Mở trình đơn chính

Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh

Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh (tiếng Latinh: Archidioecesis Hochiminhopolitana[2], vẫn còn phổ biến với tên gọi Tổng giáo phận Sài Gòn) là một tổng giáo phận Công giáoViệt Nam. Đây là tổng giáo phận có lịch sử lâu đời và vị trí đặc biệt trong Công giáo tại Việt Nam. Hiện tại, địa giới của nó là phần lớn Thành phố Hồ Chí Minh (ngoại trừ huyện Củ Chi). Nhà thờ chính tòaNhà thờ Đức Bà Sài Gòn, tước hiệu Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội.

Tổng giáo phận
Thành phố Hồ Chí Minh

Archidioecesis Hochiminhopolitana
Notre dame saigon.jpg
Episcopal Coat of Arms of Archbishop Joseph Nguyen Nang.svg
Huy hiệu
Vị trí
Quốc giaViệt Nam
Địa giớiThành phố Hồ Chí Minh, trừ Củ Chi
Giáo tỉnhGiáo tỉnh Sài Gòn
Hạt14
Thống kê
Khu vực1.660,51 km2 (641,13 sq mi)[Chuyển đổi: Số không hợp lệ]
Dân số
- Địa bàn
- Giáo dân
(tính đến 2017)
8.048.000
685.389 (8.52%)
Giáo hạt14
Giáo xứ203
Thông tin
Giáo pháiCông giáo Rôma
Nghi lễNghi lễ Latinh
Thành lập2 tháng 3 năm 1844
Nhà thờ chính tòaĐức Bà Sài Gòn
Toà giám mục180 Nguyễn Đình Chiểu, phường 6, quận 3, Tp. HCM
Linh mục đoàn988 (2017)
Linh mục triều346 (2017)
Linh mục dòng642 (2017)
Tổng số Tu sĩ8.761 (2017)
Nam Tu sĩ1.763 (2017)
Nữ Tu sĩ6.998 (2017)
Giáo lý viên8.250 (2017)
Lãnh đạo giáo phận hiện tại
Giáo hoàngGiáo hoàng Phanxicô
Tổng giám mụcTổng giám mục.png Giuse Nguyễn Năng (de jure)
Giáo phận trực thuộcGiáo phận Bà Rịa
Giáo phận Phú Cường
Giáo phận Đà Lạt
Giáo phận Cần Thơ
Giáo phận Long Xuyên
Giáo phận Vĩnh Long
Giáo phận Mỹ Tho
Giáo phận Xuân Lộc
Giáo phận Phan Thiết
Giám quản Tông ToàGiuse Đỗ Mạnh Hùng
Chưa chính thức mãn nhiệm[1]
Giám mục phụ táGiám mục phụ tá.png Giuse Đỗ Mạnh Hùng (de jure)
Giám mục phụ tá.png Louis Nguyễn Anh Tuấn
Tổng Đại diệnGoldstole.png Inhaxiô Hồ Văn Xuân
Đại diện Giám mụcGoldstole.png Giuse Nguyễn Đức Quang
(Đặc trách Linh mục)
Goldstole.png Tôma Vũ Quang Trung SJ
(Đặc trách Tu sĩ)
Goldstole.png Ernest Nguyễn Văn Hưởng
(Đặc trách Phong trào Giáo dân)
Giuse Đào Nguyên Vũ, S.J.
(Đặc trách Mục vụ Ngoại kiều)
Chưởng ấnGoldstole.png Phêrô Kiều Công Tùng
Đại diện tư phápGoldstole.png Gioan Bùi Thái Sơn
Tổng giám mục danh dựHồng y.png Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn
Bản đồ
Khu vực Tổng giáo phận Thành phố Chí Minh quản lý.
Khu vực Tổng giáo phận Thành phố Chí Minh quản lý.
Trang mạng
http://tgpsaigon.net/ (tiếng Việt)
http://saigonarchdiocese.net/ (tiếng Anh)

Tổng giáo phận hiện cai quản bởi Giám quản Tông Tòa Giuse Đỗ Mạnh Hùng[1] cùng Giám mục phụ tá Louis Nguyễn Anh Tuấn. Tòa Thánh đã bổ nhiệm tân Tổng giám mục Giuse Nguyễn Năng ngày 19 tháng 10 năm 2019 nhưng chưa chính thức nhậm chức.

Năm 2017, Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh có khoảng 685.389 giáo dân trên 8.048.000 dân cư trên địa bàn (chiếm 8,52%), 988 linh mục, trong đó có 346 linh mục triều và 642 linh mục dòng.[3] khiến cho đây là địa bàn có số lượng người Công giáo đông thứ nhì tại Việt Nam, chỉ sau Giáo phận Xuân Lộc.

Lịch sửSửa đổi

Bối cảnh Công giáo trong vùng lãnh thổSửa đổi

 
Tòa Tổng giám mục Thành phố Hồ Chí Minh ở đường Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3.

Lịch sử Công giáo tại Việt Nam ghi nhận rằng, một nhà thừa sai truyền giáo tên là Inêkhu đã đặt chân đến vùng đất Bùi Chu của lãnh thổ Việt Nam vào năm 1533, khi đó là Nhà Lê trung hưng. Tuy nhiên, bên cạnh đó vào năm 1550, cũng có nhà thừa sai thuộc Dòng Đa Minhlinh mục Juan de la Cruz đặt chân đến vùng đất Hà Tiên ngày nay (khi ấy còn thuộc Đế quốc Khmer). Đến năm 1585, những linh mục thuộc dòng Phanxicô đã có mặt trên vùng đất mà ngày nay là Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh, cụ thể là ở khu vực Chợ Quán. Cũng trong giai đoạn này, Chúa Nguyễn đã kiểm soát được phần lãnh thổ phía Nam sông Gianh, gọi là Đàng Trong. Từ năm 1641 đến 1645, khi chúa Nguyễn ra chỉ dụ cấm đạo Công giáo thì một số giáo dân từ miền Trung Việt Nam di tản vào miền Nam để lánh nạn và làm ăn sinh sống. Họ hợp thành những cộng đoàn tín hữu Công giáo đầu tiên ở miền Nam, và tập trung quanh khu vực Sài Gòn ngày nay như tại Chợ Quán, Gia Định, Lái Thiêu, Bến Gỗ, và Long Thành.

Hạt Đại diện Tông tòa Đàng TrongSửa đổi

Năm 1624, nhà thừa sai thuộc Dòng TênAlexandre de Rhodes (tên Việt là Đắc Lộ) cũng đến Đàng Trong. Sau khi nỗ lực truyền đạo và quan sát được tình hình, vào năm 1659, ông đã vận động Thánh Bộ Truyền giáo của Tòa Thánh xin Giáo hoàng Alexanđê VII thành lập hai Hạt Đại diện Tông Tòa là Đàng Ngoài và Đàng Trong (vùng đất thành phố Hồ Chí Minh ngày nay được coi là hạt nhân của Giáo phận Đàng Trong rộng lớn lúc đó). Đến năm 1698, Sài Gòn chính thức được thành lập như một đơn vị hành chính thuộc quyền Nhà Nguyễn (Việt Nam) thì vùng đất này thu hút thêm nhiều giáo dân Công giáo đến sinh sống. Sang thế kỷ 18, các tu sĩ Dòng Phanxicô hiện diện nhiều hơn ở vùng này, thậm chí họ còn mở mang đến các vùng xa hơn như Mỹ ThoHà Tiên. Vào năm 1747, tổng số giáo dân ở đây khoảng 5.500 người.

Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng TrongSửa đổi

Ngày 2 tháng 3 năm 1844, Giáo hoàng Grêgôriô XVI quyết định phân chia hạt Đại diện Tông tòa Đàng Trong thành hai hạt Đại diện Tông tòa mới là: Hạt Đại diện Tông tòa Đông Đàng Trong (với Quy Nhơn làm trung tâm) và Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong (bao gồm Nam Kỳ Lục tỉnh với Sài Gòn là trung tâm, sáp nhập thêm cả Campuchia vào đó) với khoảng 23.000 giáo dân. Đến năm 1850, lãnh thổ Campuchia tách ra khỏi Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong để thành lập nên Hạt Đại diện Tông tòa Cao Miên. Năm 1868, hai tỉnh Hà Tiên và Châu Đốc sáp nhập vào Hạt Đại diện Tông tòa Cao Miên, địa giới của Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong chỉ còn bốn tỉnh: Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và Vĩnh Long. 12 giáo hạt trong giáo phận là: Ðất Ðỏ, Tân Triều, Lái Thiêu, Thủ Ðức, Thị Nghè, Chợ Lớn, Thủ Ngữ, Xoài Mít, Cái Nhum, Cái Mơm, Bãi San và Ðầm Nước.[4]

Khi đã được ổn định, giám mục cai quản thiết lập các cơ sở Công giáo tại giáo phận như: Dòng Mến Thánh Giá Chợ Quán (1852), mời Dòng Thánh Phaolô thành Chatres đến (1860), mời Dòng Cát Minh nữ đến (1861), xây Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn ở vị trí hiện nay, thành lập họ đạo Sài Gòn. Các giám mục kế nhiệm cũng đã mời Dòng La San đến mở trường Công giáo và Colombert (tên Việt: Mỹ) xây dựng nhà thờ chính tòa năm 1877.

Năm 1905, Hạt Đại diện Tông Tòa Tây Đàng Trong tiếp nhận địa bàn tỉnh Bình Thuận từ Hạt Đại diện Tông tòa Đông Đàng Trong.

Hạt Đại diện Tông tòa Sài GònSửa đổi

 
Tượng Đức Mẹ Hòa bình và hai tháp chuông nhà thờ Đức Bà.

Ngày 3 tháng 12 năm 1924, Hạt Đại diện Tông tòa Tây Ðàng Trong được đổi tên thành Hạt Đại diện Tông tòa Sài Gòn. Đến ngày 8 tháng 1 năm 1938, Hạt Đại diện Tông Tòa Sài Gòn lại tách một phần đất của mình để thành lập Hạt Đại diện Tông tòa Vĩnh Long (gồm tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh, Sa Ðéc) và một phần tỉnh Cần Thơ). Đến năm 1954 xảy ra cuộc di cư vào Nam, phần lớn giáo dân Công giáo di cư tìm đến định cư ở Hạt Đại diện Tông tòa Sài Gòn khiến cho số lượng giáo dân của nó tăng vọt. Năm 1957, hai tỉnh Bình ThuậnBình Tuy được tách ra cùng với hai tỉnh Khánh HòaNinh Thuận thuộc Hạt Đại diện Tông tòa Qui Nhơn để thành lập Hạt Đại diện Tông tòa Nha Trang.

Tổng giáo phận Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí MinhSửa đổi

Ngày 24 tháng 11 năm 1960, Giáo hoàng Gioan XXIII thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam với ba giáo tỉnh: Hà Nội, HuếSài Gòn. Hạt Đại diện Tông tòa Sài Gòn vì có vị thế quan trọng về tôn giáo lẫn chính trị ở miền Nam Việt Nam nên được nâng cấp thành Tổng giáo phận Sài Gòn ngay trong dịp này và trở thành trung tâm của Giáo tỉnh Sài Gòn. Năm 1963, tổng giáo phận Sài Gòn đã có gần 567.455 giáo dân với 583 linh mục triều, 25 linh mục dòng, 503 nam tu, gần 2000 nữ tu với 263 giáo xứ và 284 giáo họ. Năm 1965, Tòa Thánh tách đất từ tổng giáo phận Sài Gòn để thành lập giáo phận Phú Cườnggiáo phận Xuân Lộc.

Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí MinhSửa đổi

Ngày 2 tháng 7 năm 1976, Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh. Đến ngày 23 tháng 11 cùng năm, Tổng giáo phận Sài Gòn đổi tên thành Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh theo tên hành chính mới.[5]

Năm 2003, Toà Tổng Giám mục Sài Gòn được đặt làm Toà Hồng y đầu tiên ở miền Nam Việt Nam.[6]

Tên gọiSửa đổi

Từ khi được thành lập vào năm 1844 đến nay, tổng giáo phận này trải qua các tên gọi: Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong (1844 - 1924) [7][8][9] Hạt Đại diện Tông tòa Sài Gòn (1924 - 1960), rồi Tổng giáo phận Sài Gòn (1960 - 1976),[7][10][11] Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh (1976 - nay).[7]

Hiện nay, tên gọi chính thức là Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời Vatican cũng phổ biến sử dụng tên này.[12] Ở Việt Nam Tổng giáo phận còn được gọi theo tên gọi trước đây là Tổng giáo phận Sài Gòn cho vắn tắt, tên gọi này hợp pháp và vẫn được sử dụng trong các văn bản của các Giáo phận trong Việt Nam. Ngoài ra Tổng giáo phận còn được gọi là Tổng giáo phận Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, tuy tên gọi này không chính thức.[13]

Các thắng địa trong tổng giáo phậnSửa đổi

Nhà thờ chính tòaSửa đổi

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được xây dựng từ năm 1877 đến năm 1880. Nhà thờ này được Giáo hội Công giáo thăng thành Tiểu Vương cung thánh đường năm 1959. Với việc thiết lập hàng giáo phẩm Việt Nam, với Tông sắc “Venerabilium Nostrorum” nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được chọn làm nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Sài Gòn với tên gọi chính thức là Vương Cung Thánh Đường Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội. Nhà thờ này tọa lạc tại số 1 Công Xã Paris, phường Bến Nghé, quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh.[5]

Tòa Tổng giám mụcSửa đổi

Tòa Tổng giám mục Sài Gòn tọa lạc tại địa chỉ 180 Nguyễn Đình Chiểu, phường 6, quận 3, Tp. HCM. Đây là một kiến trúc được xây dựng từ năm 1900. Ngoài đảm nhiệm vai trò văn phòng Tòa Tổng giám mục và văn khố, Tòa Tổng giám mục còn là nơi hoạt động của 11 phòng ban của Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh.[5]

Trung tâm Hành hương Giáo phậnSửa đổi

Trung tâm hành hương của Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh là Trung tâm Hành hương Đức Mẹ Fatima Bình Triệu, tọa lạc tại địa chỉ 58 đường 5, Khu phố 2, phường Hiệp Bình Chánh, Quận Thủ Đức.[5]

Năm 1962, linh mục Phaolô Võ Văn Bộ mua một khu đất rộng 12,5 mẫu gần vị trí của ga Bình Triệu. Nơi đây, linh mục này mong muốn xây một trung tâm hành hương kính Đức Mẹ Fatima và cũng nhằm mục đích kỷ niệm sự kiện tượng Đức Mẹ Fatima được rước đến Việt Nam.[5]

Ngày 15 tháng 8 năm 1966, Tổng giám mục Tổng giáo phận thời bấy giờ là Phaolô Nguyễn Văn Bình đã cử hành nghi thức làm phép tượng đài và cử hành thánh lễ đầu tiên. Từ năm 1977 trở đi, ngoài là một trung tâm hành hương, địa điểm này cũng chính thức thiết lập một giáo xứ.[5]

Đại Chủng viện Thánh Giuse Sài GònSửa đổi

Đại Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn (Saint Joseph Seminary of Saigon) thành lập từ năm 1863 bởi linh mục Wibaux đến từ Hội Thừa sai Paris. Nó tọa lạc tại số Tôn Đức Thắng, phường Bến Nghé, quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh.[5]

Số đại chủng sinh hiện đang theo học niên khóa 2017 - 2018 tại cơ sở chủng viện này 305 chủng sinh. Nơi đây là Chủng viện chung, đào tạo chủng sinh từ ba giáo phận thuộc Giáo tỉnh Sài Gòn là Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo phận Phú CườngGiáo phận Mỹ Tho.[5]

Giám đốc Chủng viện hiện là linh mục Giuse Bùi Công Trác.[5]

Trung tâm Mục vụ Tổng giáo phậnSửa đổi

Trung tâm Mục vụ Tổng giáo phận tọa lạc tại số 6 bis Tôn Đức Thắng, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh.[5]

Trước 1975, khu đất xây dựng nên trung tâm mục vụ từng được sử dụng làm Tiểu chủng viện Thánh Giuse. Sau năm 1975, Bộ Tài chánh quyết định mượn cơ sở này làm Trường Cao đẳng Tài chánh – Kế toán. Tháng 9 năm 2004, cơ sở này được trao trả lại và Giáo phận quyết định sử dụng làm Trung tâm Mục Vụ Tổng giáo phận.[5]

Trung tâm Mục vụ là nơi tổ chức các chương trình đào tạo về Thánh kinh, Thần học, Linh đạo,.. Ngoài ra, trung tâm liên kết với các Ban Mục vụ trong giáo phận cũng như phối hợp với các Trung tâm và Học viện Mục vụ trong khu vực châu Á.[5]

 
Nhà thờ Cha Tam.

Các nhà thờ và tu viện lớnSửa đổi

Các giáo họ và giáo xứSửa đổi

Các đời giám mục quản nhiệmSửa đổi

Danh sáchSửa đổi

STT Tên Thời gian quản nhiệm Ghi chú
Hạt Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong
1 † Dominique Lefèbvre Ngãi   1844-1864
2 † Jean-Claude Miche Mịch   1844-1873
3 † Isidore-François Colombert Mỹ   1872-1894
4 † Jean-Marie Dépierre Để   1895-1898
5 † Lucien-Emile Mossard Mão   1898-1920
6 † Victor-Charles Quinton Tên   1912-1924
Hạt Đại diện Tông tòa Sài Gòn
7 † Isidore-Marie Dumortier Đượm   1925-1940
8 † Jean Cassaigne Sanh   1940-1955
9 † Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền   1955-1960 Giám quản tông tòa
Tổng Giáo phận Sài Gòn
10 † Phaolô Nguyễn Văn Bình   1960-1995
11 † Phanxicô Xaviê Trần Thanh Khâm   1965-1976 Giám mục phụ tá
12 † Nicôla Huỳnh Văn Nghi   1974 - 1979 Giám mục phụ tá
13 † Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận   phó 1975-1994 Tổng giám mục phó, hồng y
Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh
14 † Louis Phạm Văn Nẫm   1977-1999 Giám mục phụ tá
15 † Nicôla Huỳnh Văn Nghi   1995-1998 Giám quản tông tòa
16 Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn   1998-2014
  2003-nay
Tổng giám mục
Hồng y
17 † Giuse Vũ Duy Thống   2001-2009 Giám mục phụ tá
18 Phêrô Nguyễn Văn Khảm   2008-2014 Giám mục phụ tá
19 † Phaolô Bùi Văn Đọc   phó 2013-2014
  2014-2018
Tổng giám mục
20 Giuse Đỗ Mạnh Hùng   2016 - nay
  2018 - nay[1]
Giám mục phụ tá
Giám quản Tông tòa
21 Louis Nguyễn Anh Tuấn   2017 - nay Giám mục phụ tá
22 Giuse Nguyễn Năng   2019 - nay

Ghi chú:

  •  : Hồng y
  •  : Tổng giám mục (phó)
  •  : Giám mục phụ tá hoặc Đại diện tông tòa
  •  : Giám quản tông tòa

Hình ảnhSửa đổi

  • Hình ảnh về chức vụ Tổng giám mục Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh hay một Giám mục Giám quản Tông tòa tương đương:
 
Phaolô Nguyễn Văn Bình
Tổng giám mục đô thành: 1960 - 1995
 
Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn
Tổng giám mục đô thành: 1998 - 2014
 
Phaolô Bùi Văn Đọc
Tổng giám mục đô thành: 2014 - 2018
Giuse Nguyễn Năng
Tổng giám mục: 2019 - nay
  • Hình ảnh về các Giám mục từng giữ chức Tổng giám mục Phó Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh:
  • Hình ảnh các đời Giám mục Phụ tá của Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh:

Các hoạt độngSửa đổi

Giáo phận là nơi tổ chức nhiều sự kiện quốc tế, quốc gia lớn có ý nghĩa quan trọng như:

  • Ủy ban Thánh nhạc Hội thảo Thánh nhạc toàn quốc lần thứ 29, 30.[14][15]
  • Đại hội các Giám mục châu Á lần thứ 10 sẽ diễn ra vào tuần lễ thứ ba của tháng 10 năm 2012, tại Trung tâm Mục vụ của Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh.[16]

Xem thêmSửa đổi

Tham khảoSửa đổi

  1. ^ a ă â “V/v xướng tên Giám mục trong Kinh nguyện Thánh Thể”. Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Bản gốc lưu trữ Ngày 19 tháng 10 năm 2019. Truy cập Ngày 19 tháng 10 năm 2019. 
  2. ^ Archdiocese of Thành-Phô Hô Chí Minh (Hôchiminh Ville), Catholic Hierarchy.
  3. ^ TỔNG GIÁO PHẬN SÀI GÒN - TP. HCM
  4. ^ Lược sử Tổng Giáo phận Sài Gòn
  5. ^ a ă â b c d đ e ê g h i TỔNG GIÁO PHẬN SÀI GÒN - TP. HCM
  6. ^ Tổng Giáo phận Sài Gòn qua dòng lịch sử
  7. ^ a ă â Trường Lasan Mossard, Lasan Mossard.
  8. ^ Nhà thờ Cù Lao Giêng - Ngôi thánh đường đầu tiên của xứ Nam Kỳ xưa
  9. ^ Khái quát về chính sách tôn giáo của chính quyền thực dân Pháp ở Việt Nam (1858-1954), Ban Tôn giáo Chính phủ.
  10. ^ Giáo phận Sàigòn, lavang.co.uk.
  11. ^ Thánh lễ tấn phong Giám mục Phó GP Nha Trang Giuse Võ Đức Minh 15/12/2005, tripod.com.
  12. ^ “Đại hội thế giới lần thứ năm về mục vụ cho người di cư và người tị nạn”. Truy cập ngày 11 tháng 9 năm 2019. 
  13. ^ “Đức Thánh Cha Phanxicô bổ nhiệm Tân Giám mục phụ tá thứ hai cho Tổng giáo phận Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh”. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2017. 
  14. ^ Ủy ban Thánh nhạc: Thư mời tham dự Hội thảo Thánh nhạc toàn quốc lần thứ 30, Thư mời
  15. ^ Ủy ban Thánh nhạc Hội đồng Giám mục Việt Nam: Hội thảo Thánh nhạc Toàn quốc lần thứ 29
  16. ^ Đại hội các Giám mục châu Á lần thứ 10 sẽ diễn ra tại Việt Nam, RFI.

SáchSửa đổi

  • ROMAN CATHOLIC ARCHDIOCESE OF HO CHI MINH CITY, LAMBERT M. SURHONE, MARIAM T. TENNOE, SUSAN F. HENSSONOW, Betascript Publishing, 2010, ISBN 6133631112, 9786133631113

Liên kết ngoàiSửa đổi