Khác biệt giữa các bản “Iran”

n
clean up using AWB
n (clean up using AWB)
| symbol_type = Quốc huy
<!-- maps ----------->| national_motto = <br />{{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}<br />{{small|{{transl|fa|Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi}}}}
| national_anthem = <br />{{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{nowrap|{{transl|fa|Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān}}}}<br />{{nowrap|({{lang|vi|"[[Quốc ca Cộng hòa Hồi giáo Iran]]"}})}}<br />[[FileTập tin:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga|center]]
| image_map = Iran (orthographic projection).svg
| capital = [[Tehran]]
| regional_languages = {{Collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| title = Danh sách ngôn ngữ | 53% [[Tiếng Ba Tư]] | 18% [[Azerbaijani language|Azerbaijani]] và các [[Ngữ hệ Turk|phương ngữ Turk]] khác {{midsize|(gồm [[Tiếng Qashqai|Qashqai]], [[Tiếng Turkmen|Turkmen]])}} | 10% [[Tiếng Kurd]] | 7% [[Tiếng Gilak]] và [[tiếng Mazanderan|Mazanderan]] | 6% [[Tiếng Luri]] | 2% [[Tiếng Baloch]] | 2% [[Tiếng Ả Rập]] | 2% ngôn ngữ khác {{midsize|(gồm [[Tiếng Armenia|Armenia]], [[Assyrian Neo-Aramaic|Assyrian]], [[Tiếng Gruzia|Gruzia]], [[Tiếng Lak|Lak]], [[Tiếng Semnan|Semnan]], [[Talysh language|Talysh]], [[Tiếng Tat (Iran)|Tat]])}}<ref name="worldfactbook">{{citechú thích web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=The World Factbook – Iran |accessdate =2008-04- ngày 21 tháng 4 năm 2008 |url hỏng=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate=ngày 3 Februarytháng 2 năm 2012 |df=dmy}}</ref>}}
| ethnic_groups = {{Collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| religion = {{small|Quốc giáo:}}<br />[[Hồi giáo]] {{midsize|([[Twelver|Twelver Shia]])}}<br />{{small|Các tôn giáo thiểu số được công nhận:}}<br />[[Hồi giáo]] {{midsize|([[Hanafi]], [[Shafi'i]], [[Maliki]], [[Hanbali]], [[Zaidiyyah|Zaydi]])}},<br />[[Kitô giáo]] {{midsize|([[Giáo hội Tông truyền Armenia|Armenia]], [[Giáo hội Phương Đông Assyria|Assyria]], [[Giáo hội Công giáo Chaldea|Chaldea]])}},<br />[[Do Thái giáo]],<br />[[Hỏa giáo]]
<!-- government ----------->| demonym = Người Iran,<br />người Ba Tư (''trong lịch sử'')
| government_type = {{small|''de jure'':}}<br />[[Cộng hòa Hồi giáo#Iran|Cộng hòa Hồi giáo]] [[tổng thống chế]] [[Nhà nước đơn nhất|đơn nhất]] theo Tư tưởng [[Ruhollah Khomeini|Khomeini]]<br />{{small|''de facto'':}}<br />[[Cộng hòa]] [[Tổng thống chế|tổng thống]] [[chuyên chế]]-[[thần quyền]] [[nhà nước đơn nhất|đơn nhất]]<ref>{{citechú newsthích báo |last1=Vatanka |first1=Alex |title=The Authoritarian Resurgence: Iran Abroad |url=http://www.mei.edu/content/article/authoritarian-resurgence-iran-abroad |accessdate=ngày 17 Octobertháng 10 năm 2018 |work=Middle East Institute |date=Aprilngày 30, tháng 4 năm 2015 |language=en}}</ref><ref>{{citechú thích newsbáo |last1=Fisher |first1=Max |title=How Iran Became an Undemocratic Democracy |url=https://www.nytimes.com/2017/05/17/world/middleeast/iran-presidential-election-democracy.html |accessdate=ngày 17 Octobertháng 10 năm 2018 |work=The New York Times |issue=Mayngày 17, tháng 5 năm 2017 |language=en}}</ref><ref>{{citechú thích web |title=The Big Five Countries – Iran |url=https://www.resurgentdictatorship.org/the-big-five-countries/iran/ |website=www.resurgentdictatorship.org |accessdate=ngày 17 Octobertháng 10 năm 2018}}</ref> dưới sự lãnh đạo của [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh tụ Tối cao]]<ref>{{citechú thích web|last1=Buchta |first1=Wilfried |title=Taking Stock of a Quarter Century of the Islamic Republic of Iran |url=http://ilsp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2014/08/buchta.pdf |website=Harvard Law School |publisher=Harvard Law School |accessdate=ngày 2 Novembertháng 11 năm 2015 |quote=[...] the Islamic Republic's political system, a theocratic-republican hybrid [...] |url hỏng=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908175422/http://ilsp.law.harvard.edu/wp-content/uploads/2014/08/buchta.pdf |archivedate=ngày 8 Septembertháng 9 năm 2015}}</ref>
| leader_title1 = [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh tụ Tối cao]]
| leader_name1 = {{nowrap|[[Ali Khamenei]]}}
| leader_name5 = [[Ebrahim Raisi]]
| lower_house = [[Quốc hội Iran|Hội đồng Tư vấn Hồi giáo]]
| upper_house = Hội đồng Lợi ích Quốc gia]<ref>{{citechú thích web|url=https://www.khabaronline.ir/detail/753640/Politics/parties/|script-title=fa:نقد-روزنامه-شرق-بر-سخنان-هاشمی-شاهرودی-مجمع-تشخیص-معادل-مجلس|language=Persian|date=ngày 10 Februarytháng 2 năm 2018}}</ref><br />Hội đồng Bảo vệ Hiến pháp
| sovereignty_type = Lịch sử thành lập
| established_event1 = [[Người Media|Đế quốc Media]]
| area_sq_mi = 636.372 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]-->
| percent_water = 7,07
| population_estimate = 82.531.700<ref name="amar.org.ir">{{citechú thích web|url= https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری |title=داده‌ها و اطلاعات آماری |website=www.amar.org.ir}}</ref>
| population_estimate_year = 2018
| population_estimate_rank = 18
| population_density_sq_mi = 124 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]-->
| population_density_rank = 162 <!--Wiki source[?]-->
| GDP_PPP = $1,540 nghìn tỷ<ref name="imf.org">{{citechú thích web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=48&pr.y=4&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=429&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_rank = 18
| Gini_year = 2016
| Gini_change = {{increase}}<!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref = <ref name="Data.worldbank.org">{{citechú thích web|url=https://data.worldbank.org/indicator/si.pov.gini |title=GINI index (World Bank estimate) |newspaper=Data.worldbank.org |date= |accessdate=ngày 29 Novembertháng 11 năm 2015 |url hỏng=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209003326/https://data.worldbank.org/indicator/si.pov.gini |archivedate=ngày 19 Augusttháng 8 năm 2019}}</ref>
| Gini_rank =
| HDI = 0,798 <!--number only-->
| HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="HDI">{{citechú thích web |url=http://hdr.undp.org/en/2018-update |title=Human Development Index Update 2018 |year=2018 |publisher=United Nations |accessdate=ngày 14 Septembertháng 9 năm 2018}}</ref>
| HDI_rank = 60
| currency = [[Rial Iran|Rial]] (ریال)
| iso3166code = IR
| cctld = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}}
| englishmotto = ("Độc lập, tự do, Cộng hòa Hồi giáo") <br /> {{small|(''[[de facto]]'')}}<ref name="Temperman2010">{{citechú bookthích sách |author=Jeroen Temperman | title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance | url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA87 | year=2010 | publisher=Brill | isbn=978-90-04-18148-9| pages=87–
| quote=The official motto of Iran is ''[[Takbir]]'' ("God is the Greatest" or "God is Great"). Transliteration ''Allahu Akbar''. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The ''[[de facto]]'' motto however is: "Independence, freedom, the Islamic Republic."}}</ref>
| official_religion =
 
Tháng 12 năm 2019, một loạt các cuộc biểu tình dân sự xảy ra ở nhiều thành phố trên khắp Iran, nhưng sau đó đã mở rộng để phản đối [[Chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran|chế độ hiện tại ở Iran]] và [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh đạo tối cao]] [[Ali Khamenei]].<ref name="auto1">{{Chú thích web|url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF|title=گسترش اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین: یک معترض در سیرجان با شلیک ماموران کشته شد|ngày=ngày 15 tháng 11 năm 2019|website=[[Iran International]]|ngôn ngữ=fa|ngày truy cập=ngày 16 tháng 11 năm 2019}}</ref><ref name=":0">{{Chú thích báo|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50444429|title=Protests erupt over Iran petrol rationing|date=ngày 16 tháng 11 năm 2019|accessdate =ngày 16 tháng 11 năm 2019|language=en-GB}}</ref> Các cuộc biểu tình bắt đầu vào tối ngày 15 tháng 11 và trong vòng vài giờ đã lan đến 21 thành phố khi các video về cuộc biểu tình bắt đầu lan truyền trên mạng.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/amnesty-international-over-100-killed-in-21-cities-in-iran-protests-1.8153333|title=Amnesty International: Over 100 Killed in 21 Cities in Iran Protests|nhà xuất bản=Haaretz}}</ref><ref name="veconomist1">{{Chú thích báo|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/17/hikes-in-the-cost-of-petrol-are-fuelling-unrest-in-iran|title=Hikes in the cost of petrol are fuelling unrest in Iran|last=|date=ngày 17 tháng 11 năm 2019|work=[[The Economist]]}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-protests-fuel-price-hike/30274328.html|title=افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد|website=رادیو فردا}}</ref> Hình ảnh về các cuộc biểu tình bạo lực đã được chia sẻ trên internet với các cuộc biểu tình đạt đến cấp độ quốc tế.<ref>{{Chú thích báo|url=https://www.nytimes.com/2019/11/19/world/middleeast/iran-protests.html|title=Iran's 'Iron Fist': Rights Group Says More Than 100 Protesters Are Dead|last=Fassihi|first=Farnaz|date = ngày 19 tháng 11 năm 2019 |work=The New York Times|accessdate = ngày 21 tháng 11 năm 2019 |language=en-US|issn=0362-4331}}</ref>. Để ngăn chặn việc chia sẻ thông tin liên quan đến các cuộc biểu tình và cái chết của hàng trăm người biểu tình trên các nền tảng truyền thông xã hội, chính phủ đã chặn Internet trên toàn quốc, dẫn đến mất hoàn toàn kết nối Internet gần như toàn bộ khoảng sáu ngày.<ref>{{chú thích web | url = https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-iran-amid-fuel-protests-in-multiple-cities-pA25L18b | tiêu đề = Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities - NetBlocks | author = | ngày = | ngày truy cập = 7 tháng 12 năm 2019 | nơi xuất bản = NetBlocks | ngôn ngữ = }}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://twitter.com/netblocks/status/1198215946286055424|title=Confirmed: Internet access is being restored in #Iran after a weeklong internet shutdown amid widespread protests; real-time network data show national connectivity now up to 64% of normal levels as of shutdown hour 163 #IranProtests #Internet4Iran https://netblocks.org/reports/internet-restored-in-iran-after-protest-shutdown-dAmqddA9 …pic.twitter.com/eimWEIEmrI|tác giả=NetBlocks.org|ngày=2019-11-23|website=@netblocks|ngôn ngữ=en|ngày truy cập=2019-11-24}}</ref> Dựa trên tường thuật của Tổ chức Ân xá Quốc tế và [[Đài Phát thanh Farda|Đài phát thanh Farda]], loạt cuộc biểu tình này có thể là bạo lực và nghiêm trọng nhất kể từ [[Cách mạng Hồi giáo|Cách mạng Iran]] năm 1979.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/iran-more-than-100-protesters-believed-to-be-killed-as-top-officials-give-green-light-to-crush-protests/|title=Iranian security forces are using lethal force to crush protests|website=www.amnesty.org|ngôn ngữ=en|ngày truy cập=2019-11-21}}</ref>
Chính phủ đã giết hại khoảng 1.500 công dân Iran tham gia cuộc biểu tình <ref>{{citechú thích web |last1=Lipin |first1=Michael |title=US Confirms Report Citing Iran Officials as Saying 1,500 Killed in Protests |url=https://www.voanews.com/middle-east/voa-news-iran/us-confirms-report-citing-iran-officials-saying-1500-killed-protests |website=VOA |access-dateaccessdate =ngày 1 tháng 1 Januarynăm 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224132931/https://www.voanews.com/middle-east/voa-news-iran/us-confirms-report-citing-iran-officials-saying-1500-killed-protests |archive-date=ngày 24 Decembertháng 12 năm 2019 |url hỏng=live }}</ref>
<ref>{{Citechú newsthích báo|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-usa/u-s-says-iran-may-have-killed-more-than-1000-in-recent-protests-idUSKBN1Y926W?feedType=RSS&feedName=worldNews|title=U.S. says Iran may have killed more than 1,000 in recent protests|date =2019- ngày 5 tháng 12-05 năm 2019 |access-dateaccessdate =2019- ngày 5 tháng 12-05 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218153250/https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-usa/u-s-says-iran-may-have-killed-more-than-1000-in-recent-protests-idUSKBN1Y926W?feedType=RSS&feedName=worldNews|archive-date=ngày 18 Decembertháng 12 năm 2019|url hỏng=live}}</ref><ref>{{Citechú newsthích báo|url=https://en.radiofarda.com/a/eighteen-adolescents-confirmed-killed-in-iran-protests/30307992.html|title=The Killing Of Eighteen Adolescents In Iran Protests Confirmed|date =2019- ngày 5 tháng 12-05 năm 2019 |access-dateaccessdate =2019- ngày 5 tháng 12-05 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205141325/https://en.radiofarda.com/a/eighteen-adolescents-confirmed-killed-in-iran-protests/30307992.html|archive-date=ngày 5 Decembertháng 12 năm 2019|url hỏng=live}}</ref><ref name="do whatever">{{Citechú newsthích báo|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR|title=Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest - 'Do whatever it takes to end it'|date =2019-12- ngày 23 tháng 12 năm 2019 |access-dateaccessdate =2019-12- ngày 23 tháng 12 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223095916/https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR|archive-date=ngày 23 Decembertháng 12 năm 2019|url hỏng=live}}</ref>. Cuộc đàn áp của chính phủ đã gây ra phản ứng dữ dội từ những người biểu tình, họ đáp trả bằng việc phá hủy 731 ngân hàng chính phủ bao gồm ngân hàng trung ương Iran, các giáo đường Hồi giáo, xé các bảng quảng cáo chống Mỹ, và áp phích và tượng của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei. 50 căn cứ quân sự của chính phủ cũng bị người biểu tình tấn công.
 
Thành phố Piranshahr là nền văn minh lâu đời nhất của Iran với lịch sử 8000 năm.<ref>https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed</ref><ref>https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran</ref><ref>https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972</ref><ref>https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/</ref>
| caption2 = [[Hassan Rouhani]]<br /><small>[[Tổng thống Iran|Tổng thống]]<br />từ năm 2013</small>
|width=}}
Hệ thống chính trị nước [[Cộng hòa]] Hồi giáo dựa trên [[Hiến pháp]] năm 1979 được gọi là "''Qanun-e Asasi''" ("Luật pháp cơ bản"). Hệ thống gồm nhiều kết nối phức tạp giữa các cơ quan chính phủ, đa số lãnh đạo đều do chỉ định. Chế độ ở Iran là chế độ phi dân chủ <ref>{{Citechú thích web|url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|title=Democracy Index 2017 : Free Speech Under Attack|last=|first=|date=ngày 30 Januarytháng 1 năm 2018|website=www.eiu.com|access-dateaccessdate =ngày 24 Februarytháng 2 năm 2018}}</ref><ref>{{citechú thích web|url=http://www.worldaffairsjournal.org/blog/michael-j-totten/no-iran-not-democracy|access-dateaccessdate =ngày 3 Maytháng 5 năm 2018|publisher=World Affairs Institute|last=Totten|first=Michael J.|authorlink=Michael Totten|date=ngày 16 Februarytháng 2 năm 2016|title=No, Iran is Not a Democracy|work=Dispatches|url hỏng=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504005559/http://www.worldaffairsjournal.org/blog/michael-j-totten/no-iran-not-democracy|archivedate=ngày 4 Maytháng 5 năm 2018}}</ref>, thường xuyên đàn áp và bắt bớ những người chỉ trích chính phủ cũng như chỉ trích lãnh đạo tối cao, và hạn chế nghiêm ngặt sự tham gia của các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử phổ biến cũng như các hình thức hoạt động chính trị khác. Quyền phụ nữ ở Iran được mô tả là vô cùng tồi tệ.<ref>{{citechú thích web |last1=Schmidt |first1=Patrick |title=Iran's Election Procedures |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-election-procedures |website=The Washington Institute |accessdate=ngày 30 Septembertháng 9 năm 2018}}</ref><ref>{{citechú thích web |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Explainer: Iran's Process For Vetting Presidential Candidates |url=https://www.rferl.org/a/explainer-iran-candidate-vetting-process/24992823.html |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |accessdate=ngày 30 Septembertháng 9 năm 2018}}</ref>, và quyền trẻ em đã bị vi phạm nghiêm trọng, với nhiều tội phạm trẻ em bị xử tử ở Iran hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới <ref>{{Citechú thích web|title=Iran: Three Child Offenders Executed|date=2018|publisher=Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/news/2018/02/07/iran-three-child-offenders-executed}}</ref><ref>{{Citechú thích web|title=Iran|work=Freedom in the World 2017|author=Freedom House|date=2017|publisher=Freedom House|accessdate=ngày 25 Maytháng 5 năm 2017|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/iran|quote=The Islamic Republic of Iran holds elections regularly, but they fall short of democratic standards due to the role of the hard-line Guardian Council, which disqualifies all candidates deemed insufficiently loyal to the clerical establishment. Ultimate power rests in the hands of the country's [[Supreme Leader of Iran|supreme leader]], Ayatollah [[Ali Khamenei]], and the unelected institutions under his control. Human rights abuses continued unabated in 2016, with the authorities carrying out Iran's largest mass execution in years and launching a renewed crackdown on women's rights activists. The regime maintained restrictions on freedom of expression, both offline and online, and made further arrests of journalists, bloggers, labor union activists, and dual nationals visiting the country, with some facing heavy prison sentences. Hard-liners in control of powerful institutions, including the judiciary and the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), were behind many of the year's abuses. There were no indications that President Hassan Rouhani, a self-proclaimed moderate seeking reelection in 2017, was willing or able to push back against repressive forces and deliver the greater social freedoms he had promised. Opposition leaders Mir Hossein Mousavi, his wife Zahra Rahnavard, and reformist cleric Mehdi Karroubi remained under house arrest for a sixth year without being formally charged or put on trial. As in 2015, the media were barred from quoting or reporting on former president Mohammad Khatami, another important reformist figure.}}</ref>. Hoạt động tình dục giữa những người đồng giới là bất hợp pháp và bị trừng phạt đến chết <ref>{{citechú newsthích báo |first=Daniel |last=Avery |title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal |url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974 |work=Newsweek |date=ngày 4 tháng 4 Aprilnăm 2019}}</ref><ref>{{citechú newsthích báo |title=Iran defends execution of gay people |url=https://www.dw.com/en/iran-defends-execution-of-gay-people/a-49144899 |work=Deutsche Welle |date=ngày 12 Junetháng 6 năm 2019}}</ref>. Từ những năm 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran đã gây lo ngại, đây là lý do dẫn đến các lệnh trừng phạt quốc tế đối với nước này.
 
[[Lãnh tụ tối cao Iran]] chịu trách nhiệm [[Bảo vệ những người làm luật (học thuyết)|phác họa và giám sát]] "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là ''Tổng tư lệnh'' các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình trong nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số mười hai thành viên [[Hội đồng bảo vệ Cách mạng]] được Lãnh tụ tối cao chỉ định. [[Hội đồng Chuyên gia]] bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ tối cao dựa trên cơ sở đánh giá và sự quý trọng của nhân dân.<ref name="loc">{{Chú thích web|url=http://countrystudies.us/iran/81.htm|tiêu đề="Iran - The Constitution"| first=Library of Congress|last=Federal Research Division|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006}}</ref> Hội đồng chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.
 
[[Tập tin:Aerial View of Tehran 26.11.2008 04-35-03.JPG|thế=|nhỏ|200x200px|[[Tehran]] là trung tâm kinh tế của Iran, nắm giữ 45% các ngành công nghiệp của đất nước.]]
Kinh tế Iran là sự hoà trộn giữa [[tập trung hoá kế hoạch]], [[quyền sở hữu nhà nước]] với các công ty [[dầu mỏ]] và các doanh nghiệp lớn, [[nông nghiệp]] làng xã, và các công ty [[thương mại]], dịch vụ tư nhân nhỏ. Tính đến năm 2016, tổng sản phẩm nội địa của Iran đạt 412.304 USD (đứng thứ 27 thế giới, đứng thứ 8 châu Á và đứng thứ 2 [[Trung Đông]] sau [[Ả Rập Xê Út]]). Iran được Ngân hàng Thế giới xếp hạng là nền kinh tế có thu nhập trung bình cao <ref>{{citechú thích web|url=http://data.worldbank.org/country/iran-islamic-republic |title=Iran, Islamic Rep |publisher=World Bank |accessdate=ngày 23 Junetháng 6 năm 2013 |url hỏng=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620140232/http://data.worldbank.org/country/iran-islamic-republic |archivedate=ngày 20 Junetháng 6 năm 2013}}</ref>. Vào đầu thế kỷ 21, khu vực dịch vụ đóng góp tỷ lệ lớn nhất trong GDP, tiếp theo là công nghiệp (khai thác và sản xuất) và nông nghiệp <ref>[http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-AprMay12.pdf ''Iran Investment Monthly'']. Turquoise Partners (April 2012). RetrievedTruy cập ngày 24 Julytháng 7 năm 2012.</ref>.
 
Ngân hàng Trung ương của nước Cộng hòa Hồi giáo Iran chịu trách nhiệm cho việc phát triển và duy trì đồng Rial Iran, đồng tiền chính thức của đất nước. Chính phủ không công nhận các công đoàn khác ngoài các hội đồng lao động Hồi giáo, vốn phải được sự chấp thuận của chủ lao động và các dịch vụ an ninh. Mức lương tối thiểu trong tháng 6 năm 2013 là 487 triệu rial một tháng ($ 134) <ref name=irannum>{{citechú newsthích báo|title=Iran in numbers: How cost of living has soared under sanctions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22765716|work=BBC News|accessdate=ngày 23 Junetháng 6 năm 2013}}</ref>. Thất nghiệp vẫn ở mức trên 10% kể từ năm 1997 và tỷ lệ thất nghiệp của phụ nữ gần gấp đôi so với nam giới <ref name=irannum/>.
 
Chính quyền hiện tại tiếp tục theo đuổi các kế hoạch cải cách thị trường của chính phủ tiền nhiệm và đã thông báo rằng họ sẽ thay đổi nền kinh tế dựa nhiều vào dầu mỏ của Iran. Chính quyền đang tìm cách thực hiện mục tiêu trên thông qua việc [[đầu tư]] các khoản lợi nhuận vào các lĩnh vực như [[sản xuất]] [[ô tô]], công nghiệp [[hàng không vũ trụ]], hàng [[electron|điện tử]] tiêu dùng, [[hoá dầu]] và [[công nghệ hạt nhân]]. Iran cũng hy vọng thu hút được hàng tỷ dollar [[đầu tư nước ngoài]] bằng cách tạo ra một môi trường đầu tư dễ chịu hơn, như giảm các quy định hạn chế và thuế nhập khẩu, thiết lập các vùng thương mại tự do như [[Chabahar]] và đảo [[Kish]]. Nước Iran hiện đại có một [[tầng lớp trung lưu]] mạnh và một nền kinh tế tăng trường nhưng vẫn tiếp tục phải đương đầu với tình trạng [[lạm phát]] và [[thất nghiệp]] ở mức cao.
Các đối tác thương mại chính của Iran là [[Pháp]], [[Đức]], [[Ý]], [[Nga]], [[Trung Quốc]], [[Nhật Bản]] và [[Hàn Quốc]]. Từ cuối thập kỷ 1990, Iran đã tăng cường hợp tác kinh tế với các nước đang phát triển khác như [[Syria]], [[Ấn Độ]], [[Cuba]], [[Venezuela]] và [[Cộng hòa Nam Phi|Nam Phi]]. Iran hiện đang mở rộng quan hệ thương mại với [[Thổ Nhĩ Kỳ]] và [[Pakistan]] và cùng có chung mục đích thiết lập một thị trường kinh tế duy nhất ở Tây và [[Trung Á]] với các đối tác.
 
Các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Iran, như lệnh cấm vận đối với dầu thô của Iran, đã ảnh hưởng đến nền kinh tế nước này. Những biện pháp trừng phạt này đã dẫn đến sự sụt giảm mạnh về giá trị của đồng rial và tính đến tháng 4 năm 2013, một đô la Mỹ trị giá 36.000 rial, so với 16.000 vào đầu năm 2012 <ref name=everend>{{citechú newsthích báo|title=Iran and sanctions: When will it ever end?|url=http://www.economist.com/node/21560596|newspaper=The Economist|accessdate=ngày 23 Junetháng 6 năm 2013|date=ngày 18 Augusttháng 8 năm 2012}}</ref>.
 
{{clear}}
Trong cuốn sách, ''New Food of Life'' của mình, Najmieh Batmanglij đã viết rằng ''"[[Ẩm thực Iran|thức ăn ở Iran]] có nhiều điểm chung với văn hoá ẩm thực vùng [[Trung Đông]], nhưng thường được coi là tinh vi và sáng tạo nhất trong số đó, nhiều màu sắc và phức tạp như một [[tấm thảm Ba Tư]]."''
 
Ngành dệt thảm của Iran có nguồn gốc từ thời đại đồ đồng, và là một trong những biểu hiện nổi bật nhất của nghệ thuật Iran. Iran là nhà sản xuất và xuất khẩu thảm thủ công lớn nhất thế giới, sản xuất 3/4 tổng sản lượng thảm của thế giới và chiếm 30% thị phần xuất khẩu của thế giới <ref name="Goswami2009">{{citechú bookthích sách|author=K K Goswami|title=Advances in Carpet Manufacture|url=https://books.google.com/books?id=-cekAgAAQBAJ&pg=PA148|year=2009|publisher=Elsevier|isbn=978-1-84569-585-9|page=148}}</ref><ref>{{citechú thích web|last=Khalaj |first=Mehrnosh |url=http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss |title=Iran's oldest craft left behind |publisher=FT.com |date=ngày 10 Februarytháng 2 năm 2010 |accessdate=ngày 4 Octobertháng 10 năm 2013}}</ref>
 
==Xem thêm==