Mở trình đơn chính

Vương quốc Nabatea (tiếng Ả Rập: نبطية‎; còn đọc thành Nabataea), là một quốc gia Ả Rập của người Nabatea tồn tại trong thời kỳ cổ đại và bị Đế quốc La Mã sáp nhập vào năm 106 SCN.[3]

Vương quốc Nabatea
Malkûtâ Nabatu (Nabatea)

المملكة النبطية (Ả Rập)


168 TCN–106 SCN
Thủ đô Petra
Ngôn ngữ Nabatea, Ả Rập[1]
Tôn giáo Thần thoại Ả Rập
Chính quyền Quân chủ
Vua
 •  168–144 TCN Aretas I
 •  70/71–106 SCN[2] Rabbel II Soter[2]
Giai đoạn lịch sử Cổ đại
 •  Thành lập 168 TCN
 •  Obodas I đẩy lùi cuộc xâm lược của Hasmoneus
 •  Đế quốc La Mã chinh phục 106 SCN

Mục lục

Địa lýSửa đổi

Nằm giữa bán đảo Sinaibán đảo Ả Rập, phía bắc là Vương quốc Judea và phía tây nam là Ai Cập của nhà Ptolemaios. Thủ đô là thành phố Petra nay thuộc Jordan bao gồm các thị trấn Bostra, Mada'in SalehNitzana. Petra là một thành phố thương mại giàu có, nằm tại nơi hội tụ của nhiều tuyến đường thương mại quan trọng. Một trong số đó là Tuyến đường Hương liệu dựa trên việc sản xuất cả hai chất mộc dượcnhủ hương ở miền nam Ả Rập và vượt qua Mada'in Saleh để tới Petra.[2][4] Từ đây các chất thơm được phân phối trên khắp vùng Địa Trung Hải.

Lịch sửSửa đổi

Nguồn gốc của Nabatea có niên đại từ thời điểm họ vẫn còn là dân du mục ở Negev và bán đảo Sinai dưới thời kỳ thống trị của nhà Achaemenid Ba Tư, vào khoảng thế kỷ IV TCN.[5]

Nabatea và HasmoneusSửa đổi

Người Nabatea là đồng minh đầu tiên của người Hasmoneus trong cuộc đấu tranh chống lại các triều vua Seleukos. Sau đó, họ trở thành đối thủ của triều đại Judaea và là một yếu tố chính trong các rối loạn dẫn đến sự can thiệp của PompeyJudea. Nhiều người Nabatea còn được đích thân vua Hasmoneus là Alexander Jannaeus mạnh dạn cải sang đạo Do Thái.[6] Vị vua này cũng là người đã dập tắt một cuộc nổi dậy địa phương, xâm lược và chiếm đóng các thị trấn MoabGilead của người Nabatea rồi áp đặt một khoản cống nộp không xác định. Obodas I thừa biết rằng Alexander sẽ tấn công, do đó đã phục kích lực lượng của Alexander ở gần Gaulane (Golan) tiêu diệt quân đội Judea vào năm 90 TCN.[7]

Dưới triều đại của Aretas III (87-62 TCN) lãnh thổ của vương quốc này được mở mang đến tột đỉnh nhưng đã bị một đạo quân La Mã dưới sự chỉ huy của Marcus Aemilius Scaurus đánh bại. Quân đội của Scaurus thậm chí còn tiến hành vây hãm thủ đô Petra nhưng cuối cùng một sự thỏa hiệp đã được đàm phán giữa hai bên. Aretas III phải đồng ý nộp cống mới được Cộng hòa La Mã chính thức công nhận vị thế của mình.[8] Vương quốc Nabatea tự nhận thấy đang bị Đế quốc La Mã bao quanh từ từ với lãnh thổ ngày càng mở rộng từ việc chinh phục Ai Cập cho đến sự sáp nhập Hasmoneus Judea vào trong bản đồ đế chế. Trong khi Vương quốc Nabatea tìm cách nhằm duy trì nền độc lập chính thức của nó thì nước này trên thực tế đã trở thành một vương quốc phụ thuộc dưới ảnh hưởng của Roma.[8]

Đế quốc La Mã sáp nhậpSửa đổi

 
Bản đồ Đế quốc La Mã vào thời kỳ đỉnh cao năm 117, cho thấy lãnh thổ Nabatea bị Traianus chinh phục nằm ở phía đông nam.
Bài chi tiết: Arabia Petraea

Năm 106 SCN, dưới thời trị vì của Hoàng đế La Mã Traianus, vị vua cuối cùng của Vương quốc Nabatea là Rabbel II Soter qua đời vì bạo bệnh.[8] Sự kiện này có thể đã thúc đẩy sự sáp nhập chính thức Nabatea vào Đế quốc La Mã, dù cho lý do chính thức và cách thức sát nhập chính xác vẫn chưa được biết.[8] Một số bằng chứng trong văn khắc đã đưa ra giả thuyết là một chiến dịch quân sự dưới sự chỉ huy của Cornelius Palma, thống đốc Syria. Quân đội La Mã xem chừng đến từ Syria và cũng từ Ai Cập. Rõ ràng là vào năm 107 SCN, các binh đoàn lê dương La Mã đã đồn trú tại khu vực xung quanh Petra và Bostra, như sự thể hiện trong một tờ giấy cói được tìm thấy ở Ai Cập. Vương quốc được sát nhập vào đế chế và trở thành tỉnh Arabia Petraea. Thương mại dường như phần lớn vẫn tiếp tục nhờ vào tài năng buôn bán không hề suy giảm của người Nabatea.[8]

Dưới thời Hadrianus, limes Arabicus bỏ qua hầu hết các lãnh thổ Nabatea và chạy về phía đông bắc từ Aila (nay là Aqaba) ở đầu vịnh Aqaba. Một thế kỷ sau, dưới thời trị vì của Alexander Severus, vấn đề địa phương về việc đúc tiền đã kết thúc. Tại đây chẳng có nhiều ngôi mộ xa hoa được xây dựng nữa, rõ ràng là có sự thay đổi đột ngột trong đường lối chính trị, chẳng hạn như một cuộc xâm lược của cường quốc Ba Tư mới nổi dưới thời Đế quốc Sassanid. Thành phố Palmyra từng có lúc là thủ đô của Đế quốc Palmyra ly khai (khoảng năm 130–270), dần dần trở nên quan trọng và thu hút được nền thương mại của bán đảo Ả Rập tách ra khỏi Petra.[2]

Danh sách vua NabateaSửa đổi

Triều đại Tên gọi Chú thích
Vua Nabatea
khoảng 169 TCN Aretas I
120/110 đến 96 TCN Aretas II Theo một số nguồn tư liệu có vẻ như là người kế vị Rabbel I
khoảng 96 đến 85 TCN Obodas I
khoảng 85/84 TCN Rabbel I Theo một số nguồn tư liệu có vẻ như là người kế vị Aretas I
84 đến 60/59 TCN Aretas III Philhellen Được La Mã công nhận vào năm 62 TCN
62/61 đến 60/59 TCN Obodas II (?) Sự tồn tại không chắc chắn cho đến thời gian gần đây; có lẽ trị vì được vài tháng
59 đến 30 TCN Malichus I Trở thành chư hầu của Herod Đại đế và La Mã
30 đến 9 TCN Obodas III Chư hầu của La Mã; có lẽ trị vì được vài tháng; trước đây được biết đến trong lịch sử với tên gọi Obodas II
9/8 TCN đến 39/40 Aretas IV Philopatris
Ḥuldo, Nữ vương
39/40 đến 69/70 Malichus II
Šagīlat, Nữ vương
70/71 đến 106 Rabbel II Soter
Gāmilat, Nữ vương
106 Bị Hoàng đế Traianus sáp nhập trở thành tỉnh Arabia Petraea của La Mã

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ 'Al Kanfei Yonah”. Google Books. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2014. 
  2. ^ a ă â b Teller, Matthew; Jordan; p.265; Rough Guides; Sept 2009; ISBN 978-1-84836-066-2
  3. ^ Ministry of Tourism & Antiquities - Petra from the official website for The Hashemite Kingdom of Jortdan
  4. ^ Gibson (2011), p. 132.
  5. ^ See Diodorus Siculus 19.94; Rosen (2007); Graf (1990) and Gibson (2011), p. 133,
  6. ^ Johnson, Paul (1987). A History of the Jews. London: Weidenfeld and Nicolson. ISBN 978-0-297-79091-4. 
  7. ^ Josephus, Flavius (1981). The Jewish War 1:87. Trans. G. A. Williamson 1959. Harmondsworth, Middlesex, England: Penguin. tr. 40. ISBN 978-0-14-044420-9. 
  8. ^ a ă â b c Taylor, Jane; Petra; p.25-31; Aurum Press Ltd; London; 2005; ISBN 9957-451-04-9

Tham khảoSửa đổi

  • Ross, Martha, Rulers and Governments of the World - Vol1, Earliest Times to 1491, Bowker Publishing Company Ltd, London & New York, 1978
  • Gibson, Dan (2011). Qur’anic Geography: A Survey and Evaluation of the Geographical References in the Qur’an with Suggested Solutions for Various Problems and Issues. Independent Scholars Press, Canada. ISBN 978-0-9733642-8-6.

Liên kết ngoàiSửa đổi