Célestine Galli-Marié

Célestine Galli-Marié (phát âm quốc tế: /sélestin gɑːli mɑːˈriːé/, tiếng Việt: Xê-lét-tin Ga-li Ma-riê) là nữ danh ca opera giọng nữ trung nổi tiếng người Pháp với thành công rực rỡ nhất là tạo vai Carmen trong vở opera cùng tên lừng danh của Georges Bizet công diễn những lần đầu tiên trên thế giới. Bà cũng đóng vai chính trong vở opera Fantasio của Jacques Offenbach vào năm 1872.[1][2]

Célestine Galli-Marié
Thông tin nghệ sĩ
Tên khai sinhMarie-Célestine Laurence Marié de l’Isle
Sinh15 tháng 3 năm 1837
Paris
Mất21 tháng 9, 1905(1905-09-21) (68 tuổi)

Tiểu sửSửa đổi

  • Theo hồ sơ còn lưu giữ của Toà thị chính Paris thì Célestine Galli-Marié sinh ngày 15/3/1837, ở nhà số 8 phố Prô-văng-xơ, quận 2 (8 rue de Provence, Paris, 2e arrondissement) Paris, Pháp, với tên khai sinh là Marie-Célestine Laurence Marié de l’Isle (Ma-ri Xê-lét-tin Lô-răng-xơ Ma-riê đờ Lit-lơ).[3]
  • Célestine sinh ra và trưởng thành trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Cha bà là Claude-Marie-Mécène Marié de L'Isle (1811-1879), thường gọi tắt là Marié, một nhạc trưởng kiêm ca sĩ opera giọng tenor có tiếng hồi đó, đồng thời còn là nghệ sĩ nhạc cụ đã được giải thưởng nhạc công đại hồ cầm.[4] Các em bà đều là nghệ sĩ. Người cha còn là thày dạy nhạc cho các con mình.[5]
  • Hồi 15 tuổi, Célestine kết hôn với Galli, nên đổi họ. Hồi 19 tuổi bà đã trở thành ca sĩ opera chuyên nghiệp. Năm 1861 chồng mất, bà lấy tên biểu diễn của mình là Galli-Marié. Bởi vậy, nhiều người gọi bà là Célestine Galli-Marié, thường gọi tắt là Galli-Marié.[6]

Bà hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp gần như liên tục, nghỉ diễn vào khoảng hơn 50 tuổi. Lúc cuối đời, bà rời Paris chuyển về sống tại Vence (ở Pháp), rồi mất tại đó ngày 21/9/1905, thọ 68 tuổi.

Sự nghiệpSửa đổi

 
Célestine trong vai diễn nổi bật đầu tiên là Mignon.
  • Galli-Marié công diễn lần đầu tại Strasbourg (ở Pháp), sau đó hát bằng tiếng Ý ở Lisbon, ở Ý rồi lưu diễn một số nơi khác. Năm 1862, tại tỉnh Rouen (thuộc Pháp), trong một buổi biểu diễn của bà ở vở opera La fille de bohème (Thiếu nữ xứ Bô-hem) của nhà soạn nhạc người Ai-len là Michael William Balfe,[7] thì giám đốc Nhà hát opera Comique Paris (ô-pê-ra Cô-mic Pa-ri) thời đó là Émile Perrin phát hiện ra tài năng trẻ này và mời về biểu diễn tại nhà hát của ông ở Paris. Từ đó, bà biểu diễn ở nhà hát này cho đến năm 1885.[8]
  • Buổi đầu tiên bà ra mắt tại nhà hát opera Comique là biểu diễn trong vở La serva padrona của nhà soạn nhạc Ý Giovanni Battista Pergolesi. Sau đó, bà thực hiện nhiều chuyến lưu diễn khác ở Napoli, Genoa, Lyon, Liege, DieppeBarcelona. Bà từng thủ vai Vendredi (người Thứ sáu) là một nam thổ dân (ảnh 3) trong vở opera Robinson Crusoé của Jacques Offenbach. Nhiều vai diễn khác của bà ở các vở Don César de Bazan, Lara, Le Capitaine Henriot, Fior d'Aliza, La Petite Fadette và Piccolino có ít nhiều vang vọng. Bà cũng hát Taven trong vở Mireille và Rose Friquet trong vở Les dragons de Villars. Vai diễn nổi bật nhất của bà trong thời kì này là Mignon (Mi-nhông) trong opera cùng tên của Ambroise Thomas.[9] Vào khoảng những năm 1860 - 1870, bà và nhà soạn nhạc Emile Paladilhe (1844-1926) là những nghệ sĩ được yêu thích nhất ở Pháp.[10]
  • Năm 1875, nhà hát opera Comique cho ra mắt công chúng Pháp những buổi diễn đầu tiên kiệt tác opera Carmen của Bizet, nhưng vở kịch bị chỉ trích liên tiếp, vì nhân vật chính Carmen có đạo đức không phù hợp với đạo đức "chính thống" thời đó. Tuy vậy, nhà hát vẫn cố gắng trình diễn vở kịch hàng chục buổi và bà vẫn luôn tiếp tục đảm nhiệm vai Carmen nhiều lần trong các buổi diễn ngày càng thưa thớt khán giả. Người ta nói rằng tại buổi trình diễn lần thứ 33 của vở kịch này vào ngày 2 tháng 6 năm 1875, Galli-Marié đã có linh cảm về cái chết của Bizet khi diễn một cảnh ở màn III - lúc nhân vật Carmen mà bà đóng có linh cảm về cái chết của mình, nên sau đó bị ngất đi.[11] Rồi quả là Bizet đã qua đời rạng sáng hôm sau và các buổi biểu diễn tiếp theo bị hủy bỏ.
  • Vài tháng sau khi Bizet mất, vở opera Carmen của ông lại thành công vang dội ở ngoài nước Pháp. Nhờ vậy nhà hát opera Comique "sống lại" kể từ ngày 22/10/1883. Từ đó, bà quay lại nhà hát này biểu diễn đến năm 1885. Sau đó, bà liên tục lưu diễn CarmenAnh (tại nhà hát opera Her Majesty, Luân Đôn, 1886) ở Ý, ở Tây Ban Nha v.v. Trong khoảng từ năm 1875 trở đi, bà đã biểu diễn vai Carmen của vở opera này hơn 100 lần.[12]
  • Mãi đến năm 1890 bà mới về Tổ quốc mình để tham gia một buổi biểu diễn gây quỹ xây dựng tượng đài tưởng niệm Bizet ở nghĩa trang Père-Lachaise tại Paris và đây cũng là buổi biểu diễn cuối cùng trong sự nghiệp nghệ thuật của bà.[13]
  • Tiếc thay những bài ca bà đã hát không bao giờ được ghi âm để truyền lại cho đời sau, dù lúc đó Thomas Alva Edison đã phát minh ra phương pháp ghi âm. Nhưng giọng hát của bà đã được mô tả là hay tuyệt vời, lời hát rõ ràng, dù thiếu chút tinh tế. Giọng soprano của bà đã được mệnh danh là "giọng Galli-Marié" như một hạng cao nhất trong giới hát aria đương thời.[1]

Gia đìnhSửa đổi

  • Ông chồng Galli của bà là một nhà điêu khắc, mất lúc bà mới 24 tuổi. Bà có 2 em gái là: Irma Marié de l’Isle và Paola Marié de l’Isle đều là ca sĩ opera chuyên nghiệp.
  • Irma có tiếng trong vở L'amour chanteur (từ năm 1864) và trong vở Les bergers (từ năm 1865). Irma thường lưu diễn ở Hoa Kỳ, rồi về Nhà hát opera Comique. Galli-Marié cũng đã hát cùng với Irma trong vở Madeleine tại nhà hát des Bouffes Parisiens năm 1869.
  • Paola (1851-1920) là em gái thứ hai đã từng nổi bật trong một số operetta và đóng vai trong vở Charles Lecocq phổ biến ở Hoa Kỳ thời đó.

Cống hiếnSửa đổi

Cống hiến lớn nhất của Galli-Marié là thể hiện nhân vật Carmen trong opera của Bizet. Đây là một vở bi kịch về mối tình tay ba giữa một phụ nữ Di-gan tên là Carmen (Cac-men) với người mà cô quyến rũ để lợi dụng là hạ sĩ José (Giô-zê) và người mà cô say đắm là dũng sĩ đấu bò tót Escamillo (Es-ca-mi-lô); rốt cuộc phải trả giá cho tự do mà cô yêu thích bằng tính mạng do chính người tình José giết.[14]
Có thể xem nội dung chi tiết vở kịch ở đây: Carmen.
Có thể xem vở kịch này do nhà hát opera Paris-Bastille biểu diễn ở đây: youtube

  • Galli-Marié là nghệ sĩ đầu tiên trên thế giới đóng vai Carmen trong opera Carmen của Bizet. Bà đã biến đổi một nữ nhân vật hư cấu - vốn chỉ tồn tại trên các trang giấy trong cuốn truyện cùng tên của Prosper Mérimée, xuất xứ từ bài thơ Цыганы (Người Di-gan) của Alexander Pushkin viết năm 1824, chuyển sang các trang giấy viết lời hát của Henri Meilhac và Ludovic Halévy, rồi lên các trang giấy ghi tổng phổ của Bizet - trở thành một phụ nữ thực sự sống thực: đó là một "nữ quái" đáo để hay phì phèo thuốc lá, sống phóng túng mà không dễ dãi, lừa dối nhưng lại biết ơn, đặc biệt yêu tự do trong khi nhiều kẻ đàn ông mà José là đại diện chỉ muốn sở hữu mình.
  • Từ ngày ra mắt công chúng đến nay, vở opera Carmen của Bizet đã được biểu diễn hơn 3.000 lần ở nhiều nhà hát khác nhau, có nhiều phiên bản tại nhiều nước trên thế giới trong suốt 150 năm qua,[11] với nhiều nghệ sĩ nổi tiếng khác nhau đóng vai Carmen, như Ginger Costa-Jackson, Risë Stevens, Zanda Švēde v.v.[15] Tuy nhiên, cách diễn vai Carmen của bà đã được xem là "mẫu" ban đầu để các nghệ sĩ khác học tập, cải tiến và phát triển trong nhiều nhà hát opera ở Pháp, cũng như ở nhiều nước khác với các phiên bản khác của vở kịch.
  • Đóng góp của Célestine Galli-Marié được người đời ghi nhận bằng nhiều cách khác nhau. Các tài liệu về bà được lưu giữ trong nhiều kho tư liệu của nhiều nhà hát opera lớn trên thế giới, trong các bộ Đại bách khoa toàn thư nhiều nước. Bức chân dung bà do hoạ sĩ nổi tiếng người Pháp là Henri Lucien Doucet (1856 - 1895) tả bà trong vai Carmen được lưu giữ ở Marseille Museum (Bảo tàng Mac-xây) của Pháp (ảnh 5). Nhiều câu chuyện và hình ảnh của bà được xuất bản thành sách hoặc truyền tải trên mạng.[16] v.v.
  •  
    Mộ Galli-Marié ở Vence
    Những ghi nhận trên không phải chỉ do giọng hát hay, tài diễn xuất giỏi của bà, mà chủ yếu là bà đã thổi hồn vào nhân vật Carmen mà trước đó chưa có ai làm mẫu, nhờ đó đem lại sức sống của vở opera Carmen bất hủ. Người Việt Nam có câu:
    "Một cây làm chẳng nên non,
    Ba cây chụm lại nên hòn núi cao."
    Nếu opera Carmen là ngọn núi đỉnh cao của nghệ thuật hiện thực Pháp,[17] thì Galli-Marié đã góp phần quan trọng tạo nên ngọn núi này.
  • Ở ngôi mộ giản dị của bà, người Pháp đã dựng tấm bia đá khắc ghi dòng chữ: Célestine Galli-Marié Créatrice du rôle de Carmen de Bizet (nơi an nghỉ "Xê-lét-tin Ga-li Ma-riê người sáng tạo vai Carmen của Bi-zê".
    * * *

Mỗi người khi mất đi có thể có mộ to hay nhỏ với tấm bia lớn hoặc bé, thậm chí không có mộ cũng chẳng được dựng bia, nhưng những gì người đó đã đóng góp cho cộng đồng sẽ lắng đọng trong ký ức của nhiều thế hệ, tạo nên những đài tưởng niệm trường tồn trong lịch sử cộng đồng đó.

Nguồn trích dẫnSửa đổi

  1. ^ a b “Célestine Galli-Marié”.
  2. ^ “Galli-Marié, Célestine”.
  3. ^ “Galli-Marie/Dezède”.
  4. ^ “Operissimo”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 9 năm 2018. Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2018.
  5. ^ “Marie Célestine Laurence Gally”.
  6. ^ “Célestine Galli-Marié”.
  7. ^ “The Bohemian girl”.
  8. ^ Histoire de l'Opéra-Comique: La seconde Salle Favart-1840-1887
  9. ^ https://www.thoughtco.com/mignon-synopsis-724276
  10. ^ Graham Johnson © 2006 English: Richard Stokes. “Émile Paladilhe”.
  11. ^ a b “Operapedia: Carmen”.
  12. ^ “John Haag (Athens, Georgia): "Célestine Galli-Marié".
  13. ^ “Bobb Edwards: "Célestine Galli-Marié".
  14. ^ “Carmen opera by Bizet”.
  15. ^ “Carmen - Seattle Opera”.
  16. ^ “Célestine Galli-Marié”.
  17. ^ Vũ Tự Lân: "Từ điển tác giả, tác phẩm âm nhạc phổ thông"-2007