Mở trình đơn chính

Vương quốc Gruzia (tiếng Gruzia: საქართველოს სამეფო), hay còn được biết đến với cái tên Đế quốc Gruzia,[2][3][4][5] là một chế độ quân chủ thời kỳ Trung cổ nổi lên vào khoảng 1008. Thời kỳ vàng của vương quốc này về sức mạnh chính trịkinh tế kéo dài suốt triều đại của vua David IVnữ hoàng Tamar Đại đế từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 13. Trên đỉnh cao của sự thống trị, sự ảnh hưởng của vương quốc này được nối từ phía nam của Ukraina hiện nay đến các tỉnh phía bắc của Iran. Vương quốc này duy trì các quyền sở hữu mang tính chất tôn giáo bên ngoài như Tu viện Thập tựIviron. Vương quốc này là tiền thân của Gruzia ngày nay.

Vương quốc Gruzia
საქართველოს სამეფო
Sakartvelos Samepo
10081490
 

 

 

Quốc kỳ Gruzia
Cờ Quốc huy
Vương quốc Gruzia trong các năm 1184-1230 trên đỉnh cao sức mạnh
Thủ đô Kutaisi (1008-1122)
Tbilisi (1122-1490)
Ngôn ngữ Tiếng Gruzia trung đại
Tôn giáo Chính thống giáo Đông phương (Chính thống giáo Gruzia)
Chính quyền Phong kiến Quân chủ
Vua
 •  9781014 Bagrat III (first)
 •  14461465 George VIII (last)
Giai đoạn lịch sử Thời kỳ Trung cổ
 •  Thành lập 1008
 •  Cuộc xâm lược của Seljuk 1060-Thế kỷ 12
 •  Sự cai trị của Mông Cổ 1238-1335
 •  Timur xâm lược 1386-1403
 •  Sụp đổ 1490
 •  Constantine II công nhận độc lập của KakhetiImereti 1490-1493
Tiền tệ Một vài đồng tiền của ByzantineSassania được sử dụng đến thế kỷ 12.
Dirham được sử dụng sau 1122.[1]
Tiền thân
Kế tục
Lãnh địa Iberia
Vương quốc của người Kartvel
Vương quốc của người Abkhaz
Vương quốc Kakheti-Hereti
Seljuq Armenia
Tiểu vương quốc Tbilisi
Vương quốc Kartli
Vương quốc Kakheti
Vương quốc Imereti
Lãnh địa Samtskhe
Hiện nay là một phần của

Kéo dài đến một số thế kỷ, vương quốc này thất bại trước sự xâm lấn của người Mông Cổ vào thế kỷ 13, nhưng đã cố gắng giành lại chủ quyền vào thập niên 1340. Giai đoạn tiếp theo đó chính là Cái chết Đen cũng như một số lượng lớn các cuộc xâm lược của vua Timur, người đã tàn phá cả kinh tế, dân số và các trung tâm đô thị của vương quốc. Vị trí địa chính trị của Vương quốc Gruzia đã khiến cho tình hình xấu hơn sau sự sụp đổ của Đế quốc Trebizond. Như là kết quả của những quá trình đó, vào cuối thế kỷ 15 Vương quốc Gruzia đã bị rạn nứt. Những cuộc xâm lược của Timur và của người Turk đã dẫn đến sự sụp đổ cuối cùng của vương quốc trở thành vô chính phủ vào năm 1466 và công nhận sự độc lập của các vương quốc khác nhau trong các năm 1490 - 1493.

Nguồn gốcSửa đổi

 
Chi tiết từ một bản đồ hàng hải bởi Angelino Dulcert, mô tả bờ biển gần Biển Đen của Gruzia và Tiflis, 1339
 
Nữ hoàng Tamar và cha bà George III (tranh vẽ trên tường từ tu viện Betania)

Uy thế của Nhà Bagrationi được kế tục vào thế kỷ 8, khi họ cai trị lãnh địa Tao-Klarjeti. Sự phục hồi của chế độ quân chủ Gruzia bắt đầu vào năm 888 khi Adarnase IV của Iberia tự xưng "Vua của người Gruzia". Vương quốc Liên hiệp Gruzia được thành lập vào năm 1008. Trong năm này, Bagrat III, con trai của Gurgen II, trở thành người lãnh đạo của Vương quốc Abkhazia, bao gồm các lãnh địa của Imeriti, Samegrelo, Abkhazeti (Abkhazia), GuriaSvaneti. Mẹ của Bagrat là nữ hoàng Gurandukht, con gái của George II của Abkhazia.

Sự thống nhất của Nhà nước GruziaSửa đổi

Thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 9 chứng kiến sự nổi lên của nhà nước mới tại Tao-Klarjeti. Ashot I của Iberia của nhà Bragationi đã thống nhất người Ả Rập tại các vùng đất cũ ở phía nam Iberia. Bao gồm các lãnh địa Tao và Klarjeti và các bá quốc Shavsheti, Khikhata, Samtskhe, Trialeti, JavakhetiAshotsi, vốn là một phần của Đế quốc Đông La Mã, được biết đến với cái tên "Curopalatinate của Iberia". Tuy vậy, tôn giáo đã thúc đẩy vai trò của một quốc gia độc lập đầy đủ với thủ đô là Artanuji. David Bagrationi đã khuếch trương vùng đất của mình bằng việc xâm lược các thành phố của Theodossiopolis và tỉnh Basiani của Armenia và bằng việc tạo ra sự bảo hộ Kharqi, Apakhuni, MantsikertKhlat vốn là các vùng đất được thống trị bởi các Emir Ả Rập của Nhà Kaysite.

Chế độ quân chủ Gruzia thống nhất đầu tiên thành hình vào cuối thế kỷ 10 khi David III của Tao xâm lược Bá quốc Kartli-Iberia. 3 năm sau đó, sau cái chết của người chú Theodosius III của Abkhazia, Bagrat III kế tục ngôi vương Abkhazia. Vào năm 1001, Bagrat đã thêm Tao-Klarjeti vào đất đai của mình như là kết quả sau cái chết của David. Trong các năm 1008 - 1010, Bagrat đã xâm lược KakhetiHereti, vì vậy trở thành vị vua đầu tiên của một Gruzia thống nhất cả phái đông và phía tây.

Nửa sau của thế kỷ 11 được đánh dấu bằng cuộc xâm lược lớn của người Seljuq Turk, những người mà vào cuối thập niên 1040 đã thành công khi xây dựng một đế chế rộng lớn bao gồm Trung ÁBa Tư . Vào năm 1071, đội quân Seljuq đánh bại đội quân của Đế quốc Đông La Mã trong Trận Manzikert. Vào năm 1081, cả Armenia, Anatolia, Mesopotamia, Syria và hầu hết Gruzia đã bị chinh phục bởi Seljuq trong Cuộc xâm lược lớn của người Thổ Nhĩ Kỳ. Ở Gruzia, chỉ có các vùng nhiều đồi núi ở Abkhazia, Svaneti, RachaKheviKhevsureti mới thoát khỏi cuộc xâm lược đó và trở thành nơi hoàn hảo cho dân tị nạn. Thực tế, vào thập niên 1080, Gruzia đã bị chia rẽ bởi quân xâm lược.

Cuộc chinh phục của người GruziaSửa đổi

David IVSửa đổi

 
David IV Gruzia, bức tranh trên tường tại tu viện Shio-Mgvime

Thời kỳ vàng son bắt đầu từ thời vua David IV ("người xây dựng" hay "vĩ đại"), con trai của George II và Nữ hoàng Helena, người đã đảm nhận ngôi vị ở tuổi 16 trong Cuộc xâm lược lớn của người Thổ Nhĩ Kỳ. Khi ông lên tuổi dưới sự hướng dẫn của Bộ trưởng Tư pháp, ông George của Chqondidi, David IV đã đàn áp những bất đồng quan điểm của các lãnh chúa phong kiến ​​và tập trung sức mạnh vào tay ông để đối phó hiệu quả với các mối đe doạ từ bên ngoài. Năm 1121, ông đã chiến thắng rất nhiều quân đội Thổ Nhĩ Kỳ lớn hơn trong trận Didgori, với những người chạy trốn Seljuq Turks đã bị tiêu diệt bởi sự truy đuổi của quân Gruzia trong vài ngày. Một số lượng lớn của chiến lợi phẩm và tù nhân đã thâu tóm quân đội của David, cũng đã bảo đảm Tbilisi và khánh thành một kỷ nguyên mới của sự hồi sinh.[6]

David IV thành lập Tu viện Gelati, Di sản thế giới được UNESCO công nhận ngày nay, trở thành một trung tâm quan trọng của giới học giả trong thế giới Kitô giáo Chính Thống Đông thời đó.

David cũng đóng một vai trò cá nhân trong việc khôi phục lại lịch sử tôn giáo Gruzia, sáng tác các bài thánh ca về sự sám hối (tiếng Gruzia: გალობანი სინანულისანი, galobani sinanulisani), một chuỗi tám bài thánh vịnh tự do. Trong sự ăn năn cảm xúc này của tội lỗi của mình, David thấy mình như là hóa thân David trong Kinh thánh, với một mối quan hệ tương tự với Thiên Chúa và với những con người của Chúa. Các bài thánh ca của ông cũng chia sẻ sự nhiệt tình lý tưởng của những người theo chủ nghĩa thánh chiến Châu Âu đương thời mà David là một đồng minh tự nhiên trong cuộc đấu tranh chống lại người Seljuk.[7]

Thời kỳ trị vì của Demetrius I và George IIISửa đổi

 
Bồ câu thiên sứ Kintsvisi với màu lam sẫm khó tìm, chứng tỏ sự phong phú tài nguyên của vương quốc

Vương quốc tiếp tục phát triển dưới quyền của Demetrius I, con của David. Mặc dù triều đại ông nhìn thấy một cuộc xung đột gia đình gây rối liên quan đến kế vị hoàng gia, Gruzia vẫn là một quốc gia quyền lực với một quân đội mạnh mẽ. Sau khi trận động đất năm 1139 phá hủy thành phố Ganja, Demetrius I ngay lập tức xâm chiếm và chiếm được nó; để ăn mừng chiến thắng của mình, ông đã lấy các cổng sắt của pháo đài của nó như là một giải thưởng cho Gelati.[8][9]

Là một nhà thơ tài năng, Demetrius cũng tiếp tục sự đóng góp của cha mình vào sự phong phú tôn giáo của Gruzia. Bài thánh ca nổi tiếng nhất của ông là Shen Khar Venakhi, dành cho Virgin Mary, vị thánh bảo trợ của Gruzia, và vẫn được hát trong nhà thờ của Gruzia 900 năm sau khi nó được sáng tác.

Demetrius được kế nhiệm bởi người con trai George vào năm 1156, bắt đầu một giai đoạn của chính sách đối ngoại hiếu chiến hơn. Cùng năm đó ông lên ngôi, George đã phát động một chiến dịch thành công chống lại vương quốc Seljuq của Ahlat. Ông đã giải phóng thị trấn quan trọng của người Armenia ở Dvin khỏi thân phận chư hầu của Thổ Nhĩ Kỳ và được hoan nghênh như một người giải phóng của khu vực. George đã cho con gái của ông là Rusudan kết hôn với Manuel Komnenos, con trai của Andronikos I Komnenos.

Thời kỳ vàng sonSửa đổi

Chế độ quân chủ thống nhất duy trì sự độc lập không ổn định của mình qua các cuộc chiến với Đế quốc Đông La Mã và Seljuk trong suốt thế kỷ 11, và phát triển dưới sự cai trị của David IV (1089-1125), người đã đẩy lùi các cuộc tấn công của Seljuk và chủ yếu hoàn thành việc thống nhất Gruzia với việc tái chiếm Tbilisi vào năm 1122.[10]

Với sự suy giảm của Đế quốc Đông La Mã và sự tan rã của Đại đế quốc Seljuk, Gruzia đã trở thành một trong những quốc gia ưu tú của khu vực. Trong thời kỳ mà lãnh thổ của quốc gia này lớn nhất, nó kéo dài từ phía nam của Nga ngày nay tới phía bắc Iran, phía tây về đến thành Anatolia. Để trả đũa cho cuộc tấn công vào thành phố Ani do Gruzia kiểm soát, nơi có 12.000 tín đồ Thiên Chúa bị tàn sát vào năm 1208, Tamar Đại đế đã xâm chiếm và chinh phục các thành phố của Tabriz, Ardabil, Khoy, Qazvin[11] và những nơi khác trên đường đến Gorgan[12][13] ở phía đông bắc Ba Tư.[14]

Mặc dù có nhiều cuộc chiến liên tiếp, vương quốc tiếp tục phát triển trong thời trị vì của Demetrios I (1125-1156), George III (1156-1184), và đặc biệt là con gái ông là Tamar (1184-1213).

Vương quốc Gruzia đã mang lại kỷ nguyên vàng trong lịch sử Gruzia, kéo dài từ khoảng cuối thế kỷ 11 đến 13, khi vương quốc đạt đến đỉnh cao quyền lực và sự phát triển của nó. Giai đoạn này chứng kiến ​​sự phát triển mạnh mẽ của kiến ​​trúc Gruzia thời Trung cổ, hội họa và thơ ca, thường được thể hiện trong sự phát triển của nghệ thuật giáo hội, cũng như việc tạo ra những tác phẩm lớn đầu tiên của văn học thế tục. Đó là thời kỳ của tiến bộ quân sự, chính trị, kinh tế và văn hoá. Nó cũng bao gồm cái gọi là thời Phục hưng Gruzia (còn gọi là Đông Phục Hưng[15]), trong đó có nhiều hoạt động nghệ thuật, văn học, triết học và kiến ​​trúc phát triển trong vương quốc.[16]

Thời kỳ trị vì của Nữ hoàng TamarSửa đổi

Những thành công của những người tiền nhiệm được tiếp tục bởi hoàng hậu Tamar, con gái của George III, người đã trở thành nữ hoàng đầu tiên của Gruzia và dưới sự lãnh đạo của bà, nhà nước Gruzia đã đạt đến đỉnh cao quyền lực và uy tín trong thời Trung Cổ. Bà không chỉ bảo vệ phần lớn đế chế của mình khỏi những cuộc xâm lăng của Thổ Nhĩ Kỳ mà còn tạo ra những căng thẳng trong nội bộ, bao gồm một cuộc đảo chính được tổ chức bởi người chồng Nga của bà Yury Bogolyubsky, hoàng tử Novgorod.

 
Dưới thời trị vì của Tamar, vương quốc đã bảo trợ nhiều công trình tôn giáo của quốc gia ở nước ngoài như tu viện Iviron

Trong số các sự kiện nổi bật của triều đại Tamar, đế quốc Trebizond ra đời trên Biển Đen năm 1204. Nhà nước này được thành lập ở đông bắc của Đế quốc Đông La Mã đang đổ nát với sự trợ giúp của quân đội Gruzia, những người đã hỗ trợ Alexios I của Trebizond và anh trai, David Komnenos, cả hai đều là họ hàng của Tamar. Alexios và David là những hoàng tử Đông La Mã xây dựng cung điện Gruzia. Theo sử gia của Tamar, mục tiêu của sự hỗ trợ của Gruzia dành cho Trebizond là trừng phạt hoàng đế Đông La Mã Alexius IV Angelus vì tịch thu một khoản tiền vận chuyển từ nữ hoàng Georgoa đến các tu việnAntiochNúi Athos. Nỗ lực của Tamar ở Biển Đen cũng có thể được giải thích bởi mong muốn của bà sử dụng tác dụng của Thập tự chinh lần thứ tư của Tây Âu chống Constantinople để thiết lập một quốc gia thân thiện trong vùng phía tây nam Gruzia ngay lập tức, cũng như sự liên đới đoàn kết với Comnenoi bị tước quyền.[17][18]

Quyền lực của đất nước đã tăng lên đến mức trong những năm sau của chế độ Tamar, Vương quốc chủ yếu quan tâm đến việc bảo vệ các trung tâm tu viện của Gruzia trong Đất Thánh, tám trong số đó nằm ở Jerusalem.[19] Tác giả Bahā 'ad-Dīn ibn Šaddād của Saladin báo cáo rằng, sau khi Ayyubid xâm chiếm Jerusalem vào năm 1187, Tamar phái các sứ giả để yêu cầu các tài sản bị tịch thu của các tu viện Gruzia ở Jerusalem được trả lại. Phản ứng của Saladin không được ghi lại, nhưng những nỗ lực của nữ hoàng dường như đã thành công.[20] Ibn Šaddād cũng tuyên bố rằng Tamar đã vượt qua hoàng đế Đông La Mã trong nỗ lực tìm kiếm di tích của Thập giá Đích thực, đưa ra 200.000 miếng vàng cho Saladin, người đã lấy các đồ vật như là chiến lợi phẩm trong trận Hattin - tuy nhiên không thành công.[21]

Sự xâm lược của Mông CổSửa đổi

 
Mặc cho các cuộc chinh phục của người Mông Cổ, Gruzia tiếp tục đạt được những dấu mốc mới về văn hóa, như bức tranh trên tường về Ubisi bởi Damiane.

Cuộc xâm chiếm được thực hiện bởi những người Khwarezmian vào năm 1225 và người Mông Cổ năm 1236 chấm dứt thời kỳ hoàng kim của Gruzia. Cuộc chiến tranh chống lại Mông Cổ đã thiết lập tình trạng hai chính quyền với một bên là triều đại Bagrationi đang lấn lướt triều đại Imereti ở miền tây Gruzia. Nhiều thế lực Armenia và Gruzia hùng mạnh đã trở nên độc lập với nhà vua do sự ủng hộ của Mông Cổ. Người Gruzia đã tham dự tất cả các chiến dịch lớn của những người nối dõi của Ilkhanate và quý tộc trong kheshig.[22]


Vào năm 1327 ở Mông Cổ Ba Tư, sự kiện ấn tượng nhất của triều đại Il-Khan Abu Sa'id đã xảy ra, đó là việc lăng mạ và hành quyết Chupan, người bảo vệ của George V của Gruzia. Con trai của Chupan là Mahmud, người đã chỉ huy quân đội Mông Cổ ở Gruzia, đã bị quân đội của ông bắt và bị hành quyết. Sau đó, Iqbalshah, con của Qutlughshah, được bổ nhiệm làm thống đốc Mông Cổ của Gruzia (Gurjistan). Trong các năm 1330-1331 George V đã sáp nhập Imereti vào Gruzia. Do đó, bốn năm trước sự thỏa ước cuối cùng của Ilkhan Abu Sa'id, hai vương quốc Geogia thống nhất lại. Năm 1334, chúng được trao cho Shaykh Hasan của Jalayir bởi Abu Sa'id.[23]

Cái chết ĐenSửa đổi

Bài chi tiết: Cái chết Đen

Một trong những lý do chính gây ra sự sụp đổ về mặt chính trị và quân sự của Gruzia là bệnh dịch hạch. Nó lần đầu tiên xảy ra vào năm 1346 bởi những người lính của George V trở về từ một cuộc thám hiểm quân sự ở phía tây nam Gruzia chống lại các bộ lạc Osmanli xâm lược. Người ta nói rằng bệnh dịch hạch đã tàn phá phần lớn, nếu không phải là một nửa dân chúng Gruzia.[24][25] Điều này càng làm suy yếu tính toàn vẹn của vương quốc, cũng như khả năng quân sự và hậu cần của nó.

Sự tan rã cuối cùngSửa đổi

Đã có một thời kỳ đoàn kết và hồi sinh dưới thời George V (1299-1302, 1314-1346), nhưng tám vụ tấn công của người chinh phục Turk - Mông Cổ Timur giữa năm 13861403 đã tác động lớn đến Vương quốc Gruzia. Sự thống nhất của nó cuối cùng đã bị phá vỡ, và vào năm 1490/91, chế độ quân chủ đã từng bị chia rẽ thành ba vương quốc độc lập - Kartli (miền trung Gruzia), Kakheti (miền đông Gruzia) và Imereti (miền tây Gruzia) - từng lãnh đạo bởi các triều đại Bagrationi, và thành 5 nhà nước bán độc lập - Odishi (Mingrelia), Guria, Abkhazia, SvanetiSamtskhe - bị chi phối bởi các thị tộc phong kiến.

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ Paghava, Irakli; Novak, Vlastimil (2013). GEORGIAN COINS IN THE COLLECTION OF THE NATIONAL MUSEUM-NÁPRSTEK MUSEUM IN PRAGUE. Truy cập ngày 31 tháng 5 năm 2016. 
  2. ^ Chufrin, Gennadiĭ Illarionovich (2001). The Security of the Caspian Sea Region. Stockholm, Sweden: Oxford University Press. tr. 282. ISBN 0199250200. 
  3. ^ Waters, Christopher P. M. (2013). Counsel in the Caucasus: Professionalization and Law in Georgia. New York City, USA: Springer. tr. 24. ISBN 9401756201. 
  4. ^ Suny, Ronald Grigor (1994). The Making of the Georgian Nation. Bloomington, IN, USA: Indiana University Press. tr. 87. ISBN 0253209153. 
  5. ^ Ronald G. Suny (1996) Armenia, Azerbaijan, and Georgia DIANE Publishing pp. 157-158-160-182
  6. ^ (tiếng Gruzia) Javakhishvili, Ivane (1982), k'art'veli eris istoria (The History of the Georgian Nation), vol. 2, pp. 184-187. Tbilisi State University Press.
  7. ^ Donald Rayfield, "Davit II", in: Robert B. Pynsent, S. I. Kanikova (1993), Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature, p. 82. HarperCollins, ISBN 0-06-270007-3.
  8. ^ Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books. tr. 100. ISBN 978-1780230702. 
  9. ^ Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia (ấn bản 2). Rowman & Littlefield. tr. 259. ISBN 978-1442241466. 
  10. ^ Eastmond, Antony (2010). Royal Imagery in Medieval Georgia. University Park, Pennsylvania, USA: Penn State Press. tr. 71. ISBN 0271043911. 
  11. ^ Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO. tr. 196. ISBN 1598843362. 
  12. ^ Yar-Shater, Ehsan (2010). Encyclopaedia Iranica, Volume 2, Parts 5-8. Abingdon, United Kingdom: Routledge & Kegan Paul. tr. 892. 
  13. ^ Brosset, Marie-Felicite (1858). Histoire de la Géorgie depuis l'Antiquité jusqu'au XIXe siècle. France: imprimerie de l'Académie Impériale des sciences. tr. 468-472. 
  14. ^ L. Baker, Patricia; Smith, Hilary; Oleynik, Maria (2014). Iran. London, United Kingdom: Bradt Travel Guides. tr. 158. ISBN 1841624020. 
  15. ^ Brisku, Adrian (2013). Bittersweet Europe: Albanian and Gruzia Discourses on Europe, 1878-2008. NY, USA: Berghahn Books. tr. 134. ISBN 0857459856. 
  16. ^ van der Zweerde, Evert (2013). Soviet Historiography of Philosophy: Istoriko-Filosofskaja Nauka. Berlin, Germany: Springer Science & Business Media. tr. 140. ISBN 9401589437. 
  17. ^ Eastmond (1998), pp. 153–154.
  18. ^ Vasiliev (1935), pp. 15–19.
  19. ^ Antony Eastmond. Royal Imagery in Medieval Georgia. Penn State Press, 1998. p. 122
  20. ^ Pahlitzsch, Johannes, "Georgians and Greeks in Jerusalem (1099–1310)", in Ciggaar & Herman (1996), pp. 38–39.
  21. ^ Antony Eastmond. Royal Imagery in Medieval Georgia. Penn State Press, 1998. p. 122-123
  22. ^ C.P.Atwood- Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.197
  23. ^ Ta'rfkh-i Shaikh Uwais (History of Shaikh Uwais), trans. and ed. J. B. van Loon, The Hague, 1954, 56-58.
  24. ^ IBP, Inc. (2012). Georgia Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments. Lulu.com. tr. 44. ISBN 1438774435. 
  25. ^ West, Barbara A. (2010). Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. New York City, NY, USA: Infobase Publishing. tr. 229. ISBN 1438119135. 

Xem thêmSửa đổi