Bệnh Parkinson

Rối loạn thần kinh thoái hóa dài hạn chủ yếu gây ra vấn đề sự chuyển động và cân bằng.
(đổi hướng từ Parkinson)

Bệnh Parkinson (PD), hoặc đơn giản là Parkinson [1] là một rối loạn thoái hóa lâu dài của hệ thần kinh trung ương, ảnh hưởng chủ yếu đến hệ thống vận động. Các triệu chứng thường xuất hiện từ từ và khi bệnh nặng hơn, các triệu chứng không vận động trở nên phổ biến hơn.[2][3] Các triệu chứng ban đầu rõ ràng nhất là run, cứng nhắc, chậm vận độngđi lại khó khăn,[2] nhưng các vấn đề về nhận thức và hành vi cũng có thể xảy ra. Sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson trở nên phổ biến trong giai đoạn tiến triển sau đó của bệnh. Trầm cảm và lo lắng cũng phổ biến, xảy ra ở hơn một phần ba số người bị bệnh này.[4] Các triệu chứng khác bao gồm các vấn đề về giác quan, giấc ngủcảm xúc.[2][4] Các triệu chứng vận động chính được gọi chung là " parkinsonism ", hoặc "hội chứng parkinson".[3]

Bệnh Parkinson
Sir William Richard Gowers Parkinson Disease sketch 1886.svg
Tranh minh họa bệnh Parkinson của William Richard Gowers trong sách A Manual of Diseases of the Nervous System năm 1886
Chuyên khoathần kinh học
Tần suấtLỗi Lua trong Mô_đun:PrevalenceData tại dòng 28: attempt to perform arithmetic on field 'lowerBound' (a nil value).
ICD-10G20, F02.3
ICD-9-CM332
OMIM168600
DiseasesDB9651
MedlinePlus000755
eMedicineneuro/304 neuro/635 ở trẻ em
cai nghiện pmr/99
GeneReviews

Trong khi nguyên nhân của bệnh Parkinson chưa được biết rõ, nó được cho là liên quan đến cả yếu tố di truyền và môi trường. Những người có thành viên gia đình bị ảnh hưởng có nhiều khả năng mắc bệnh hơn. Cũng có nguy cơ tăng ở những người tiếp xúc với một số loại thuốc trừ sâu và những người đã từng bị chấn thương đầu, trong khi nguy cơ này giảm ở những người hút thuốc láuống cà phê hoặc trà.[3][5] Các triệu chứng vận động của kết quả bệnh từ cái chết của các tế bào trong nigra substantia, một vùng của não giữa, dẫn đến sự thiếu hụt dopamine.[2] Nguyên nhân của việc chết tế bào này vẫn chưa được hiểu rõ, nhưng nó liên quan đến sự tích tụ của các protein thành thể Lewy trong tế bào thần kinh.[3]

Chẩn đoán các ca bệnh điển hình chủ yếu dựa vào các triệu chứng, với các xét nghiệm như hình ảnh thần kinh được sử dụng để loại trừ các bệnh khác.[2] Bệnh Parkinson thường xảy ra ở những người trên 60 tuổi, trong đó khoảng một phần trăm bị ảnh hưởng.[2][6] Nam giới thường bị ảnh hưởng nhiều hơn nữ giới với tỷ lệ khoảng 3: 2.[3] Khi nó xuất hiện ở những người trước 50 tuổi, nó được gọi là bệnh Parkinson khởi phát sớm.[7] Vào năm 2015, bệnh Parkinson đã ảnh hưởng đến 6,2 triệu người và dẫn đến khoảng 117.400 ca tử vong trên toàn cầu.[8][9] Tuổi thọ trung bình sau khi chẩn đoán là từ 7 đến 15 năm.[4]

Không có cách chữa trị cho bệnh Parkinson; điều trị chỉ nhằm mục đích cải thiện các triệu chứng của nó.[2][10] Điều trị ban đầu thường là bằng thuốc levodopa (L-DOPA), sau đó là thuốc chủ vận dopamine khi levodopa trở nên kém hiệu quả hơn.[4] Khi bệnh tiến triển, các loại thuốc này trở nên kém hiệu quả hơn, đồng thời gây ra tác dụng phụ do các cử động cơ không tự chủ gây ra.[4] Chế độ ăn uống và một số hình thức phục hồi chức năng đã cho thấy một số hiệu quả trong việc cải thiện các triệu chứng.[11][12] Phẫu thuật đặt vi điện cực để kích thích não sâu đã được sử dụng để giảm các triệu chứng vận động trong những trường hợp nghiêm trọng mà thuốc tỏ ra không hiệu quả.[2] Bằng chứng cho các phương pháp điều trị các triệu chứng không liên quan đến vận động của bệnh Parkinson, chẳng hạn như rối loạn giấc ngủ và các vấn đề về cảm xúc, là ít mạnh mẽ hơn.[3]

Căn bệnh này được đặt theo tên của bác sĩ người Anh James Parkinson, người đã xuất bản mô tả chi tiết của căn bệnh lần đầu tiên trong tác phẩm An Essay on the Shaking Palsy, vào năm 1817.[13][14] Các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng bao gồm Ngày Parkinson Thế giới (vào ngày sinh của James Parkinson, 11 tháng 4) và sử dụng hoa tulip đỏ làm biểu tượng của căn bệnh này.[15] Những người bị Parkinson đã nâng cao nhận thức của công chúng về tình trạng này bao gồm võ sĩ quyền anh Muhammad Ali, diễn viên Michael J. Fox, vận động viên đua xe đạp Olympic Davis Phinney và diễn viên Alan Alda.[16][17][18][19]

Phân loạiSửa đổi

Những khó khăn về cử động của bệnh Parkinson được gọi là parkinsonism, được định nghĩa là rối loạn vận động (sự chậm chạp trong việc bắt đầu các chuyển động cố ý với tốc độ giảm dần và phạm vi các hành động lặp đi lặp lại như gõ ngón tay cố ý[20]) kết hợp với một trong ba thể chất khác các dấu hiệu: cứng cơ, run rẩy khi nghỉ ngơi và rối loạn tiền đình. Một số rối loạn khác nhau có thể có các vấn đề về vận động kiểu parkinson.[21][22]

Bệnh Parkinson là dạng phổ biến nhất của parkinsonism và đôi khi được gọi là "bệnh parkinson vô căn", có nghĩa là bệnh parkinson không có nguyên nhân xác định.[10][23] Các nguyên nhân có thể xác định được của bệnh parkinson bao gồm độc tố, nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc, rối loạn chuyển hóa và các tổn thương não như đột quỵ. Một số rối loạn thoái hóa thần kinh cũng có thể xuất hiện cùng với bệnh parkinson và đôi khi được gọi là hội chứng " parkinson không điển hình" hoặc "Parkinson plus" (bệnh parkinson cộng với một số đặc điểm khác phân biệt chúng với PD). Chúng bao gồm việc teo nhiều hệ thống, liệt siêu nhân tiến triển, thoái hóa corticobasal, và sa sút trí tuệ với thể Lewy (DLB).[10][24]

Bệnh Parkinson được chia thành 4 nhóm chính dựa trên các nguyên nhân gây bệnh: nhóm bệnh thứ cấp hoặc tự phát (không biết rõ nguyên nhân), nhóm sơ cấp (có nguyên nhân), nhóm bệnh do di truyền, nhóm bệnh Parkinson kết hợp chung với những thoái hóa nhiều hệ thống. Trong đó nhóm tự phát chiếm phần lớn các ca bệnh.

Các dấu hiệu và triệu chứngSửa đổi

 
Hình chụp bệnh nhân Parkinson vào năm 1892 cho thấy một tư thế đi bộ uốn cong. Ảnh xuất hiện trong de la Nouvelle Iconographie Salpètrière, vol. 5.

Bệnh Parkinson thường có các dấu hiệu về giảm thiểu chức năng vận động cơ học,[25] ngoài ra còn có một số triệu chứng khác như rối loạn chức năng tự trị, có vấn đề về nhận thức, mất ngủ...[25]

Triệu chứng về vận độngSửa đổi

 
Chữ viết tay của một bệnh nhân Parkinson

Bệnh thường xuất hiện bốn triệu chứng về vận động: run, cứng, chậm chạp (Bradykinesia), và tư thế bất ổn định.[25] Mặc dù khoảng 30% bệnh nhân không xuất hiện run trong thời gian đầu,[25] nhưng đặc điểm này sau đó cũng sẽ bộc phát khi bệnh tiến triển.[25] Triệu chứng cứng người là do cơ bắp và xương bị cứng dần, có thể kèm theo đau khớp.[25] Di chuyển chậm chạp là đặc tính lâm sàn đặc trưng nhất của bệnh Parkinson. Trong giai đoạn cuối, bệnh sẽ xuất hiện các chứng bất ổn định về tư thế dẫn đến mất cân bằng và té ngã.[25]

Triệu chứng về thần kinhSửa đổi

Bệnh Parkinson gây ra một số rối loạn trung khu thần kinh, trong đó bao gồm chủ yếu là nhận thức, tâm trạng và các vấn đề hành vi.[25][26] Rối loạn nhận thức trong một số trường hợp có thể xảy ra ngay cả trong giai đoạn đầu của bệnh. Một tỷ lệ rất cao người bệnh sẽ có suy giảm nhận thức nhẹ.

Các triệu chứng khácSửa đổi

Ngoài các triệu chứng về nhận thức và vận động, PD có thể làm giảm nhiều chức năng cơ thể khác. Bệnh có thể có các biểu hiện như buồn ngủ ban ngày, rối loạn trong giấc ngủ hoặc mất ngủ. Ngoài ra người bệnh có thể có các triệu chứng như hạ huyết áp, da nhờn và viêm da tiết bã, đổ mồ hôi quá nhiều, tiểu không tự chủ và chức năng tình dục thay đổi, táo bón. PD cũng gây ra các bất thường về mắt như tỷ lệ nháy mắt giảm, dẫn đến kích thích bề mặt mắt, những bất thường trong việc nhìn theo một vật hoặc chuyển mục tiêu nhìn đột ngột và hạn chế trong việc nhìn lên. Thay đổi trong cảm quan bao gồm giảm các cảm giác về mùi, cảm giác đau, dị cảm.

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ “Understanding Parkinson's”. Parkinson's Foundation (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 12 tháng 8 năm 2020.
  2. ^ a ă â b c d đ e “Parkinson's Disease Information Page”. NINDS. ngày 30 tháng 6 năm 2016. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2016.
  3. ^ a ă â b c d Kalia LV, Lang AE (tháng 8 năm 2015). “Parkinson's disease”. Lancet. 386 (9996): 896–912. doi:10.1016/s0140-6736(14)61393-3. PMID 25904081.
  4. ^ a ă â b c Sveinbjornsdottir S (tháng 10 năm 2016). “The clinical symptoms of Parkinson's disease”. Journal of Neurochemistry. 139 Suppl 1: 318–24. doi:10.1111/jnc.13691. PMID 27401947.
  5. ^ Barranco Quintana JL, Allam MF, Del Castillo AS, Navajas RF (tháng 2 năm 2009). “Parkinson's disease and tea: a quantitative review”. Journal of the American College of Nutrition. 28 (1): 1–6. doi:10.1080/07315724.2009.10719754. PMID 19571153.
  6. ^ Carroll WM (2016). International Neurology. John Wiley & Sons. tr. 188. ISBN 978-1118777367. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 9 năm 2017.
  7. ^ Mosley AD (2010). The encyclopedia of Parkinson's disease (ấn bản 2). New York: Facts on File. tr. 89. ISBN 978-1438127491. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 9 năm 2017.
  8. ^ GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators (tháng 10 năm 2016). “Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015”. Lancet. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282.
  9. ^ GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators (tháng 10 năm 2016). “Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015”. Lancet. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281.
  10. ^ a ă â Samii A, Nutt JG, Ransom BR (tháng 5 năm 2004). “Parkinson's disease”. Lancet. 363 (9423): 1783–93. doi:10.1016/S0140-6736(04)16305-8. PMID 15172778.
  11. ^ Barichella M, Cereda E, Pezzoli G (tháng 10 năm 2009). “Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease”. Movement Disorders. 24 (13): 1881–92. doi:10.1002/mds.22705. PMID 19691125. |hdl-access= cần |hdl= (trợ giúp)
  12. ^ Ahlskog JE (tháng 7 năm 2011). “Does vigorous exercise have a neuroprotective effect in Parkinson disease?”. Neurology. 77 (3): 288–94. doi:10.1212/wnl.0b013e318225ab66. PMC 3136051. PMID 21768599.
  13. ^ Parkinson J (1817). An Essay on the Shaking Palsy. London: Whittingham and Roland for Sherwood, Neely, and Jones. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015.
  14. ^ Shulman JM, De Jager PL, Feany MB (tháng 2 năm 2011) [ngày 25 tháng 10 năm 2010]. “Parkinson's disease: genetics and pathogenesis”. Annual Review of Pathology. 6: 193–222. doi:10.1146/annurev-pathol-011110-130242. PMID 21034221.
  15. ^ Lees AJ (tháng 9 năm 2007). “Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday”. Movement Disorders. 22 Suppl 17 (Suppl 17): S327–34. doi:10.1002/mds.21684. PMID 18175393.
  16. ^ “Michael J. Fox”. The TIME 100. Time. ngày 3 tháng 5 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 2 tháng 4 năm 2011.
  17. ^ Macur, Juliet (ngày 26 tháng 3 năm 2008). “For the Phinney Family, a Dream and a Challenge”. The New York Times. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2014. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2013. About 1.5 million Americans have received a diagnosis of Parkinson's disease, but only 5 to 10 percent learn of it before age 40, according to the National Parkinson Foundation. Davis Phinney was among the few.
  18. ^ Brey RL (tháng 4 năm 2006). “Muhammad Ali's Message: Keep Moving Forward”. Neurology Now. 2 (2): 8. doi:10.1097/01222928-200602020-00003. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 22 tháng 8 năm 2020.
  19. ^ Alltucker, Ken (ngày 31 tháng 7 năm 2018). “Alan Alda has Parkinson's disease: Here are 5 things you should know”. USA Today. Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2019.
  20. ^ Ling H, Massey LA, Lees AJ, Brown P, Day BL (tháng 4 năm 2012). “Hypokinesia without decrement distinguishes progressive supranuclear palsy from Parkinson's disease”. Brain. 135 (Pt 4): 1141–53. doi:10.1093/brain/aws038. PMC 3326257. PMID 22396397.
  21. ^ “Parkinson's Disease vs. Parkinsonism” (PDF). National Parkinson Foundation. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 30 tháng 8 năm 2017. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2017.
  22. ^ “Queen Square Brain Bank diagnostic criteria for Parkinson's disease”. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2017.
  23. ^ Schrag A (2007). “Epidemiology of movement disorders”. Trong Tolosa E, Jankovic JJ (biên tập). Parkinson's disease and movement disorders. Hagerstown, Maryland: Lippincott Williams & Wilkins. tr. 50–66. ISBN 978-0-7817-7881-7.
  24. ^ Nuytemans K, Theuns J, Cruts M, Van Broeckhoven C (tháng 7 năm 2010) [ngày 18 tháng 5 năm 2010]. “Genetic etiology of Parkinson disease associated with mutations in the SNCA, PARK2, PINK1, PARK7, and LRRK2 genes: a mutation update”. Human Mutation. 31 (7): 763–80. doi:10.1002/humu.21277. PMC 3056147. PMID 20506312.
  25. ^ a ă â b c d đ e Jankovic J (2008). “Parkinson's disease: clinical features and diagnosis”. J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. 79 (4): 368–76. doi:10.1136/jnnp.2007.131045. PMID 18344392. Đã bỏ qua tham số không rõ |month= (trợ giúp)
  26. ^ Caballol N, Martí MJ, Tolosa E (2007). “Cognitive dysfunction and dementia in Parkinson disease”. Mov. Disord. 22 Suppl 17: S358–66. doi:10.1002/mds.21677. PMID 18175397. Đã bỏ qua tham số không rõ |month= (trợ giúp)Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Liên kết ngoàiSửa đổi