Khác biệt giữa các bản “Dòng Tên”

n
Robot: Sửa đổi hướng
n (Robot: Sửa đổi hướng)
 
[[Tập tin:Jesuitinas.jpg|nhỏ|phải|250px|Ấn tín của Dòng Tên. "[[IHS (religion)|IHS]]" là 3 chữ đầu của "IHΣOYΣ", "Giêsu" trong [[tiếng Hy Lạp]]. Về sau được giải thích như "Iesus Hominum Salvator" ("Giêsu đấng Cứu chuộc nhân loại") hoặc "Iesum Habemus Socium" ("Chúng ta có Giêsu là Bạn hữu")]]
'''Dòng Tên''' (còn gọi là '''Dòng Chúa Giêsu'''; [[latinh|tiếng La Tinh]]: ''Societas Iesu''= Hội dòng Giêsu, viết tắt là '''S.J.''') là một dòng tu lớn của [[Công giáo|Công Giáo]]. Được thành lập bởi [[Inhaxiô thành Loyola]], người [[Tây Ban Nha]] gốc [[Basque]], và các cộng sự viên vào năm [[1535]] tại [[Paris]]. Dòng được [[Giáo hoàng]] [[Giáo hoàng Phaolô III|Phaolô III]] phê chuẩn năm [[1539]]. Dòng mau chóng phát triển mạnh trong các [[công việc truyền giáo]] và [[giáo dục]] đến [[châu Á]], [[châu Phi]] và [[châu Mỹ]]. Hiện nay dòng có mặt ở hơn 100 quốc gia trên thế giới, với 19.200 tu sĩ (năm [[2007]]). Bề trên tổng quyền của Dòng hiện nay là [[linh mục]] [[Adolfo Nicolás]].
 
Nguyên tên bằng tiếng La Tinh ''Societas Iesu'' nghĩa là ''Đoàn Giêsu'', [[người Việt]] [[Công giáo]] gọi là Dòng Tên, là do thói quen kiêng gọi tên Chúa Giêsu.
 
== Lịch sử ==
Sau thời gian tuổi trẻ đầy tham vọng và với binh nghiệp sáng chói, Inhaxiô (tên gốc: ''Ignacio López''), một quý tộc xứ [[Loyola]] ([[Tây Ban Nha]]), đã đi tìm các trải nghiệm về tôn giáo Thiên chúa. Sau nhiều cuộc mò mẫm tìm tòi, ông tuyên bố đã tìm thấy tiếng gọi thiêng liêng ''cứu các linh hồn'' (chính lời của ông) và phụng sự chúa [[Kitô]]. Ông bắt đầu học [[thần học]] tại [[Đại học Paris]] rồi dần dần tập hợp quanh mình các ''bạn hữu trong Chúa'', sẵn sàng làm việc để ''vinh danh Chúa'' (khẩu hiệu tiếng latin ''Ad maiorem Dei gloriam'' trong [[Giáo hội Công giáo Rôma|Giáo hội Công giáo]]).
[[Tập tin:Ignatius Loyola.jpg|nhỏ|phải|Thánh [[Inhaxiô thành Loyola]], người thành lập dòng Tên]]
Ngày [[15 tháng 8]] năm 1534, Inhaxiô cùng 6 bạn sinh viên khác trong đó có [[Phanxicô Xaviê|François Xavier]] và [[Pierre Favre]] (người được thụ phong linh mục đầu tiên của Dòng Tên) họp lại ở [[Montmartre]] và quyết định hiến thân cho Chúa, lập ra ''Đoàn Giêsu'', khấn hứa giữ khó nghèo, khiết tịnh và vâng phục (bề trên). Inhaxiô đã gợi ý cho các bạn tên Đoàn Giêsu để nhắc nhở các tu sĩ dấn thân triệt để làm chiến sĩ phục vụ Chúa. Tên ''Societas Iesu'' được ghi trong [[Sắc chỉ Giáo hoàng]] công nhận Dòng năm 1539.
Từ ''Tu sĩ dòng Tên'' (Jésuite) hay "Giêsu hữu" xuất hiện sau năm 1545, khi đó người theo [[Tin Lành]] gán cho với nghĩa xấu là "Người đạo đức giả"<ref>Lettre de [[Pierre Canisius]] à l'empereur Oswald II, 5 février 1545 (écrite de Cologne), dans ''Epistulae'', Fribourg, 1896, p. 134.</ref>.
 
Năm [[1537]], Inhaxiô cùng các bạn sang [[Ý]] để xin [[Giáo hoàng]] [[Giáo hoàng Phaolô III|Phaolô III]] công nhận Dòng và đã được giáo hoàng công nhận trong sắc chỉ ''Regimini militantis ecclesiae'' năm [[1539]]. Ngày [[21 tháng 7]] năm 1550, Giáo hoàng [[Giáo hoàng Giuliô III|Julius III]] tái công nhận Dòng trong sắc chỉ "Exposcit debitum".
 
Sau khi [[Cải cách Kháng Cách]] thành công, Giáo hội Công giáo cũng thấy cần phải có một cuộc cải cách, do đó Giáo hoàng [[Giáo hoàng Phaolô III|Phaolô III]] đã triệu tập [[Công đồng Tridentinô]] (ở Trento, Ý từ 1545-1563), trong đó các tu sĩ dòng Tên đã góp phần quan trọng trong [[phong trào Chống cải cách|phong trào chống Cải cách]].
 
Ban đầu, dòng Tên hoạt động chủ yếu trong lãnh vực [[truyền giáo]], nhưng từ năm 1547, dòng đã quay sang tập trung vào lãnh vực [[giáo dục]] cho tới cuối thế kỷ 16. Năm 1551, Dòng đã mở 1 trường trung học ở [[Roma|Rôma]], trong khi các tu sĩ của Dòng đã có mặt ở [[Congo]], [[Brasil]], [[Angola]] và cả [[Đế quốc Ottoman]] với trường trung học thánh Benoît lập năm 1583.
 
Khi Inhaxiô qua đời năm [[1556]]), Dòng đã có trên 1.000 tu sĩ và 60 năm sau, Dòng có trên 13.000 tu sĩ trên toàn [[châu Âu]]. Inhaxiô được Giáo hoàng [[Paul V]] tôn phong [[Chân phước]] năm 1609 và được Giáo hoàng [[Giáo hoàng Grêgôriô XV|Gregory XV]] phong Thánh năm 1622.
 
== Phát triển ==
[[Tập tin:Jesuites en chine.jpg|nhỏ|250px|phải|Các tu sĩ dòng Tên ở [[Trung quốc]].]]
[[Phanxicô Xaviê|François Xavier]] tới [[Goa]] ([[Ấn Độ]]) năm [[1542]] và [[Nhật Bản]] ngày [[27 tháng 7]] năm [[1549]]. Một lãnh chúa [[samurai]] là [[Akechi Mitsuhide|Mitsuhide Akechi]] cho ông ta truyền giáo ở [[Nagasaki]] từ năm [[1580]]. Nhưng lúc đó Nhật Bản đang trong thời kỳ bất ổn chính trị. Chỉ 2 năm sau, năm 1582, Mitsuhide bị giết và người giết Mitsuhide là [[Toyotomi Hideyoshi|Hideyoshi Toyotomi]] đã trục xuất François Xavier khỏi Nhật Bản vào năm [[1587]].
 
Năm [[1582]], phái bộ truyền giáo Dòng Tên tới [[Trung Quốc]]. Linh mục [[Matteo Ricci]] được các quan lại công nhận ngang hàng với họ. Matteo là người đầu tiên nghiên cứu Hán học. [[Alexandre de Rhodes]] tới truyền giáo tại [[Việt Nam]] và đã góp công lớn trong việc hình thành chữ Quốc ngữ (theo mẫu tự [[latinh|latin]]). Hai nhà truyền giáo Dòng Tên [[Johann Grüber]] và [[Albert Dorville]] tới [[Lhassa]] ([[Tây Tạng]]) năm [[1661]].
 
Tại [[châu Mỹ]], các tu sĩ dòng Tên tới [[Québec]] ([[Canada]]) năm [[1625]]. Các tu sĩ dòng Tên cũng đã tham gia các phái bộ truyền giáo [[Tây Ban Nha|Tây ban nha]] tại California (1769-1823). Tại [[Nam Mỹ]], nhất là ở [[Brasil]] và [[Paraguay]] phái bộ truyền giáo dòng Tên gây ra sự bài xích thực dân Tây Ban Nha và [[Bồ Đào Nha]], và chống đối việc nô lệ hóa dân bản xứ. Các tu sĩ dòng Tên lập ra các khu tập trung người bản xứ để truyền giáo và dạy chữ cho họ từ năm 1609. Cũng chính các tu sĩ này đã lập ra nhiều thành phố ở đây, như thành phố [[São Paulo]] năm 1554.
[[Tập tin:Brazil 18thc JesuitFather.jpg|nhỏ|Tu sĩ dòng Tên ở [[Brasil]] thế kỷ 18]]
Năm [[1550]] và [[1551]], các hội nghị ở [[Valladolid]] công nhận nguyên tắc bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ của mọi người. Văn hóa của người [[thổ dân châu Mỹ|da đỏ]] bản xứ được công nhận. Mặc dù vậy, một số thực dân vẫn tiếp tục lạm dụng người da đỏ và đối xử với họ như [[nô lệ]]. Các tu sĩ dòng Tên đã học ngôn ngữ và phong tục tập quán của người bản xứ và lập ra các tổ chức xã hội để giúp đỡ các người bản xứ.
 
Ngay khi tới [[Peru]], năm 1566, các tu sĩ dòng Tên cũng đã lập các khu tập trung truyền giáo và dạy chữ cho các người da đỏ [[Mojos]] (hoặc Moxos), [[Chiquitos]] và [[Guarani]]. Tuy nhiên, do sự căng thẳng giữa dòng Tên với các viên chức thuộc địa và sự chống đối của Tây ban nha và Bồ Đào Nha, các khu này đã dần dần biến mất. Các tu sĩ dòng Tên đã buộc phải dời bỏ các khu truyền giáo ở Nam Mỹ năm 1767, các khu này bị phá, ngoại trừ khu của người Chiquitos và Mojos.
Vào năm [[1580]], các tu sĩ dòng Tên thiết lập [[Maison Professe]] ở [[Paris]], trong khu [[Le Marais (Paris)|Marais]], để tiếp đón các nhà thần học và khoa học. Đồng thời họ cũng quyết định lập 1 nguyện đường lớn cạnh Maison Professe (nay là [[nhà thờ]] Saint-Paul Saint-Louis). Tháng 5/1641, Hồng y [[de Richelieu]] đã dâng thánh lễ misa đầu tiên tại nhà thờ này. Giới quí tộc thường tới đây dâng lễ và nghe giảng. Bà [[de Sévigné]] cũng tới dây dâng lễ, nghe linh mục [[Louis Bourdaloue]] (1 người thuyết giảng nổi tiếng) giảng thuyết. Người ta cũng tới đây nghe nhạc của những nhạc sĩ [[Pháp]] tên tuổi đương thời như [[Marc-Antoine Charpentier]] và [[Jean-Philippe Rameau]].
 
Người ta nghi ngờ các tu sĩ Dòng Tên đã dính líu đến vụ [[ám sát]] vua [[Henri IV của Pháp|Henri IV]] - ông vua đã chấm dứt tình cảnh [[chiến tranh tôn giáo Pháp|chiến tranh tôn giáo]] Pháp vào thế kỷ thứ 16.<ref name="Wilson318">Ellen Judy Wilson, Peter Hanns Reill, ''Encyclopedia of the Enlightenment'', trang 318</ref> Trong các năm [[1656]] - [[1657]], theo yêu cầu của phái [[jansénisme]], [[Blaise Pascal]] đã công kích Dòng Tên trong tập ''[[Les Provinciales]]'' (gồm 18 thư) về vấn đề thần học trong các tình huống khó khăn (''casuistique'').
 
[[Tập tin:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|250px|nhỏ|Cuộc đời và sự nghiệp của [[Khổng Tử]], tác phẩm của linh mục Prospero Intorcetta, 1687.]]
 
==== Tại Việt Nam ====
Các giáo sĩ dòng Tên đến [[Việt Nam]] lần đầu tiên năm [[1625]] tại [[Hội An]]. Giáo sĩ Đắc Lộ ([[Alexandre de Rhodes]]) và các bạn đã đóng góp đáng kể cho việc hình thành [[quốc ngữ|chữ quốc ngữ]]. Từ năm [[1957]] đến [[1975]], các giáo sĩ dòng Tên điều hành [[Giáo hoàng Học viện Thánh Piô X Đà Lạt|Giáo hoàng Học viện Pio X Đà Lạt]], góp phần đào tạo các linh mục Việt Nam.
 
Tại Sài Gòn, các giáo sĩ dòng Tên điều hành trung tâm Đắc Lộ. Năm 1979, các giáo sĩ tại đây bị bắt, trung tâm Đắc Lộ bị tịch thu. Từ năm 1980 tới 2004, trung tâm Đắc Lộ được dùng làm trụ sở [[tuổi Trẻ (báo)|báo Tuổi Trẻ]]. Một phần trung tâm Đắc Lộ được trả lại cho dòng Tên năm 2006.
 
== Các khó khăn, việc bãi bỏ và tái lập ==
Quốc gia châu Âu đầu tiên nỗ lực trục xuất Dòng Tên là [[Bồ Đào Nha]]. Vào năm [[1758]], các tu sĩ Dòng Tên bị quan Tổng trưởng Đế quốc (tương đương [[Thủ tướng]]) [[Hầu tước Pombal|Sebastião José de Carvalho e Melo]] gán cho cái tội mưu sát vua [[José I của Bồ Đào Nha|José I]]. Không những thế, Melo còn tiến hành [[tuyên truyền]] bài trừ Dòng Tên trên khắp châu Âu, để các nước khác ủng hộ ông ta. Cuối cùng, vào năm [[1759]], ông ta ban bố sắc lệnh đuổi Dòng Tên ra khỏi Bồ Đào Nha. Không lâu sau, Pháp theo chân Bồ Đào Nha, quan Tổng trưởng Ngoại giao là [[Công tước Choiseul]] và ái thiếp của vua [[Louis XV của Pháp|Louis XV]] là [[Nữ Hầu tước Pompadour]] chống đối ảnh hưởng của Dòng Tên. Họ gán cho Dòng tội mưu sát vua Louis XV, dù không phải là chủ mưu.<ref name="Wilson318"/> Họ bị những người theo thuyết Giansêniô ([[Jansénisme]]) và các triều thần tấn công, rồi bị cấm và bị trục xuất khỏi Pháp năm [[1763]]-[[1764]], khoảng 200 trường của họ bị đóng cửa. Theo gót Pháp, vua [[Đế quốc Tây Ban Nha|Tây Ban Nha]] là [[Carlos III của Tây Ban Nha|Carlos III]] đã trục xuất Dòng Tên ra khỏi đất nước ([[1767]]), không những thế, ông ta còn đuổi các tu sĩ Dòng Tên ra khỏi ra khỏi xứ [[Napoli]] (1767) và xứ [[Parma]] ([[1768]]) - những xứ nằm dưới quyền thống trị của thân quyến của ông ta.<ref name="Wilson318"/>
 
Cuối cùng, vào năm 1773, [[Giáo hoàng Clêmentê XIV]] - trước áp lực quá lớn của các nền quân chủ Pháp, Tây Ban Nha và Napoli, phải quyết định bãi bỏ Dòng Tên. [[Nữ vương|Nữ hoàng]] [[Họ Habsburg|Áo]] là [[Maria Theresia của Áo|Maria Theresia]] bất đắc dĩ thi hành mệnh lệnh.<ref name="Wilson318"/> Lệnh của Giáo hoàng chỉ không có hiệu lực ở hai nước [[Vương quốc Phổ|Phổ]] và [[Đế quốc Nga|Nga]] - các nền quân chủ phi Công giáo và không chịu ảnh hưởng của thế lực Giáo hoàng. [[Vua]] Phổ là [[Friedrich II của Phổ|Friedrich II Đại Đế]] đang thực hiện chính sách [[khoan dung tôn giáo]],<ref>Gerhard Ritter, ''Frederick the Great: a historical profile'', trang 52</ref> không những thế ông còn đề cao nền tri thức của Dòng Tên. Vị vua này đã gây bất ngờ đối với trào lưu [[Thời kỳ Khai sáng|triết học Khai Sáng]] tiến bộ thời đó.<ref>[[Gerhard Ritter]], ''Frederick the Great: a historical profile'', trang 168</ref> Tương tự, Nữ hoàng Nga là [[Ekaterina II của Nga|Ekaterina II Đại Đế]] cũng tôn trọng tài năng xuất sắc của các tu sĩ Dòng Tên, bà cho rằng họ sẽ giúp ích cho nền văn hóa nước nhà.<ref name="Wilson318"/>
 
Nhờ có Quốc vương Friedrich II Đại Đế và Nữ hoàng Ekaterina II Đại Đế mà Dòng Tên vẫn còn tồn tại được. Dòng Tên được [[Giáo hoàng Piô VII]] tái lập vào năm [[1814]],<ref name="Wilson318"/> tuy nhiên các cuộc công kích họ vẫn tiếp tục suốt thế kỷ 19 :
* Tại [[Thụy Sĩ]], mãi tới năm [[1973]] mới bãi bỏ luật cấm các tu sĩ dòng Tên hoạt động. Luật này được ban hành từ năm 1848.
 
Tuy nhiên các ngăn cấm và chống đối nói trên cũng không ngăn cản được Dòng Tên. Họ đã tái lập các phái bộ truyền giáo ở [[Bắc Mỹ]] hoặc ở [[Madagascar]]. Họ đã lập các trường [[đại học]] trong thế kỷ thứ 19. Họ cũng đã xuất bản các tạp chí tinh thần như "Études", "Christus" và "Projet" ở Pháp, "Relations" ở [[Québec|Quebec]] ([[Canada]]), "la Civiltà Cattolica" ở [[Ý]], "La Nouvelle Revue Théologique" ở [[Bỉ]]<ref>[http://www.iet.be/spip.php?article88 Site de la revue ''Nouvelle Revue Théologique'']</ref>, tuần san "America" ở [[Hoa Kỳ]] (từ năm 1909).<ref>[http://www.americamagazine.org/ Site de la revue ''America'']</ref>
. Dòng cũng có nhiều cơ sở giáo dục ở Pháp và có cả các [[đại học]] riêng về thần học và [[triết học]] ở [[Centre Sèvres]], [[Paris]] và ở [[Bruxelles|Brussel]]<ref>[http://www.iet.be/ Site de la "Faculté de Théologie de la Compagnie de Jésus à Bruxelles'']</ref>.
Sau [[Chiến tranh thế giới thứ hai|Thế chiến thứ hai]] họ cũng tới [[Tchad]] và trở lại [[Nhật Bản]].
 
== Ngày nay ==
Tính đến ngày [[1 tháng 1]] năm [[2005]], Dòng có 19.850 tu sĩ ở rải rác tại 112 quốc gia trên thế giới<ref>[http://www.fides.org/fra/news/2005/0503/31_3821.html Agenzia Fides - EUROPE / ITALIE - Le nombre des Jésuites est de {{formatnum:19850}} : confirmation de la tendance des dernières années, d’une diminution du nombre des prêtres et des frères</ref>, so với khoảng 35.000 năm 1964. Cũng giống như các dòng khác của Giáo hội Công giáo, Dòng Tên cũng bị giảm ơn gọi (đi tu). Ngày nay phần lớn các tu sĩ dòng Tên có mặt tại [[châu Á]] (khoảng 3.500 ở [[Ấn Độ]]), ở [[châu Mỹ latin]] và [[châu Phi]]. Hiện dòng có khoảng 900 người dự tu.
 
Linh mục bề trên tổng Dòng hiện nay là Adolfo Nicolás, người Tây Ban Nha, được bầu trong đại hội dòng lần thứ 35 ngày [[21 tháng 1]] năm 2008<ref>{{fr}} [[:n:Les Jésuites élisent Adolfo Nicolás comme supérieur général|« Les Jésuites élisent Adolfo Nicolás comme supérieur général »]] sur [[Wikinews]], le 21 janvier 2008.</ref>, thay thế cho linh mục [[Peter Hans Kolvenbach]] (người [[Hà Lan]]) từ chức ngày [[7 tháng 1]] năm 2008. Đặc biệt, vào ngày [[13 tháng 3]] năm [[2013]], Hồng y Jorge Mario Bergoglio thuộc Dòng Tên được bầu làm [[giáo hoàng]] thứ 266 của [[Giáo hội Công giáo Rôma|Giáo hội Công giáo]], ông lấy tông hiệu là [[Giáo hoàng Phanxicô]]
 
== Chú thích ==
986.568

lần sửa đổi