Khác biệt giữa các bản “Haiku”

không có tóm lược sửa đổi
n (Đã lùi lại sửa đổi của 101.99.15.33 (Thảo luận) quay về phiên bản cuối của Tuanminh01)
{{chú thích trong bài}}
'''Haiku''' ([[tiếng Nhật]]: 俳句), ([[âm Hán Việt]]: '''Bài cú''') là loại thơ độc đáo của [[Nhật Bản]], xuất phát từ ba câu đầu (発句 ''hokku'', phát cú) của những bài renga (連歌 liên ca) có tính trào phúng gọi là ''renga no haikai'' (連歌の俳諧) mà sau gọi là ''haikai'' (俳諧 bài hài).
 
== SựXuất ra đờisinh ==
Thể thơ haiku được ra đời vào [[thế kỷ 17|thế kỉ 17]] và phát triển mạnh vào [[thời kỳ Edo|thời kì Edo]] ([[1603]] - [[1867]]). khiLúc đã dầnkhởi mấthaiku đimang sắc thái trào phúng nhưng dần chuyển sang mang âm hưởng sâulắng thẳmtịnh của [[Thiền tông]]. Thiền sư thi sĩ lỗi lạc [[Matsuo Bashō|Matsuo Basho]] được thừa nhậncoi là người khai sinh ra haiku và [[Yosa Buson]], cùng [[Masaoka Shiki]] đã hoànphát thiện nó dưới diện mạo và tên gọi như chúng ta thấy ngày nay. Đây có lẽ làtriển thể thơ ngắnnày nhấtthêm thếhoàn giớithiện, bởicho mỗi bàithể haiku,thức mặc dù đôi khinhư ta vẫn thấy ngày những hình thức khác, nhưng thường chỉ vỏn vẹn 17 [[âm tiết]] trong 3 câu 5+7+5 (17 âm tiết tiếng Nhật có khi chỉ vài ba từ ít ỏi, 3 câu trong cú pháp haiku cũng thường được viết thành một dòng)nay. Chẳng hạn bài thơ con ếch nổi tiếng sau đây của Matsuo Bashō trong tập ''Xuân nhật'' (''Haru no hi'', 1686) viết chung với đồ đệ, có cú pháp 5+7+5 âm tiết:
 
Haiku có lẽ là thể thơ ngắn nhất thế giới bởi mỗi bài haiku, mặc dù đôi khi có bài biến thể, nhưng đại để chỉ vỏn vẹn 17 [[âm tiết]] trong 3 câu, ngắt thành 5 + 7 + 5. Tuy gọi là ba câu nhưng theo truyền thống thì người Nhật viết cả bài haiku theo hàng dọc thẳng một cột chứ không chia thành ba. 17 âm tiết tiếng Nhật có khi chỉ vài ba từ ít ỏi. Bài thơ "Con ếch" nổi tiếng của Matsuo Bashō trong tập ''Xuân nhật'' (''Haru no hi'', 1686) là một bài tiêu biểu có cú pháp 5 + 7 + 5 âm tiết:
 
:古池や (fu-ru-i-ke ya)
:水の音 (mi-zu no o-to)
 
Bài thơ viếttrên theo cácthể kiểuviết chữtheo khácba nhaudạng:
 
:古池や蛙飛込む水の音 (Hán tự [[kanji]])
::ふるいけやかわずとびこむみずのおと ([[hiragana]])
:::furuike ya kawazu tobikomu mizu no oto ([[rōmaji|romaji]])
 
Tạm dịch:
:tiếng nước xao.
 
Tạm chuyển thể:
== Nội dung thơ Haiku ==
:Thửa ao nước ngày xưa
Về nội dung có luật cơ bản sau: không mô tả cảm xúc, chủ yếu ghi lại sự việc xảy ra trước mắt. Vì số chữ bị giới hạn trong 17 âm nên thơ Haiku thường chỉ diễn tả một sự kiện xảy ra ngay lúc đó, ở thì hiện tại. Sự kiện này có thể liên kết hai ý nghĩ, hay hai ý tưởng khác nhau mà ít khi người ta nghĩ đến cùng một lúc.
:con ếch kia chợt nhảy tòm vào
:tiếng nước bắn tóe ùm
 
== Nội dung thơ Haiku ==
Về nội dung haiku có luật cơ bản sau: không đả tảđộng đến cảm xúc, chủ yếu chỉ ghi lại sự việc xảy ra trước mắt. Vì số chữ bị giới hạn trong 17 âm tiết nên thơ Haikuhaiku thường chỉ diễn tả được một sự kiện xảydiễn ra ngaynhãn lúctiền đó,ngay tức thì hiện tại. SựTuy kiện nàymột sự thểviệc liênnhưng kếthaiku hailại ý nghĩ, haylồng hai ý tưởng khácbất nhaungờ lại ítvới khi người ta nghĩ đến cùng một lúcnhau.
 
:Ôi những hạt sương (sự kiện hiện tại)
:Trân châu từng hạt (ý nghĩtưởng thứ 1)
:Hiện hình cố hương (ý nghĩtưởng thứ 2)
 
Một bài Haiku Nhật luôn tuân thủ hai nguyên lý tối thiểu, đó là Mùabốn mùa của thiên nhiênTínhtính Tươngtương Quanquan Haigiữa Hìnhhai Ảnhý tưởng. Trong thơ bắt buộc phải có "Kigo"''kigo'' (quý ngữ) nghĩa là từ miêu tả mùa (màng một cách gián tiếp. Trong bài không dùngthì từkhông nói rõ xuân, hạ, thu, đông nhưng dùngsẽ cácnhắc từ nhưđến [[hoa anh đào, cành khô]], lá úa vàng, tuyết phủ trắng... đểNgoài chỉra cácbài mùa),thơ sẽ diễnliên tảkết một hình ảnh lớnbao (la của [[vũ trụ)]] tươngăn xứngkhớp với một hình ảnh nhỏ (của đời thường).
 
:Tiếng ve kêu râm ran (tiếng ve kêu chỉ mùa hạ)
:Như tan vào trong than trong đá
:Ôi, sao tĩnh lặng quá!
 
Ðọc thơ Haiku, ta cảm được vị trí đứng ở ngoài sự kiện của tác giả. Tác giả dườnghình nhưsắc, chỉ chiaâm sẻthanh với ngườicảm đọcxúc mộtthì sựkhông kiệnbộc đã quan sát đượcbạch.
 
:Cỏ hoang trong đồng ruộng
:Dẫy xong bỏ tại chỗ
:Phân bón!
 
NhưngDù không nói ra nhưng người đọc vẫn có thể nghiệm được tình cảm của tác giả, một tình cảm nhè nhẹ, bàng bạc trong cả bài thơ, nói lên niềm vui sống hay sự cô đơn, đôi khi cũng nêu ra điểm tác giả thắc mắc về cuộc đời của con người: ngắn ngủi, phù du, trước sự vĩnh hằng của thiên nhiên.
 
:Thế giới này như giọt sương kia
:Có lẽ là một giọt sương
:Tuy nhiên, tuy nhiên...
 
Thơ có xukhuynh hướng gợi ý hay ám chỉ bónggián giótiếp nhẹ nhàng. Thông thường trong thơ đưa raqua hai hình ảnh tương phản: một hình ảnh trừu tượng sống động và linh hoạt, một hình ảnh cụ thể ghi dấu thời gian và nơi chốn.
 
:Trăng soi (hình ảnh trừu tượng)
:Một bầy ốc nhỏ (hình ảnh cụ thể)
:Khóc than đáy nồi (nơi chốn cụ thể)
 
Nhà thơ không giải thích hay luận về sự liên kết giữa hai hình ảnh này, chỉ diễn tả sự vật theo bản chất tự nhiên của nó. Người làm thơ phải tự đặt mình như một đứa trẻ lúc nào cũng có cảm giác bỡ ngỡ, lạ lùng khi tiếp xúc lần đầu tiên với ngoại giới. Một bài thơ Haiku hay là làm sống lại những gì đã chôn sâu trong ký ức và đưa ra những cảm giác sâu sắc, tế nhị, để tự nó khơi lại trí tưởng tượng và mơ ước của người đọc để người đọc tự suy diễn, cảm nhận.
 
:Chim vân tước bay
:Thở ra sương gió
:Dẫm lướt từng mây
 
Thơ có âm hưởng như một bài kệ, sàn lọc từng chữ, không dư mà cũng không thiếu, cốt sao nói đến chính cái đang là - "đương hạ tức thị". NắmNó nắm bắt thực tại ngay trong giây phút nảy mầm, cái đang xảy ra lắm khi chuyên chở cả một vũ trụ thu gọn vào trong thời điểm đó, tiểu thế giới và đại thế giới hòa nhập vào nhau. Một diễn tiến trước mắt khiến ta liên tưởng đến một hiện tượng hay biến cố nào đó trong một kinh nghiệm sống của riêng mình. Kỷ xảo của thơ Haikuhaiku là giản lược tối đa chữ nghĩa trong thơ để vận dụng trí tưởng tượng nơi người đọc. KhôngKết quả người làmphá thơbỏ ngăn cách giữa thi sĩkẻđộc đọcgiả thơ,để cả hai nhập làm một, đồng âm cộng hưởng trong niềm rung cảm với sự liên hệ rất tinh tế và hài hòa của đất trời.
 
== Niêm luật cơ bản của haiku cổ điển ==
* Một bài haiku thường chỉ "gợi" chứ không "tả", và kết thúc thường không có gì rõ ràng, vậy nên hình ảnh và cảm nhận sau khi đọc thơ hoàn toàn phụ thuộc người đọc.
* Mỗi bài haiku thông thường có cấu trúc âm tiết 5 + 7 + 5 trong ba câu. Tuy nhiên, ngay cả tổ sư của haiku Matsuo Basho cũng đôi khi sử dụng ít hơn hoặc nhiều hơn số âm tiết đã nói trên; chẳng hạn bài thơ sau đây có 19 âm tiết:
 
:''Kareeda ni'' (5 âm) / Trên cành khô
:''Karasu no tomarikeri'' (9 âm) / Quạ đậu