Tứ phủ

tín ngưỡng Việt Nam
Tập tin:Tứ Phủ Ngọc Hoàng.jpg
Ngọc Hoàng vị tối cao của Thiên Phủ và Tứ Phủ, hai bên là Nam Tào Bắc Đẩu, phía dưới là Ngũ vị Tôn Ông

Tứ phủ công đồng hay Tứ phủ là một khái niệm có quan hệ biện chứng mật thiết với tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Tứ phủ bao gồm:

  • Thiên phủ (miền trời): mẫu đệ nhất (mẫu Thượng Thiên) cai quản bầu trời, làm chủ các quyền năng mây mưa, gió bão, sấm chớp.
  • Nhạc phủ (miền rừng núi): mẫu đệ nhị (mẫu Thượng Ngàn) trông coi miền rừng núi, ban phát của cải cho chúng sinh.
  • Thuỷ phủ (miền sông nước): mẫu đệ tam (mẫu Thoải) trị vì các miền sông nước, giúp ích cho nghề trồng lúa nước và ngư nghiệp.
  • Địa phủ (miền đất): mẫu đệ tứ (mẫu Địa) quản lý vùng đất đai, là nguồn gốc cho mọi sự sống.

Các vị thần khâm sai của tứ phủ được thờ tại hầu hết các chùa chiềnmiền Bắc Việt Nam. Tại điện Hòn ChénHuế, Thiên Y A Na, nguyên là một nữ thần của người Chăm, được nhập vào hệ thống tứ phủ và thờ làm Mẫu Thiên [1]. Trong khi đó, nhiều tài liệu cho rằng ở miền Bắc, Mẫu Thiên lại là Liễu Hạnh Công chúa, và Liễu Hạnh công chúa cũng được coi là Mẫu Địa phủ.

Tam phủ và Tứ phủSửa đổi

Tứ phủ là khái niệm thường được đi liền với tam phủ - hệ thống ba vị mẫu đệ nhất, đệ nhị, và đệ tam (không bao gồm mẫu đệ tứ). Có tài liệu cho rằng hệ thống tứ phủ được xây dựng từ tam phủ cộng thêm mẫu Liễu. Tuy nhiên, do các tín ngưỡng Việt Nam hầu như chỉ được gìn giữ từ đời này sang đời khác qua hình thức truyền khẩu mà không có tài liệu rõ ràng và ít được nghiên cứu. Do đó có sự đa dạng tùy theo từng vùng, và được giải thích theo nhiều hướng khác nhau.

Hệ thống thần linh Tứ Phủ (Tứ Phủ Công Đồng)Sửa đổi

Đạo Mẫu dung hòa nhiều yếu tố của Phật giáoĐạo giáo. vì vậy nên có một số thần phật được đưa vào thờ cúng trong thần điện Tứ Phủ, chẳng hạn như Phật Thích Ca, Quán Thế Âm, Ngọc Hoàng Thượng Đế, v.v... Những vị thần phật này thường được thờ ở ngôi cao hơn Thánh Mẫu. Tuy nhiên, về cơ bản tín đồ thường chỉ tập trung thờ tự và sinh hoạt tín ngưỡng xoay quanh hàng Thánh Mẫu trở xuống.

Vua ChaSửa đổi

Thánh MẫuSửa đổi

Vì nhiều lý do khác nhau mà bốn vị Thánh Mẫu của Tứ Phủ thường được gộp chung thành Tam Tòa Thánh Mẫu.


Những lý do lý giải cho việc gộp thành Tam Tòa Thánh Mẫu bao gồm:

  • Thiên - Địa đồng quy: Mẫu Tiên ủy quyền đại diện trên nhân thế cho Mẫu Liễu Hạnh (tức Mẫu Địa). Mẫu Liễu Hạnh trở thành đại diện, là Thánh Mẫu Thần Chủ
  • Nhạc Phủ và Địa Phủ được gộp chung, vì đều là miền Trung Nguyên nơi con người sinh sống. Thiên Phủ là Thượng Nguyên, Thoải Phủ là Hạ Nguyên
  • Mẫu Thượng Ngàn được thờ riêng bên Cung Sơn Trang.

Tam Vị Chúa MườngSửa đổi

  • Thanh Sơn Chính Phái Đệ Nhất Thượng Ngàn sắc phong Lê Mại Đại Vương hiệu viết Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công Chúa
  • Đệ Nhị Thượng Ngàn Cao Sơn Công Chúa Diệu Tín Thiền Sư La Bình Công Chúa
  • Đệ Tam Thượng Ngàn Sơn Trang Tàng Hình Diệu Nghĩa Thiền Sư Quế Hoa Công Chúa

Lưu ý: Tam Vị Chúa Mường thuộc Thanh Sơn Nhất Phái, không thuộc Tứ Phủ

Ngũ Vị Tôn Quan (hàng Quan Lớn)Sửa đổi

  • Quan Đệ Nhất Thượng Thiên
  • Quan Đệ Nhị Giám Sát Thượng Ngàn
  • Quan Đệ Tam Thoải Phủ
  • Quan Đệ Tứ Khâm Sai
  • Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh

Lục Phủ Tôn QuanSửa đổi

  • Quan Đệ Lục
  • Quan Điều Thất Đào Tiên
  • Quan Đệ Bát Đồng Bằng Sông Diêm
  • Quan Đệ Cửu
  • Quan Đệ Thập Triệu Tường

Các vị Quan hay được hầu là Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Ngũ

Tứ Phủ Chầu Bà (hàng Chầu Bà)Sửa đổi

  • Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên (Quế Hoa Công Chúa)
  • Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Đông Quang Công Chúa)
  • Chầu Đệ Tam Thoải Phủ (Huệ Hoa Công Chúa)
  • Chầu Đệ Tứ Khâm Sai (Chiêu Dung Công Chúa)
  • Chầu Năm Suối Lân (Suối Lân Công Chúa)
  • Chầu Lục Cung Nương (Lục Cung Đô Thống )
  • Chầu Bảy Kim Giao ( Mỏ Bạch Công Chúa )
  • Chầu Bát Ngàn (Chầu Bát Đông Cuông, Chầu Bát Mỏ Ba)
  • Chầu Chín Cửu Tỉnh (Quỳnh Hoa Công Chúa)
  • Chầu Mười Đồng Mỏ (Mỏ Ba Công Chúa)
  • Chầu Bé Bắc Lệ (Bắc Lệ Công Chúa)
  • Chầu Bà Bản Đền (Lưu ý: Chỉ có cô Bé Thoải chứ không có Chầu Bé Thoải)

Các vị Chầu phổ biến hay hầu bóng gồm Chầu đệ Nhị,Chầu Năm, Chầu Lục, Chầu Mười, Chầu Bé. Ngoài ra có người hầu giá Chúa Thác Bờ sau giá Chầu Đệ Tam. Cũng có người hầu giá Chầu Bát Nàn (còn gọi là Chầu Bát Tiên La, Chầu Bát Thái Bình, tức bà Vũ Thị Thục - nữ tướng của Hai Bà Trưng) thay cho giá Chầu Bát Ngàn.

Tứ Phủ Quan Hoàng (hàng Quan Hoàng)Sửa đổi

  • Quan Hoàng Thượng Thiên
  • Quan Hoàng Đôi Thượng Ngàn
  • Quan Hoàng Bơ Thoải Phủ
  • Quan Hoàng Tư Địa Phủ
  • Quan Hoàng Năm Mán Tộc
  • Quan Hoàng Sáu Thanh Hà
  • Quan Hoàng Bảy Bảo Hà
  • Quan Hoàng Bát Nùng
  • Quan Hoàng Chín Cờn Môn
  • Quan Hoàng Mười Nghệ An

Ngoài ra còn có ông Hoàng Báo Đông Cuông, ông Hoàng Bắc Quốc, ông Chín Thượng Ngàn

Tứ Phủ Thánh Cô (hàng Cô)Sửa đổi

  • Cô Cả Thượng Thiên, Cô Cả Đèo Ngang
  • Cô Đôi Thượng Ngàn (Cô Đôi Bồng Lai, Sơn Tỉnh Công Chúa)
  • Cô Bơ Thoải Cung (Cô Ba Thác Hàn)
  • Cô Tư Tây Hồ
  • Cô Năm Suối Lân
  • Cô Sáu Lục Cung
  • Cô Bảy Tân An
  • Cô Tám Đồi Chè
  • Cô Chín Sòng Sơn
  • Cô Mười Đồng Mỏ
  • Cô Bé Thượng Ngàn: chỉ có một Cô Bé Thượng, cô hiện thân ở các bản đền khác nhau thì gọi là cô bé của vùng đó. Chính cung Cô Bé Thượng ở đền Bắc Lệ, ngoài ra còn có Cô Bé Đông Cuông, Cô Suối Ngang, Cô Minh Lương,...
  • Cô Bé Bản Đền

Trong 12 vị Thánh Cô thì có 5 vị thánh cô thường xuyên ngự đồng là:

  • Cô Đôi Thượng Ngàn
  • Cô Bơ Thoải
  • Cô Sáu Sơn Trang
  • Cô Chín Sòng Sơn
  • Cô bé Thượng Ngàn

Các cô ngoài hàng Thập Nhị Thánh Cô nhưng hiển ứng linh thông nên các thanh đồng hay kiều về như Đôi Cô Cam Đường.

Thập Nhị Bộ Tiên NàngSửa đổi

Ngoài ra trong khoa cúng còn nhắc tới 12 Thánh Cô Sơn Trang (các cô ít khi ngự đồng):

  • Cô Cả Núi Dùm
  • Cô Đôi Bắc Lệ
  • Cô Ba Tam Kỳ
  • Cô Tư Ỷ La
  • Cô Năm Đồng Tiền
  • Cô Sáu Đồi Ngang
  • Cô Bảy Tân An
  • Cô Tám Đồi Chè
  • Cô Chín Đông Cuông
  • Cô Mười Suối Ngang
  • Cô Mười Một Đồng Nhân
  • Cô Mười Hai Bắc Lệ

Tứ Phủ Thánh Cậu (hàng Cậu)Sửa đổi

  • Cậu Hoàng Cả (cậu Quận Phủ Dày)
  • Cậu Hoàng Đôi (cậu Quận Đồi Ngang)
  • Cậu Hoàng Bơ Thoải Phủ
  • Cậu Hoàng Tư Địa Phủ
  • Cậu bé bản đền

Ngoài ra còn có cậu bé Lệch ở gần đền Trần

Hàng Quan Ngũ Hổ, Ông LốtSửa đổi

Tức là năm ông hổ tượng trưng ngũ hành và ông lốt (mãng xà).

Trong quan niệm dân gian hổ là vị chúa cai quản rừng núi, hình tượng hổ biểu tượng cho sức mạnh thiêng liêng, diệt trừ tà ma, trấn giữ các phương.

Quan Ngũ Hổ gồm 05 vị là:Sửa đổi

1. Đông Phương Giáp Ất Mộc Đức Thanh Hổ Thần Quan

2. Nam Phương Bính Đinh Hỏa Đức Xích Hổ Thần Quan

3. Trung ương Mậu Kỷ Thổ Đức Hoàng Hổ Thần Quan

4. Tây Phương Canh Tân Kim Đức Bạch Hổ Thần Quan

5. Bắc Phương Nhâm Quý Thủy Đức Hắc Hổ Thần Quan

Quan Hổ được vẽ 5 ông hổ màu sắc khác nhau “kim, mộc, thủy, hỏa, thổ”:

Hoàng hổ (màu vàng) trấn khu trung tâm (địa khu)

Hắc hổ (màu đen) trấn phương bắc (thủy khu)

Bạch hổ (màu trắng) trấn phương tây (kim khu)

Xích hổ (màu đỏ) trấn phương nam (hỏa khu)

Thanh hổ (màu xanh) trấn phương đông (mộc khu)

Ông LốtSửa đổi

Thanh Xà Đại tướng Quân

Bạch Xà Đại tướng Quân

Ngoài ra cũng có nhiều vị khác được hát văn ca ngợi, và có hầu một số vị Chúa bà như Chúa Thác Bờ ,Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao, Chúa Ngũ Phương, Chúa Ba Nàng, Chúa Then, Chúa Bạch Hạc Xuân Nương,.. Các bà Chúa bản cảnh này quyền cai một vùng địa phương.

Các Thánh miền Thượng Ngàn chia làm Sơn Lâm Bộ (rừng cây trên núi cao), Sơn Trang Bộ (thung lũng có điều kiện để sinh sống), Sơn Tinh Bộ (hệ thống các thần rừng), chia ra cai quản Thượng Ngàn trên hết là Tam Vị trưởng quản sơn lâm (Bạch Anh Trưởng Sơn Lâm Công Chúa, Diệu Tín Thiền Sư, Diệu Nghĩa Thiền Sư), dưới có bát bộ sơn trang là 8 họ sơn trang lớn trấn giữ các vùng trọng yếu và 12 cô kề cận Mẫu thượng ngàn cai quảng khắp các cửa rừng cửa bể, dưới các vị tướng sơn trang, quan văn võ, các cô hầu.

Các thần linh kể trên là các thần linh phổ biến nhất, được đông đảo con nhang đệ tử công nhận thờ phụng, ngoài ra còn một số vị khác ở địa phương, cũng được đưa vào hầu bóng. Tuy nhiên, hoạt động này có nhiều bừa bãi, khi mà nhiều ông đồng bà đồng "bịa" thêm vị thánh nào đó để hầu, hay có người hầu cả Ngọc Hoàng... gây phản cảm và méo mó đạo Mẫu.

Ghi chúSửa đổi

  1. ^ Hội Dân tộc học Việt Nam, Tạp chí Tin tức-Sự Kiện, Tiểu vùng văn hoá xứ Quảng - Tiếp theo số 5/2004 (Số 6/2004)

Xem thêmSửa đổi

Liên kết ngoàiSửa đổi