Thổ Nhĩ Kỳ Bản sắc dân tộc, cộng đồng chính trị, đời sống chính trị và hoạch định chính sách quốc gia
Vương quốc Anh Cuộc xâm lăng của nước Anh
(British Invasion)
Tự nguyện Giữa thập niên 1960 Hoa Kỳ Các ban nhạc pop, rock, phim điện ảnh, phim truyền hình, thời trang, văn học
Cuộc xâm lăng lần thứ hai của nước Anh
(Second British Invasion)
Tự nguyện Từ giữa năm 1982 đến cuối năm 1986 Hoa Kỳ
Toàn châu Âu Làn sóng nhạc pop châu Âuteen pop châu Âu Tự nguyện Từ cuối những năm 1990 đến đầu những năm 2000 Châu Âu, Mỹ Latinh, Đông Á, Đông Nam Á và đôi khi là Hoa Kỳ Các nhóm nhạc namnhóm nhạc nữ
Bắc Mỹ Hoa Kỳ Mỹ hóa
(Americanization)
Tự nguyện Từ cuối những năm 1980 - đầu những năm 1990 đến nay Toàn thế giới Truyền thông, ẩm thực, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa đại chúng, công nghệ và những tiểu xảo, mánh khóe chính trị
Làn sóng teen pop Mỹ Tự nguyện Từ năm 1998 đến năm 2001 Toàn thế giới Các nhóm nhạc nam, nhóm nhạc nữca sĩ thần tượng, đôi khi còn là các bộ phim hài tình huốngphim truyền hình teen
Mỹ Latinh Uruguay Cuộc xâm lăng của Uruguay
(Uruguayan Invasion)
Tự nguyện Trong thập niên 1960 Argentina Các ban nhạc rock

Giao lưu và tiếp biến văn hóa tại Việt NamSửa đổi

Trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, văn hóa Việt Nam đã có những cuộc tiếp xúc và giao lưu với các nền văn hóa phương Đông và phương Tây bằng những con đường và hình thức khác nhau. Cùng với sự hình thành các yếu tố văn hóa bản địa, giao lưu và tiếp biến với văn hóa Đông - Tây đã trở thành động lực to lớn cho sự biến đổi, phát triển và làm nên những sắc thái riêng của nền văn hóa Việt Nam.[6]

Với văn hóa Đông Nam ÁSửa đổi

Quá trình tiếp xúc và giao lưu với văn hóa Đông Nam Á của người Việt cổ, theo Giáo sư Hà Văn Tấn,[7] diễn ra qua hai giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất, trước nền văn hóa Đông Sơn, và giai đoạn thứ hai là từ văn hóa Đông Sơn (thiên niên kỷ thứ I TCN) trở đi đến thế kỷ cuối của thiên niên kỷ thứ I TCN.[6]

Với văn hóa Trung HoaSửa đổi

Giao lưu và tiếp biến giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa Trung Hoa là sự giao lưu, tiếp biến liên tục qua nhiều thời kỳ của lịch sử. Quá trình này diễn ra với hai tính chất: giao lưu cưỡng bức và giao lưu tự nguyện.

Giao lưu cưỡng bức diễn ra ở hai giai đoạn lịch sử điển hình: từ thế kỷ I đến thế kỷ X và từ 1407 đến 1427.

Dạng thức thứ hai của quan hệ giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa Trung Hoa là quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa một cách tự nguyện.[6]

Với văn hóa Ấn ĐộSửa đổi

Giao lưu và tiếp biến với văn hóa Ấn Độ diễn ra bằng con đường hòa bình.

Giao lưu với văn hóa Ấn Độ ở những thời kỳ lịch sử khác nhau, không gian văn hóa khác nhau thì nội dung giao lưu cũng khác nhau.[6]

Với văn hóa phương TâySửa đổi

Giao lưu và tiếp biến với văn hóa phương Tây đặc biệt ở nửa sau của thế kỷ XIX đã tạo bước chuyển có tính chất bước ngoặt trong sự phát triển của văn hóa Việt Nam.[6]

Giai đoạn hiện naySửa đổi

Hiện nay, Việt Nam đang bước vào cuộc hội nhập lần thứ ba, hướng tới mục tiêu xây dựng một nền văn hóa "tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc".[6]

Những tiểu văn hóa hay những trào lưu và biến đổi văn hóa nổi bật hiện nay tại Việt Nam có thể kể đến như:

STT Tên gọi Hình thức Thời gian Các lĩnh vực
1 Thần tượng V-pop Tự nguyện 1997-nay Công nghiệp âm nhạc, nhạc trẻ
2 Văn hóa cổ phong Tự nguyện 2009-nay Cổ phong, văn hóa cổ, trang phục, kiến trúc
3 Thảm họa V-pop[8] Tự nguyện Nửa đầu thập niên 2010 V-pop, nhạc trẻ
4 Giang hồ mạng[9] Tự nguyện Nửa cuối thập niên 2010 Dân giang hồ, giới giang hồ, người nổi tiếng trên mạng

Xem thêmSửa đổi

Tham khảoSửa đổi

  1. ^ Maoz Azaryahu (ngày 22 tháng 10 năm 2017). “The Golden Arches of McDonald's: On the "Americanization" of Israel (Mái Vòm Vàng của hãng McDonald's: Sự "Mỹ hóa" Israel)”. Báo Israel Studies. 5 (1). tr. 41–64. doi:10.2307/30245529 (không tích cực ngày 9 tháng 3 năm 2018). JSTOR 30245529.Quản lý CS1: DOI không tích cực tính đến 2018 (liên kết)
  2. ^ Nick Fraser (ngày 2 tháng 11 năm 2014). “How the World Was Won: The Americanization of Everywhere review – a brilliant essay (Thế giới bị chinh phục như thế nào: Sự Mỹ hóa cân nhắc ở mọi nơi - một thí nghiệm sáng chói)”. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2017 – qua www.theguardian.com.
  3. ^ Ulrich Beck; Natan Sznaider; Rainer Winter (ngày 22 tháng 10 năm 2017). “Global America?: The Cultural Consequences of Globalization (Nước Mỹ toàn cầu?: Hệ quả về văn hóa của sự toàn cầu hóa)”. Nhà xuất bản Đại học Liverpool. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2017 – qua Google Sách.
  4. ^ “Giao lưu và tiếp biến văn hóa”. Tạp chí Cộng Sản. ngày 26 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 30 tháng 8 năm 2018.
  5. ^ Học viện Báo chí và Tuyên truyền (2013). “Chương I: Dẫn nhập văn hóa học Việt Nam”. Cơ sở văn hóa Việt Nam - Bài 2: Giao lưu và tiếp biến trong văn hóa Việt Nam. Hà Nội. tr. 18. Thuật ngữ "giao lưu và tiếp biến văn hóa" được sử dụng khá rộng rãi trong nhiều ngành khoa học xã hội như dân tộc học, xã hội học, văn hóa học, v.v... Ở phương Tây, khái niệm này được dùng bởi những từ khác nhau. Người Anh dùng Cultural Change (trao đổi văn hóa). Khái niệm Acculturation của người Hoa Kỳ được các nhà nghiên cứu ở Việt Nam dịch với những nét nghĩa khác nhau: đan xen văn hóa, hỗn dung văn hóa, giao thoa văn hóa. Cách dịch được nhiều người chấp nhận là giao lưu và tiếp biến văn hóa.
  6. ^ a ă â b c d Học viện Báo chí và Tuyên truyền (2013). “Chương I: Dẫn nhập văn hóa học Việt Nam”. Cơ sở văn hóa Việt Nam - Bài 2: Giao lưu và tiếp biến trong văn hóa Việt Nam. Hà Nội. tr. 19.
  7. ^ Xem bài Giao lưu văn hóa ở người Việt cổ của GS. Hà Văn Tấn, in trong Văn hóa học đại cươngCơ sở văn hóa Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, năm 1996.
  8. ^ Mer. “3 "thảm họa" Vpop gây ám ảnh nhất những năm 2010s”. XONEFM. Truy cập ngày 11 tháng 4 năm 2020. Mặc dù “được” gắn mác thảm họa, nhưng bộ ba ca khúc này lại được nghe tràn lan. Thậm chí vào thời điểm năm 2010 – 2011, bất kỳ quán café, shop thời trang, mạng điện tử hay đến bất cứ nơi nào cũng có thể nghe được bài Teen Vọng Cổ.
  9. ^ Võ Thành Nhân (ngày 1 tháng 4 năm 2019). 'Giang hồ mạng': Người trẻ xem cho vui vì tò mò?”. Tuổi Trẻ Online. Truy cập ngày 11 tháng 4 năm 2020.

Nguồn trích dẫnSửa đổi

  • Cơ sở văn hóa Việt Nam - Bài 2: Giao lưu và tiếp biến trong văn hóa Việt Nam. Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Hà Nội, năm 2013.
  • GS. Hà Văn Tấn. Giao lưu văn hóa ở người Việt cổ, in trong Văn hóa học đại cươngCơ sở văn hóa Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, năm 1996