Khác biệt giữa các bản “Anpơ”

n
Robot: Sửa đổi hướng
n (Robot: Sửa đổi hướng)
|map_caption=Địa hình Anpơ
}}
'''Anpơ''' ([[tiếng Pháp]]: ''Alpes'', [[tiếng Đức]]:''Alpen'', [[tiếng Ý]]:''Alpi'' là một trong những dãy [[núi]] lớn nhất, dài nhất [[châu Âu]], kéo dài từ [[Áo]], [[Ý]] và [[Slovenia]] ở phía Đông, chạy qua [[Ý]], [[Thụy Sĩ]], [[Liechtenstein]] và [[Đức]] tới [[Pháp]] ở phía Tây. Dãy núi được hình thành hơn hàng trăm triệu năm khi các mảng châu Phi và Á-Âu đâm hút nhau. Sự va chạm làm cho các đá trầm tích biển nâng lên bởi các hoạt động đứt gãy và uốn nếp hình thành nên những ngọn núi cao như [[Mont Blanc]] và [[Núi Matterhorn|Matterhorn]]. Mont Blanc kéo dài theo ranh giới của Pháp-Ý, và với độ cao {{convert|4810.45|m|abbr=on|0}} nên là ngọn núi cao nhất dãi Anpơ. Vùng An-pơ còn có các đỉnh núi cao hơn {{convert|4000|m|abbr=on|0}} nổi tiếng như "[[List of Alpine four-thousanders|four-thousanders]]".
 
== Địa lý ==
[[Tập tin:Alps with borders.jpg|nhỏ|phải|250px|Alps kéo dài từ Pháp ở phía tây đến Slovenia ở phía đông, và từ Ý ở phía nam đến Đức ở phía bắc.]]
 
Alps là một cấu trúc có hình lưỡi liềm nằm ở Trung Âu, với chiều dài {{convert|800|km|abbr=on|-1}} từ đông sang tây và rộng {{convert|200|km|abbr=on|-1}}. Cao độ trung bình của các đỉnh núi là {{convert|2,5|km|abbr=on|1}}.<ref name="Ceben 22–24">Ceben (1998), 22–24</ref> Dãy núi kéo dài từ bắc [[Địa Trung Hải]] ngay phía trên bồn trũng [[Sông Po]] qua Pháp từ [[Grenoble]], về phía đông qua trung và nam Thụy Sĩ. Dãy núi tiếp tục qua [[Vienna (định hướng)|Vienna]] của Áo, và về phía đông đến [[biển Adriatic]] và vào lãnh thổ [[Slovenia]].<ref name = "Chatré9">Chatré, Baptiste, et. al. (2010), 9</ref><ref>Fleming (2000), 1</ref><ref name="Beattie xii–xiii"/> Về phía nam, nó chìm xuống phía bắc của Ý và về phía bắc nó phát triển đến [[Bayern|Bavaria]], Đức.<ref name="Beattie xii–xiii">Beattie (2006), xii–xiii</ref> Ở các khu vực như [[Chiasso]], Thụy Sĩ và [[Neuschwanstein Castle|Neuschwanstein]], Bavaria, ranh giới giữa dãy núi với các vùng đất bằng phẳng thì rõ ràng; ở những nơi khác như [[Genève|Geneva]], ranh giới này kém rõ ràng hơn. Các quốc gia có lãnh thổ bao phủ dải núu này lớn nhất là Thụy Sĩ, Pháp, Áo và Ý. Phần cao nhất của dãy núi kéo dài từ đỉnh [[Mont Blanc]] với chiều cao 4810 m<ref>Shoumtoff (2001), 23</ref> nằm trên [[biên giới]] giữa Pháp và Ý, qua [[Bernese Oberland]] và đến [[Núi Matterhorn|Matterhorn]] ở Thụy Sĩ. Đỉnh cao nhất phần phía Đông Anpơ là đỉnh [[Piz Bernina]], cao 4052 m.<ref name="Beattie xii–xiii" />
 
Sự khác biệt về tên gọi trong vùng núi này gây nên những khó khăn trong việc phân loại các núi và các tiểu vùng, nhưng nhìn chung nó bao gồm [[Đông Alps]] và [[Tây Alps]] ranh giới giữa miền đông Thụy Sĩ theo nhà địa chất học Stefan Schmid.<ref name="Schmid93">Schmid et. al. (2004), 93</ref> Năm 2006, [[SOIUSA]] (''Suddivisione Orografica Internazionale Unificata del Sistema Alpino''), một tổ chức của Ý, đề xuất một hệ thống phân loại mới theo yếu tố địa chất và bản đồ địa hình. Theo SOIUSA, Alps có thể được chia thành [[Ligurian Alps]], [[Maritime Alps]], [[Cottian Alps]], [[Dauphiné Alps]], [[Graian Alps]], [[Pennine Alps]], [[Bernese Alps]], [[Lepontine Alps]], [[Glarus Alps]], và [[Appenzell Alps]].<ref>di Sergio Marazzi (2006), 6</ref>
{{bài chính|Địa chất Anpơ|Kiến tạo sơn Anpơ}}
[[Tập tin:MassifMontBlanc7438.JPG|nhỏ|trái|Đá móng kết tinh của [[khối núi Mont Blanc]]]]
Alps là một phần của đai kiến tạo sơn [[Phân đại Đệ tam|Đệ Tam]] gọi là [[đai Alpide]] bắt đầu cách nay 300 triệu năm<ref>Shoumatoff (2001), 35</ref>. Trong [[Đại Cổ sinh|Paleozoic]], siêu lục địa [[Pangaea]] chỉ là một mảng kiến tạo lớn; nó vỡ ra thành nhiều mảnh trong suốt [[Đại Trung sinh|Đại Trung Sinh]] và [[đai dương Tethys]] phát triển giữa các lục địa [[Laurasia]] và [[Gondwana]] trong [[kỷ Jura]].<ref name="Graciansky1ff">Graciansky (2011), 1–2</ref> Đại dương Tethys sau đó bị ép giữa các mảng va chạm tạo nên các dãy núi được gọi là [[vành đai Alpide]], từ [[Gibraltar]] qua [[Himalaya]] đến [[Indonesia]]— quá trình này bắt đầu vào cuối [[Đại Trung sinh|Đại Trung Sinh]] và tiếp tục diễn ra cho đến hiện nay. Sự hình thành Alps là một đoạn trong quá trình tạo núi này,<ref name="Graciansky1ff" /> do sự va chạm giữa [[mảng châu Phi]] và [[mảng Á-Âu]]<ref name="Gerrard9">Gerrard, (1990), 9</ref> diễn ra vào [[kỷ Kreta|Kreta]] muộn.<ref name="Gerrard16">Gerrard, (1990), 16</ref> nó kéo dài từ miền nam châu Âu và châu Á từ [[Đại Tây Dương]] đến [[Himalaya]]. Theo đó phần phía tây của [[đại dương Tethys]] bị biến mất. Các [[đá móng]] bị lộ ra ở những vùng trung tâm nằm ở cao hơn, hình thành [[Mont Blanc]], [[Núi Matterhorn|Matterhorn]], và các đỉnh cao của [[Pennine Alps]] và [[Hohe Tauern]]. Sự hình thành [[Địa Trung Hải]] liên quan đến các hoạt động gần đây hơn, và không để lại dấu vết ở bờ biển bắc của lục địa châu Phi.
 
Dưới lực nén cực kỳ lớn, các đá trầm tích có nguồn gốc biển bị nâng lên, tạo nên các [[nếu uốn (địa chất)|nếp uốn]] và các [[đứt gãy (địa chất)|đứt gãy nghịch]].<ref>''Earth'' (2008), 142</ref>
Có ít thông tin về những người sống ở Alps trứoc đây, theo các dấu hiệu được bảo tồn kém theo các nhà lịch sử và địa lý [[La Mã cổ đại|La Mã]] và [[Ai Cập cổ đại|Ai Cập]]. Một ít thông tin chi tiết đã bị mờ nhạt do các cuộc chinh phục Alpine của [[Augustus]]. Các nghiên cứu gần đây về [[Mitochondrial DNA]] cho thấy rằng MtDNA [[Haplogroup K (mtDNA)|Haplogroup K]] rất có thể có nguồn gốc trong hoặc gần phía đông nam Alps có tuổi cách đây 12.000–15.000 năm.
 
Trong suốt cuộc [[chiến tranh Punic lần thứ hai|chiến tranh Punic lần 2]] năm 218 TCN, kiệt tướng thành [[Carthago|Carthage]] là [[Hannibal]] đã vượt qua Alps cùng với 38.000 bộ binh, 8.000 kị binh, và 37 [[voi chiến]].<ref name="Lancel">Lancel, Serge, ''Hannibal'', p. [http://books.google.com/books?id=6uVh2FH-LF4C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA71,M1 71]</ref> Đây là một trong những thành tựu nổi bật nhất của quân đội trong [[chiến tranh thời cổ đại]].<ref name="Lancel"/>
 
Hầu hết các cùng của Alpine dần dần được [[các dân tộc German]] ([[Langobards]], [[Người Alemanni|Alemanni]], [[Bavarii]]) định cư từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 13, đợt mở rộng gần đây nhất là đến [[Walser]].
986.568

lần sửa đổi