Dã Tiên (Esen Taishi) (tiếng Mông Cổ: Эсэн тайш; d. 1455) là một Khả hãn của nhà Bắc Nguyên ở thế kỷ 15 tại Mông Cổ. Ông nổi tiếng với việc bắt giữ Hoàng đế Anh Tông của nhà Minh trong triều đại nhà Minh vào năm 1450 sau Sự biến Thổ Mộc Bảo và một thời gian ngắn tái hợp quân Mông Cổ. Liên minh bốn Oirat đạt đến đỉnh cao quyền lực dưới sự cai trị của ông.

Esen Taishi
Lãnh đạo OiratKhả hãn Mông Cổ
272px
Lãnh đạo Oirat
Tại vị1438 - 1454
Tiền nhiệmToghon
Kế nhiệmAmasanj
Khả hãn Mông Cổ (danh nghĩa)
Tại vị1454 - 1455
Tiền nhiệmAgbarjin
Kế nhiệmMarkogis Khan
Thông tin chung
Thê thiếpMakhtum Khanim
Tên đầy đủ
Esen
Hoàng tộcBắc Nguyên
Thân phụToghon
SinhMông Cổ
Mất1455
Mông Cổ
Tôn giáoShaman giáo

Trị vìSửa đổi

Taisun Khan và Esen Taishi đã tranh cãi về việc chỉ định người thừa kế ngai vàng. Esen muốn con trai của chị gái mình trở thành người kế vị của Taisun Khan, nhưng Taisun đã đề cử một người con trai khác của miền đông Mông Cổ khatun làm người thừa kế. Taisun Khan ủng hộ Ba lính gác và công khai lãnh đạo lực lượng của mình chống lại Esen vào năm 1451, nhưng họ đã bị những người trung thành với Oirat vượt trội và Khả hãn danh nghĩa đã bị bắt bởi những bộ lạc phía đông khi ông cố gắng rút lui. Anh trai của Taisun Khan là Agbarjin jinong (cha đẻ), người kết hôn với con gái của Esen là Tsetseg, bỏ hoang đến Oirats và được hứa tặng danh hiệu khagan của triều đại Bắc Yuan. Tuy nhiên, Esen đã giết anh ta trong một bữa tiệc mà ông đã được mời. Esen đã cố giết đứa con của con gái ông, con trai của Agbarjin, nhưng bà và bà của Esen, Samur Gunj, đã giấu hoàng tử trẻ sơ sinh, Batu-Mongke, người sẽ là tổ tiên trực tiếp của Dayan Khan. Sau mười tám tháng kể từ khi đánh bại Taisun Khan, năm 1453, chính Esen đã lấy danh hiệu Đại hãn của Đại Nguyên (大 元 天). Đồng thời, Oirat đã phát động một cuộc xâm lược chống lại Moghulistan, TashkentTransoxiana.

Hoàng đế nhà Minh là một trong những người đầu tiên thừa nhận danh hiệu mới, nhưng phản ứng của những người Mông Cổ của Esen, Oirat và mặt khác, chủ yếu là từ không tán thành đến tức giận. Mặc dù dòng dõi của Esen có liên quan đến dòng dõi hoàng tộc xuất thân từ Temüjin (Thành Cát Tư Hãn) thông qua bà ngoại Samur gunji (công chúa), không có khả năng ông sẽ được coi là đủ điều kiện để được bầu làm Khả hãn, và trong mọi trường hợp, Esen bỏ qua quy trình bầu cử thông thường. Sự bất mãn sớm leo thang thành cuộc nổi dậy chống lại Esen.

Cái chếtSửa đổi

Esen đã cho con trai mình Amasanj danh hiệu taishi, một hành động khiến vị tướng đầy quyền lực Alag của ông, người dự kiến ​​sẽ nhận được danh hiệu đó, nổi loạn. Các nhà lãnh đạo Oirat đã tham gia cuộc nổi dậy chống lại Esen, người đã bị đánh bại trong trận chiến và bị sát hại vào năm 1455, một năm sau khi ông giả định danh hiệu khả hãn. Sau khi chết, Oirat không còn đứng trên Mông Cổ, vốn nằm dưới sự kiểm soát của họ thông qua ảnh hưởng của Esen, và vẫn chia rẽ nhau trong nhiều năm. Các nhà cai trị Zunghar thế kỷ 17 và 18 tự coi mình là hậu duệ của Esen Taishi.

Xem thêmSửa đổi