Tàu điện ngầm

loại phương tiện giao thông công cộng có sức chứa lớn thường thấy ở các khu vực đô thị

Tàu điện ngầm, còn được gọi là đường sắt đô thị ở Việt Nam[1][2] (tiếng Anh: Rapid traisit, Mass rapid transit (MRT), heavy rail, metro, subway, tube, U-Bahn, underground) là hệ thống giao thông rộng lớn dùng chuyên chở hành khách trong một vùng đô thị, thường chạy trên đường ray. Những tuyến đường này có thể đặt ngầm dưới lòng đất, hoặc trên cao bằng hệ thống cầu cạn. Khác với xe điện mặt đất (tramway), tàu điện ngầm có thể đạt tốc độ cao vì có lối đi riêng, không phải chung đường giao thông với những phương tiện chuyên chở khác.

Ảnh trong ga Kiep của tàu điện ngầm Moskva, Nga
Đường tàu điện ngầm số 14 tại Paris (hình chụp tại ga St Lazare) là một đường tàu điện ngầm không người lái và có các cửa kính đóng mở tự động trên nhà ga

Tàu điện ngầm chạy nhiều lượt thành nhiều chuyến mỗi ngày trên những tuyến nhất định, nên có thể vận chuyển số lượng lớn hành khách. Vì có nhiều chuyến, việc đi lại bằng tàu điện thuận tiện và thoải mái hơn cho hành khách. Đa số các thành phố lớn trên thế giới đều có hệ thống tàu điện ngầm. Cùng mẫu số với tàu điện (tramway) và xe buýt, tàu điện ngầm có những trạm cố định để dừng cho khách lên xuống nhưng vì có đường đi dành riêng nên tàu điện ngầm đi nhanh hơn, không bị kẹt xe và cũng an toàn hơn.

Nước Anh là nước đầu tiên trên thế giới xây đường tàu điện ngầm, đoạn tàu điện ngầm đầu tiên chỉ dài 6 km.

Tốc độ chạy tàu điện ngầm nhanh nhất ở Mỹ, đạt 72 km/h. Lượng vận chuyển hành khách lớn nhất ở Moskva (Nga), mỗi năm 2,5 lượt tỉ người. Đường tàu điện ngầm thuận tiện nhất ở Paris (Pháp).[cần dẫn nguồn]

Mức độ tự động hoá quản lý của hệ thống tàu điện ngầm rất cao. Thường không có người quản lý, sau khi hành khách bỏ tiền vào máy tự động, máy sẽ tự động đẩy ra tấm card từ có đầy đủ thông tin nhận biết ga xa nhất mà hành khách muốn đến, khi đến cửa ra vào, hành khách nhét vé vào máy soát vé, thanh chắn cửa tự động mở ra. Nếu đi vượt quá quãng đường ghi trên vé thì thanh chắn không mở và hành khách phải bù thêm lượng tiền còn thiếu mới ra được khỏi ga tàu.

Đường tàu điện ngầm thường được hiểu là đi ngầm dưới mặt đất, nhưng hiện nay hơn 60 đường tàu điện ngầm trên thế giới, chỉ có 10 đường là hoàn toàn trong mặt đất, còn lại là kết hợp giữa trên và dưới mặt đất, ở nơi sầm uất thì phải làm dưới mặt đất, còn lại dùng cầu vượt hoặc đi trên mặt đất để giảm bớt khó khăn và giá thành thi công.

Tàu điện ngầm ở một số nướcSửa đổi

 
Các quốc gia có hệ thống tàu điện ngầm.
  Một thành phố có tàu điện ngầm
  Nhiều thành phố có tàu điện ngầm
  Đang xây dựng tàu điện ngầm
  Dự kiến có tàu điện ngầm
  Không có tàu điện ngầm
 
Các quốc gia có hệ thống tàu điện ngầm đã được đưa vào khai thác (tô mầu xanh lục) và các quốc gia có hệ thống tàu điện ngầm sẽ được đưa vào khai thác trong tương lai (tô mầu vàng)

Anh QuốcSửa đổi

  • Luân Đôn: được xây dựng và khai triển từ năm 1863. Đến nay Tàu điện ngầm London đã có 415 km và 378 nhà ga, đạt năng lực vận chuyển 2,3 triệu khách/km/năm, vận tốc trung bình đạt 33 km/h.

Tuyến tàu điện ngầm đầu tiên trên thế giới được khánh thành vào ngày 10 tháng giêng 1863 tại Luân Đôn được gọi là Metropolitan Railway. Lúc đó đầu tàu vẫn chạy bằng hơi nước. Nó nối những nhà ga Paddington, King’s Cross, St PancrasEuston, mà nằm tương đối xa ngoài trung tâm thành phố, với Thành phố Luân Đôn.

Tàu điện ngầm đầu tiên nằm tuyến đường City and South London Railway (bây giờ Northern Line), khánh thành vào ngày 4 tháng 11 năm 1890 tại Luân Đôn. Nó dẫn từ trạm Von Stockwell tới King William Street. Bắt đầu từ đó nhiều đô thị lớn khác ở Âu châu cũng làm theo, hy vọng là sẽ giải quyết được vấn đề giao thông trong thành phố.

Hoa KỳSửa đổi

PhápSửa đổi

  • Paris: khai triển từ năm 1900. Đến nay Métro Paris đã có 214 km và 384 nhà ga, đạt năng lực vận chuyển 4 triệu mỗi ngày, với vận tốc trung bình là 22 km/h. Đặc biệt là đường xe số 14 khai trương năm 1998 hoạt động với các xe hoàn toàn tự động (không người lái).

NgaSửa đổi

  • Moskva: khai triển từ năm 1935. Đến nay metro Moskva đã có 265 km và 164 nhà ga, đạt năng lực vận chuyển 12,1 triệu hành khách/km/năm, vận tốc trung bình đạt 41 km/h.

Danh sách các quốc gia có hệ thống tàu điện ngầmSửa đổi

Các quốc gia có hệ thống tàu điện ngầm đã được đưa vào khai thác
Châu Âu STT Quốc gia Năm đưa vào khai thác
1   Vương quốc Anh 1863
2   Hungary 1896
3   Pháp 1900
4   Đức 1902
5   Hy Lạp 1904
6   Tây Ban Nha 1919
7   Nga 1935
8   Thụy Điển 1950
9   Ý 1955
10   Bồ Đào Nha 1959
11   Ukraina 1960
12   Na Uy 1966
13   Hà Lan 1968
14   Cộng hòa Séc 1974
15   Áo 1976
16   Bỉ 1976
17   România 1979
18   Phần Lan 1982
19   Belarus 1984
20   Ba Lan 1995
21   Bulgaria 1998
22   Đan Mạch 2002
23   Thụy Sĩ 2008
Châu Á STT Quốc gia Năm đưa vào khai thác
1   Nhật Bản 1927
2   Gruzia 1966
3   Azerbaijan 1967
4   Trung Quốc 1971
5   CHDCND Triều Tiên 1973
6   Hàn Quốc 1974
7   Uzbekistan 1977
8   Armenia 1981
9   Ấn Độ 1984
10   Philippines 1984
11   Singapore 1987
12   Thổ Nhĩ Kỳ 1989
13   Đài Loan 1996
14   Malaysia 1996
15   Thái Lan 1999
16   Iran 2000
17   UAE 2009
18   Ả Rập Xê Út 2010
19   Kazakhstan 2011
20   Indonesia 2019
21   Qatar 2019
22   Pakistan 2020
23   Việt Nam[3] 2021
Châu Mỹ STT Quốc gia Năm đưa vào khai thác
1   Hoa Kỳ 1892
2   Argentina 1913
3   Canada 1954
4   México 1969
5   Brasil 1974
6   Chile 1975
7   Venezuela 1983
8   Colombia 1995
9   Cộng hòa Dominica 2009
10   Peru 2011
11   Panama 2014
Châu Phi STT Quốc gia Năm đưa vào khai thác
1   Ai Cập 1987
2   Algérie 2011
Châu Đại Dương STT Quốc gia Năm đưa vào khai thác
1   Úc 2019
Các quốc gia đang xây dựng hệ thống tàu điện ngầm
Châu Phi STT Quốc gia Năm dự kiến đưa vào khai thác
1   Nigeria 2022
2   Bờ Biển Ngà 2023
Châu Á STT Quốc gia Năm dự kiến đưa vào khai thác
1   Bangladesh 2022
Châu Mỹ STT Quốc gia Năm dự kiến đưa vào khai thác
1   Ecuador 2022
Châu Âu STT Quốc gia Năm dự kiến đưa vào khai thác
1   Serbia 2028

Tàu điện ngầm ở Việt NamSửa đổi

Tham khảoSửa đổi

  1. ^ “Quy hoạch đường sắt đô thị - BQL ĐƯỜNG SẮT”. maur.hochiminhcity.gov.vn. Truy cập ngày 2 tháng 8 năm 2019.
  2. ^ “5 dự án đường sắt đô thị 'đội vốn' hơn 81.000 tỷ đồng - VnExpress Kinh Doanh”. VnExpress. Truy cập ngày 2 tháng 8 năm 2019.
  3. ^ Chỉ đang vận hành tuyến đường sắt trên cao, chưa có tuyến ngầm.

Liên kết ngoàiSửa đổi

Dự án tại VN: