Mở trình đơn chính

Ligdan Khutugtu Khan (tiếng Mông Cổ: Ligden Khutugt Khan; ký tự Cyrill: Лигдэн Хутугт хаан, chữ Hán: 林丹汗; Hán-Việt: Lâm Đan hãn; 15881634) là Khả hãn chính thức cuối cùng của triều đại Bắc Nguyên tại Mông Cổ. Triều đại không được lòng dân của ông đã tạo ra sự chống đối dữ dội do những hạn chế khắc nghiệt của ông đối với người Mông Cổ. Liên minh của ông với triều đại nhà Minh của Trung Quốc, tài trợ cho Phật giáo Tây Tạng ở Chahar và tổ chức lại các bộ phận chính trị của Mông Cổ là không hiệu quả khi triều đại nhà Thanh trở thành cường quốc ở Đông Á.

Ligdan Khan
Khả hãn Mông Cổ
Ligdan.jpg
Khả hãn Mông Cổ
Tại vị1604 - 1634
Tiền nhiệmBuyan Sechen Khan
Kế nhiệmEjei Khan
Thông tin chung
Hậu duệEjei Khan
Hoàng tộcBắc Nguyên
Thân phụMangghus
Sinh1588
Thung lũng Sira Moren
Mất1634 (45-46 tuổi)
Sira Tala, Cam Túc
Tôn giáo Đằng-cách-lý-giáo

Tên gọiSửa đổi

Tên được mượn từ thuật ngữ cổ điển Tây Tạng leg-ldan. Ở đó, các chữ sl đã trở nên im lặng, g trước d có thể được nhận ra và a trước khi n được vòm hoá. Trong các nguồn của Mông Cổ, cách viết tên thường xuyên nhất là Ligda/enLinda/en, nhưng Lingda/en trung gian cũng xuất hiện. ae không được phân biệt bằng chữ viết thông thường của người Mông Cổ ở vị trí này, nhưng a được chứng thực trong một phiên âm nghiêm ngặt từ các chữ cái Tây Tạng trong biên niên sử Bolur Erdeni. Tuy nhiên, đối với bất kỳ độc giả Mông Cổ nào không nhận biết ngay tên đó là một sự vay mượn, thì chữ g sẽ (bằng phương tiện hòa âm phụ âm và tương tác của nó với hòa âm nguyên âm) chỉ ra rằng từ này chỉ chứa các nguyên âm trước. Điều này hẳn đã được nhận thấy theo kiểu này vào thời điểm tôi phá vỡ, vì quá trình âm vị học này chỉ diễn ra bằng những từ ngữ phát âm trở lại và sẽ dẫn đến nếu nó được /liɡdan/. Ngày nay, các học giả phương tây có xu hướng bám vào hình thức viết của từ Tây Tạng và viết Ligdan, trong khi các học giả Mông Cổ thường sẽ viết Ligden, cả hai đều chỉ ra một cách thay thế có thể bằng n. Trong tiếng Trung, tên được viết là, phiên âm bính âm chuẩn là Líndān.

Tiểu sửSửa đổi

Ligden (sinh năm 1588) là con trai của Mangghus Mergen Taiji và cháu trai của Buyan Sechen Khan (tr. 1593 - 1603). Vì cha mất sớm, Ligden được chọn để kế vị ông nội Buyan là Khả hãn của triều đại Bắc Nguyên với tước hiệu Khutugtu vào năm 1603. Ligden xây dựng thành phố Chaghan gần núi Abaga Khara. Năm 1632, Hãn Mãn châu Hoàng Thái Cực và các đồng minh Mông Cổ của ông đã thực hiện một chiến dịch chống lại Ligden, người đã tránh được một cuộc đối đầu và có thể 100.000 Chakhar đã trốn sang Kokenuur. Ligden khiến bản thân trở nên không được lòng tin hơn bằng cách bắt giữ vợ của Erinchin jinong và lánh nạn trong Lăng của Thành Cát Tư Hãn ở Kokothyur. Liên minh với các quốc vương Tây Tạng, ông chống lại Đạt Lai Lạt Ma thứ 5 và Banchin Erdene thứ 4. Ông chết vì bệnh đậu mùa tại Sira Tala (ở Cam Túc hiện đại) năm 1634. Năm sau, con trai của ông, Ejei Khan, đã đầu hàng nhà Thanh.

Xem thêmSửa đổi