Wikipedia:Wikipedia là một sản phẩm đang hoàn thiện

Những mảnh xếp hình dang dở trên biểu tượng Wikipedia khẳng định một sự thật rằng Wikipedia là "một sản phẩm đang hoàn thiện liên tục."

Các số liệu và dữ kiện trong bài chỉ ứng với Wikipedia tiếng Anh.

Nếu tính số bài viết thì Wikipediabách khoa toàn thư đồ sộ nhất từ trước đến giờ. Wikipedia chứa rất nhiều thông tin, đã được đọc và biên tập bởi hàng triệu người, và nhiều người thấy Wikipedia hữu ích. Và phải công nhận rằng nó còn có thể tốt hơn được nữa. Nhiều người cũng nhiệt tình chỉ ra điều này mà quên mất rằng Wikipedia hoàn toàn được xây nên từ con số không, chỉ trong mười chín năm bởi rất nhiều tình nguyện viên. Thế mà có những người thậm chí còn cho rằng mạng Internet sẽ tốt hơn nhiều nếu không có sự tồn tại của Wikipedia. Trong lúc mải mê chỉ trích, họ đã quên mất một điều tối quan trọng: Wikipedia không phải là một sản phẩm hoàn thiện. Hoàn toàn không. Nếu không muốn nói là mọi thứ chỉ mới đang bắt đầu.

Thuở sơ khai đầu tiên, Wikipedia đã trải qua một số thay đổi lớn về mặt kỹ thuật. Phần mềm wiki vốn không được thiết kế để viết bách khoa toàn thư và việc phát triển phiên bản đầu tiên của MediaWiki ngốn kha khá thời gian nên nhiều lịch sử của các trang đầu tiên đã bị mất. Trong khi lịch sử của một số trang được lưu giữ đến tháng 1 năm 2001, nhiều trang khác cùng tuổi thọ lại chỉ lưu thông tin từ năm 2002 trở đi. Bạn có thể xem một phiên bản tổng thể của Wikipedia xưa (tháng 12 năm 2001) vì trên nostalgia.wikipedia.org có lưu trữ một bản sao read-only của các trang đó. Nhưng để minh hoạ thêm cho điều này, cần phải lùi thời gian về xa hơn nữa.

Hãy tưởng tượng bạn là RoseParks – thành viên của bách khoa toàn thư Nupedia. Giữa buổi chiều thứ ba ngày 30 tháng 1 năm 2001, bạn nghe rằng Wikipedia được khởi tạo và trong tuần qua, bạn có tạo vài trang trên đó. Dự án có vẻ tốt; đang có gần sáu trăm bài viết — nhiều hơn cả Nupedia nữa — mặc dù còn khá ngắn và hầu hết đều thiếu thông tin ở các lĩnh vực quan trọng. Bạn thấy Wikipedia không có bài nào về khái niệm tập hợp của toán học, nên bạn tạo ngay một trang và đặt tên là "SeT " (phần mềm wiki lúc đó còn khá sơ cấp nên bạn phải dùng kiểu gõ CamelCase) và viết:

SeT là một tập hợp các đối tượng. Ví dụ, người ta có thể định nghĩa tập S = {Sn: Sn là anh em ruột của Larry M. Sanger, tổng biên tập của Nupedia}.

Các tập hợp phải được định nghĩa rõ ràng. Với một đối tượng Sn cho trước, ta phải xác định xem

Sn thuộc S. ----

Sao, không có tập hợp liệt kê đệ quy?

Thông tin này không phải là một bài viết tốt, ngay cả với tiêu chuẩn hồi đó – tháng 1 năm 2001. Ai muốn tìm hiểu về tập hợp mà chỉ sử dụng mỗi nguồn thông tin này thì thật dở hơi. Nhưng ít ra đây là một sự khởi đầu. Có còn hơn không.

Bạn bắt đầu băn khoăn không biết tương lai Wikipedia sẽ ra sao. Sáu trăm trang đều rất tốt, nhưng nếu tiếp tục với tốc độ này thì phải vài thập kỷ nữa mới đủ lớn để trở thành một bách khoa toàn thư hữu dụng. Liệu rồi một ngày kia nó có phổ biến, hay sẽ gia nhập hàng ngũ các ý tưởng thất bại?

Tua nhanh đến sáu năm sau và câu trả lời cho câu hỏi này đã rõ như ban ngày. Wikipedia là một trong những trang web được truy cập nhiều nhất trên Internet. Số lượng bài viết đã lên đến hơn 4,3 triệu bài bằng tiếng Anh và hơn 1,2 triệu bài bằng tiếng Việt. Nhưng một số thứ khác cũng thay đổi. Mọi người bắt đầu sử dụng Wikipedia làm nguồn tham khảo. Cũng không sai - bởi xét cho cùng, dù vẫn còn khiếm khuyết nhưng nếu không tận dụng nguồn tài nguyên này mới là dở. Nhưng mọi người bắt đầu dựa vào nó làm nguồn, đặc biệt là làm nguồn tham khảo duy nhất về một chủ đề. Tất nhiên vấn nạn này đã tồn tại trước khi Wikipedia ra đời — từ lâu trong giới học thuật, người ta đã không khuyến khích dẫn nguồn từ bách khoa toàn thư. Nhưng Wikipedia mang theo những rắc rối và ưu điểm vô tiền khoáng hậu chưa bao giờ có thể tồn tại ở bách khoa truyền thống, một trong số đó chính là Wikipedia vĩnh viễn là một sản phẩm đang được hoàn thiện. Khó có thể xác định được tình trạng này bắt đầu khi nào (gần như là không thể), nhưng có thể chậm nhất là năm 2002.

Ủa từ từ đã… đâu có ai nói Wikipedia đã sẵn sàng! Ngay từ những ngày đầu, chỉ nhìn lướt qua cũng nhận ra được Wikipedia không phải là một tài liệu uy tín — một lượng nhỏ các trang và bài viết, kích cỡ tầm một bách khoa toàn thư trung bình, các bài ngắn chứa đầy ghi chú các việc cần làm và các đề mục trống, lại còn chi chít "liên kết đỏ" (hồi đầu nó có hình dạng dấu chấm hỏi nhỏ; bây giờ vẫn có thể được thiết lập trong phần tùy chọn nếu muốn). Sau đó Wikipedia nhận ra rằng mình có một lượng khán giả nhất định. Wikipedia cố trở nên sao cho trông dễ nhìn hơn, đồng thời bất đắc dĩ thi hành một số biện pháp nhằm ngăn chặn hệ thống wiki bị lạm dụng, gây ra bởi những người dùng đến đây nhưng không muốn cải thiện dự án. Nhưng nó đang dần định hình, gần xong rồi. Từ từ gượm đã! Không ai nói rằng Wikipedia có chất lượng tốt, nói gì đến sắp xong! Nhiều người thấy rằng với con số hơn hai triệu bài, chắc không còn gì nhiều để viết nữa đâu. Và giờ nên quay sang tập trung cho chất lượng bài viết, phần cũng vì áp lực từ bên ngoài. Điều này đã thúc đẩy một sự chuyển mình, dịch chuyển trọng tâm Wikipedia từ số lượng sang chất lượng. Thay vì tán dương "Quao, chúng ta có những một triệu bài viết đó!" thì các thành viên quay đầu nhìn lại "Trời ơi, đa số các bài viết đều tệ hại! Chúng ta là chỉ là thùng rỗng kêu to!".

Bằng cách nào đó, định kiến rằng bách khoa toàn thư là dang dở và thiếu chất lượng nhất quán đã thực sự trở thành một vấn đề nan giải. Cũng như các hạn chế cố hữu của hệ thống wiki, vấn đề này thuộc về phạm trù phải thay đổi bản chất của dự án chứ không thể một sớm một chiều mà giải quyết được. Nếu chúng ta chủ quan, nghĩ rằng bách khoa này đã tốt rồi mà không thiết tha nâng cấp, dự án sẽ sa lầy và tốc độ cải tiến tổng thể sẽ chậm lại. Chuyện này thật sự từng xảy ra trong quá khứ ở một mức độ nào đó. Giải pháp ở đây là quay trở lại chiến lược cốt yếu mà đã đưa Wikipedia đến được ngày hôm nay. Tức là, không quan trọng rằng Wikipedia tệ hại, không đáng tin, tiền hậu bất nhất và rác rưởi như nào, chúng ta vẫn luôn có thể cải thiện nó. Hãy luôn nhớ rằng Wikipedia là một sản phẩm đang được hoàn thiện. Đừng phí thời gian đi đo lường tiến độ, mà hãy làm cho tiến độ đó xảy ra.

Thay vì bỏ ra hàng tuần và tốn hàng đống công sức ráng nâng cấp một bài viết "chất lượng tốt" để đạt danh hiệu "chọn lọc", hãy biến một trăm bài viết tệ thành bài "tốt" ("tốt" ở đây ý không phải là "bài viết tốt", hàng ngàn bài viết vẫn có chất lượng ổn mà không cần đến danh hiệu này). Thay vì bỏ ra hàng tuần tìm kiếm các tồn đọng đánh giá bài viết (như một số WikiProject đang chăm chú làm), hãy dẹp việc xếp loại đánh giá, gắn bản mẫu sang một bên mà thực sự bắt tay vào cải thiện các bài bạn đang "đánh giá", làm tương tự với các bản mẫu dọn dẹp và bảo trì. Quan trọng nhất, hãy thực sự viết ra một bách khoa toàn thư. Đừng để tổng số bài viết ấn tượng khiến bạn choáng ngợp. Đang có hàng ngàn thỉnh cầu bài viết ngoài kia chưa ai đáp ứng; đang có hàng ngàn chủ đề bách khoa khác cũng quan trọng không kém và nên có mặt trên Wikipedia, chỉ là chưa ai nghĩ đến việc thỉnh cầu. Ngoài ra còn hàng ngàn bài sơ khai nội dung chỉ vỏn vẹn vài câu; viết thêm vài câu vào sẽ không biến nó thành một bài viết chọn lọc (BVCL) hoặc thay đổi được "thứ hạng chất lượng" nhưng sẽ cải thiện đáng kể bài viết đó, và cuối cùng dự án này sẽ hưởng lợi. Nhưng nó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu thành viên chịu duy trì tinh thần nguyên thủy của Wikipedia.

Gần đây, nhiều người đang lo sợ vì chất lượng của Wikipedia không còn tốt như họ muốn. Nhưng thực chất đó chỉ là phiền toái cho những ai muốn dựa dẫm phụ thuộc vào Wikipedia như một nguồn tham khảo chất lượng cao, đáng tin cậy. Còn những người khác đâu có lo sợ, họ sẽ chỉ thấy đó là một cơ hội, vì họ thực sự muốn phát triển Wikipedia, muốn chung tay biến Wikipedia này trở thành một bách khoa toàn thư tự do. Tại Wikipedia này, không cần phải vội.

Nếu bạn dựa dẫm quá nhiều vào Wikipedia với hiện trạng này, đó là vấn đề của bạn. Wikipedia chưa xong và cũng không ai nói rằng chất lượng của nó tốt – chúng tôi chỉ nói rằng nó tự do (Wikipedia • Bách khoa toàn thư mở tự do). Nếu bạn không hài lòng với cuốn bách khoa hiện tại này, hãy giúp cải thiện nó hoặc quay lại sau sáu hoặc bảy năm nữa rồi xem xét lại. Chúng tôi hứa là khi đó nó sẽ khá hơn.

Liệu có bao giờ hoàn tất không?Sửa đổi

 
Mệt ư? Phía trước còn một đoạn đường dài lắm!
 
Tòa tháp đẹp đấy. Nhưng để lên tới đỉnh là cả một chặng đường dài.

Không nhé. Ít ra là từ giờ cho đến khi Mặt Trời chết.

Hình dung rằng bài viết chọn lọc chính là đại diện cho một bài viết hoàn chỉnh (thực ra điều này không đúng hoàn toàn, nhưng khái niệm BVCL là gần nhất với "bài viết hoàn chỉnh" trên Wikipedia rồi). Tưởng tượng viễn cảnh các thành viên Wikipedia "cuỗm" hết nguồn tài nguyên học thuật của thế giới rồi nhốt mình vào một căn phòng mà ánh sáng, âm thanh và thậm chí cả Thuyền trưởng Falcon cũng không thể xuyên qua được, rồi bắt tay vào công cuộc nâng cấp tất cả các bài trên Wikipedia lên mức BVCL. Thế này nhé, kể từ khi hệ thống BVCL đi vào hoạt động, tỉ lệ ròng của BVCL là khoảng 37 bài/tháng,[1] nhưng chúng tôi giả định rằng các biên tập viên có năng suất cao hơn chút do bị "giam cầm" nên làm tròn lên thành 50 BVCL/tháng. Tại thời điểm bài luận này được viết, Wikipedia tiếng Anh có 6.132.708 bài viết và 5.784 BVCL, trừ cho nhau thì chúng ta có được 6.126.924 bài không phải BVCL. Trước khi tự "giam lỏng", các biên tập viên có nhanh tay ghi lại 26 bài viết còn thiếu mà nên có mặt trên Wikipedia. Cộng thêm các bài này vào, chúng ta có tổng số 6.127.950 bài viết cần phải nâng lên mức BVCL với tốc độ 50 bài/tháng. Tính ra là sẽ mất 122.559 tháng, hoặc xấp xỉ 10.213 năm. Ngạc nhiên chưa!

Rồi trong hơn 10.000 năm này sẽ xảy ra rất nhiều thứ:

  • Trong đó có những thứ cần được lưu lại trên Wikipedia. Nếu bạn xem Category:1990s sẽ thấy có 729 danh mục con. Giả sử một cách thận trọng nhất là mỗi danh mục con sẽ chỉ có một bài, thì với tốc độ 729 sự kiện mới/thập kỷ, vào cuối 10.213 năm này sẽ có tầm 7.445.277 sự kiện mới! Cũng đừng quên rằng nhiều tính năng hiện giờ chúng ta đang dùng sẽ biến mất để nhường chỗ cho các tính năng mới.
  • Ngôn ngữ tiếng Anh có thể sẽ thay đổi hoàn toàn, khiến tất cả các bài viết cũng phải được viết lại theo các tiêu chuẩn mới. Hãy xem các trích dẫn của Phineas Gage từ giữa những năm 1800. Bạn có thấy cách hành văn khác thường với phần còn lại của bài? Đó chỉ mới là thời điểm cách đây chưa đầy 200 năm. Bây giờ hãy nhân sự chuyển giao ngôn ngữ đó với 51 để có tổng số lần chuyển giao ngôn ngữ sẽ xảy ra trong 10.200 năm tới... Bạn tính đúng rồi đấy.

Hoặc gần như hoàn thành:

BVCL về 7 World Trade Center trên Wikipedia tiếng Anh có 2.553 sửa đổi, tạm thời cho rằng các chỉnh sửa gần như đồng nhất đi, và Wikipedia có tầm 100.000 đến 200.000 sửa đổi mỗi ngày, nên nó sẽ tương đương với việc thêm từ 40 đến 80 featuron (một đơn vị đo chất lượng bài viết) mỗi ngày. Vì càng ngày chúng ta càng làm tốt hơn và giảm được phá hoại... ta có thể lấy con số cao hơn (hoặc thậm chí có thể tìm cách để nâng cấp chất lượng hàng loạt) và 4 triệu bài viết, mỗi bài cần tổng cộng 1 featuron công sức. Đã có khoảng 350 triệu lượt sửa đổi, giả sử 250 triệu trong đó là cho các bài viết, tương ứng với 10.000 featuron, là đã đạt được trong số 4 triệu cần thiết. Tốc độ này tương đương với một thế kỷ. Hoặc giả sử chương trình học tại Đại học California tại Berkeley bắt rằng mỗi năm, mỗi sinh viên phải nâng cấp một bài viết Wikipedia lên mức BVCL, thì sẽ chỉ mất 30 năm. Và đây chỉ mới là một trường đại học ở một nước. Vậy nên chúng ta cần thêm nhân lực như biểu tượng Wikipedia cần thêm những mảnh xếp hình còn thiếu vậy. Luôn luôn cần. Wikipedia luôn trong trạng thái 99% và sẽ mãi mãi là như vậy.

Các tài liệu tham khảo này cũng đã mất rất lâu để hoàn thành:

Tham khảoSửa đổi