Mở trình đơn chính

Tuyệt tự là việc một dòng họ, một gia đình kết thúc do không còn ai nối dõi. Một số từ khác cũng để chỉ điều này là "tuyệt hậu", "diệt tộc", "tuyệt tử tuyệt tôn".

Tuyệt tự xảy ra khi tất cả người trong một một dòng họ, một gia đình chết đi mà không ai có con trai nối dõi (nếu chỉ có con gái thì vẫn xem là tuyệt tự, vì con gái không sinh ra cháu nội mà chỉ sinh cháu ngoại, đứa cháu ngoại sẽ theo dòng họ của cha, kế thừa gia phả của người cha chứ không theo dòng họ bên mẹ).

Tuyệt tự bị xem là một nỗi bất hạnh lớn, nhất là tại các nước phương Đông, bởi khi bố mẹ hoặc ông bà chết đi thì sẽ không có con cháu thờ cúng, tên tuổi và thành tựu của tổ tiên, truyền thống của dòng tộc cũng không còn ai kế thừa và bị lãng quên. Mạnh Tử nói: "Bất thú vô tử, tuyệt tổ tiên tự,tam bất hiếu dã", nghĩa là "Không lấy vợ sinh con, để dòng họ tuyệt tự là 1 trong 3 điều đại bất hiếu của nam nhi".

Thời phong kiến, cách trả thù tàn nhẫn nhất không phải là giết chết kẻ thù, mà là giết hết con trai của kẻ thù, để kẻ đó phải chịu họa tuyệt tự. Tại Việt Nam, tướng Tây Sơn Trần Quang Diệu bị Gia Long trả thù bằng cách truy sát cả dòng họ. Con cháu của ông phải đổi họ để trốn, nhưng như thế lại sợ sau này con cháu sẽ quên nguồn gốc, tổ tiên phải chịu cảnh tuyệt tự. Thế là dòng họ Trần Quang Diệu đã dùng cách "sanh vi Nguyễn, tử vi Trần", tức là đổi họ từ Trần sang Nguyễn, nhưng khi mất sẽ ghi trên bia mộ là họ Trần (để nhắc nhở con cháu về dòng họ đích thực của mình, không để tổ tiên phải chịu cảnh tuyệt tự).

Trong lịch sử, có những câu chuyện có thật về những vị trung thần nghĩa sỹ, vợ hiền dâu thảo dù phải hy sinh tính mạng vẫn cố gắng bảo vệ đứa con trai duy nhất còn lại để giữ cho gia tộc không bị tuyệt tự, mong sau này đứa con trai đó sẽ có cơ hội khôi phục lại dòng họ, các ví dụ tiêu biểu như:

  • Nhà Hạ bị cướp ngôi, dòng họ vua Hạ bị truy sát suốt 3 đời. Một người con dâu là Hậu Mân kịp trốn thoát và sinh ra 1 con trai là Thiếu Khang. Sau này Thiếu Khang được các trung thần của nhà Hạ giúp đỡ khởi binh và đã giành lại được ngôi vua cho nhà Hạ.
  • Họ Triệu bị họa diệt tộc, các trung thần nghĩa sỹ của gia tộc đã hết lòng bảo vệ đứa Con côi nhà họ Triệu suốt 20 năm để sau này quay lại báo thù cho tổ tiên.
  • Trưởng gia tộc Minamoto bị kẻ thù là gia tộc Taira giết cả nhà, chỉ còn sót lại 1 người con trai là Minamoto no Yoritomo. Người con trai sau này lớn lên và đã cầm quân đánh thắng nhà Taira, vừa báo thù được cho tổ tiên vừa thiết lập nên Mạc phủ Kamakura khống chế cả nước Nhật.
  • Nhà Hậu Lê bị nhà Mạc cướp ngôi, cận thần Lê Quán đã cõng Lê Duy Ninh (con trai của Lê Chiêu Tông) chạy sang Ai Lao để trốn, về sau trung thần của nhà Lê là tướng Nguyễn Kim tìm được, lập Duy Ninh lên ngôi, kế tục cơ nghiệp nhà Hậu Lê.
Xung quanh cuộc đời Lê Duy Ninh có nhiều giai thoại dân gian. Tương truyền rằng, khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi đã giam vua Lê Chiêu Tông ở phường Đông Hà, nhà vua giấu được ấn “ngọc tỷ truyền quốc”. Có cô bán rượu xinh đẹp, ăn nói có duyên, người làng Lủ (Kim Lũ) gần bên sông Tô Lịch thường mang rượu, bánh đến bán cho lính canh ngục, thấy vua bị giam cô rất thương tình. Cha cô trước là một viên quan nhỏ của nhà Hậu Lê, đau lòng trước cảnh nhà Lê gặp vận suy vong mà vua chưa có con trai nối dõi cơ đồ mà Lê Thái Tổ để lại, nên đã bày cho con gái chuốc rượu cho quân canh, rồi lẻn vào với vua. Khi được tin cô có thai, Lê Chiêu Tông lén giao cho cô chiếc ấn ngọc tỷ truyền quốc và dặn trốn đi, sau này nếu cô sinh được con trai nối dõi cho vua thì đó là ý trời muốn nhà Lê còn cơ hội trung hưng, đứa con trai đó sẽ có ngày phục thù cho nhà Lê.
Sau đó, Chiêu Tông bị Mạc Đăng Dung giết. Cô gái làng Lủ nhớ lời dặn của vua, trốn đi nơi khác, sinh ra một con trai đặt tên là Chổm. Tướng Nguyễn Kim, cựu thần triều Lê muốn phù Lê diệt Mạc, muốn tìm dòng dõi vua Lê để tái lập triều đình. Một đêm, có vị thần báo mộng “Đón ở sông Tô, thấy ai "cờ son, nón sắt" đấy chính là nhà vua đấy!”. Hôm sau, Nguyễn Kim gặp một bè củi trôi đến. Trời mưa, anh chàng trên bè đội chảo gang nấu kẹo thay nón, tay cầm cây sào có quấn cái khố đỏ. Ông đoán ra "cờ son, nón sắt" chắc là đây, bèn gọi vào hỏi gia thế và nhờ đưa về gặp mẹ. Mẹ Chổm khi biết rõ đây là cựu thần trung thành có chí phò tá nhà Lê mới đưa ngọc tỷ truyền quốc ra và kể đầu đuôi. Hai mẹ con Chổm được bí mật đưa về Ái châu (Thanh Hóa), Chổm được tôn lên làm vua, về sau đã tiêu diệt họ Mạc để giành lại giang sơn cho nhà Lê.