Calci

nguyên tố hóa học và là một kim loại kiềm thổ của nguyên tử số 20


Calci (bắt nguồn từ từ tiếng Pháp calcium /kalsjɔm/),[5] còn được viết là canxi,[5]nguyên tố hoá học ký hiệu Ca, số thứ tự 20 trong bảng tuần hoàn. Là một kim loại kiềm thổ, calci có độ phản ứng cao: nó tạo thành một lớp oxide-nitride màu trắng xám khi tiếp xúc với không khí. Các tính chất vật lý và hóa học của nó gần giống với các chất tương đồng nặng hơn như là strontibari. Nó là nguyên tố phổ biến thứ năm trên vỏ Trái đất, và là kim loại phổ biến thứ ba chỉ sau sắtnhôm. Hợp chất calci phổ biến nhất trên Trái đất là calci carbonat, có trong đá vôi và tàn tích hóa thạch của sinh vật biển trong thời kỳ đầu; nguồn calci khác bao gồm thạch cao, anhydride, huỳnh thạchapatit. Tên của nó bắt nguồn từ tiếng Latinh calx, nghĩa là vôi - một hợp chất của calci được điều chế bằng cách nung nóng đá vôi.

Calci,  20Ca
Quang phổ vạch của calci
Tính chất chung
Tên, ký hiệuCalci, Ca
Hình dạngÁnh kim xám bạc; có màu vàng nhạt[1]
Calci trong bảng tuần hoàn
Hydro (diatomic nonmetal)
Heli (noble gas)
Lithi (alkali metal)
Beryli (alkaline earth metal)
Bor (metalloid)
Carbon (polyatomic nonmetal)
Nitơ (diatomic nonmetal)
Oxy (diatomic nonmetal)
Fluor (diatomic nonmetal)
Neon (noble gas)
Natri (alkali metal)
Magnesi (alkaline earth metal)
Nhôm (post-transition metal)
Silic (metalloid)
Phosphor (polyatomic nonmetal)
Lưu huỳnh (polyatomic nonmetal)
Chlor (diatomic nonmetal)
Argon (noble gas)
Kali (alkali metal)
Calci (alkaline earth metal)
Scandi (transition metal)
Titani (transition metal)
Vanadi (transition metal)
Chrom (transition metal)
Mangan (transition metal)
Sắt (transition metal)
Cobalt (transition metal)
Nickel (transition metal)
Đồng (transition metal)
Kẽm (transition metal)
Gali (post-transition metal)
Germani (metalloid)
Arsenic (metalloid)
Seleni (polyatomic nonmetal)
Brom (diatomic nonmetal)
Krypton (noble gas)
Rubidi (alkali metal)
Stronti (alkaline earth metal)
Yttri (transition metal)
Zirconi (transition metal)
Niobi (transition metal)
Molypden (transition metal)
Techneti (transition metal)
Rutheni (transition metal)
Rhodi (transition metal)
Paladi (transition metal)
Bạc (transition metal)
Cadmi (transition metal)
Indi (post-transition metal)
Thiếc (post-transition metal)
Antimon (metalloid)
Teluri (metalloid)
Iod (diatomic nonmetal)
Xenon (noble gas)
Caesi (alkali metal)
Bari (alkaline earth metal)
Lantan (lanthanide)
Ceri (lanthanide)
Praseodymi (lanthanide)
Neodymi (lanthanide)
Promethi (lanthanide)
Samari (lanthanide)
Europi (lanthanide)
Gadolini (lanthanide)
Terbi (lanthanide)
Dysprosi (lanthanide)
Holmi (lanthanide)
Erbi (lanthanide)
Thulium (lanthanide)
Ytterbi (lanthanide)
Luteti (lanthanide)
Hafni (transition metal)
Tantal (transition metal)
Wolfram (transition metal)
Rheni (transition metal)
Osmi (transition metal)
Iridi (transition metal)
Platin (transition metal)
Vàng (transition metal)
Thuỷ ngân (transition metal)
Thali (post-transition metal)
Chì (post-transition metal)
Bismuth (post-transition metal)
Poloni (metalloid)
Astatin (diatomic nonmetal)
Radon (noble gas)
Franci (alkali metal)
Radi (alkaline earth metal)
Actini (actinide)
Thori (actinide)
Protactini (actinide)
Urani (actinide)
Neptuni (actinide)
Plutoni (actinide)
Americi (actinide)
Curium (actinide)
Berkeli (actinide)
Californi (actinide)
Einsteini (actinide)
Fermi (actinide)
Mendelevi (actinide)
Nobeli (actinide)
Lawrenci (actinide)
Rutherfordi (transition metal)
Dubni (transition metal)
Seaborgi (transition metal)
Bohri (transition metal)
Hassi (transition metal)
Meitneri (unknown chemical properties)
Darmstadti (unknown chemical properties)
Roentgeni (unknown chemical properties)
Copernici (transition metal)
Nihoni (unknown chemical properties)
Flerovi (post-transition metal)
Moscovi (unknown chemical properties)
Livermori (unknown chemical properties)
Tennessine (unknown chemical properties)
Oganesson (unknown chemical properties)
Mg

Ca

Sr
KaliCalciScandi
Số nguyên tử (Z)20
Khối lượng nguyên tử chuẩn (Ar)40,078 ± 0.004 [2]
Phân loại  kim loại kiềm thổ
Nhóm, phân lớp2s
Chu kỳChu kỳ 4
Cấu hình electron[Ar] 4s2
mỗi lớp
2, 8, 8, 2
Tính chất vật lý
Màu sắcÁnh kim xám bạc
Trạng thái vật chấtChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy1115 K ​(842 °C, ​1548 °F)
Nhiệt độ sôi1757 K ​(1484 °C, ​2703 °F)
Mật độ1,55 g·cm−3 (ở 0 °C, 101.325 kPa)
Mật độ ở thể lỏngở nhiệt độ nóng chảy: 1,378 g·cm−3
Nhiệt lượng nóng chảy8,54 kJ·mol−1
Nhiệt bay hơi154,7 kJ·mol−1
Nhiệt dung25,929 J·mol−1·K−1
Áp suất hơi
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
ở T (K) 864 956 1071 1227 1443 1755
Tính chất nguyên tử
Trạng thái oxy hóa2, 1[3] ​(Base oxide mạnh)
Độ âm điện1,00 (Thang Pauling)
Năng lượng ion hóaThứ nhất: 589.8 kJ·mol−1
Thứ hai: 1145.4 kJ·mol−1
Thứ ba: 4912.4 kJ·mol−1
Bán kính cộng hoá trịthực nghiệm: 197 pm
Bán kính liên kết cộng hóa trị176±10 pm
Bán kính van der Waals231 pm
Thông tin khác
Cấu trúc tinh thểLập phương tâm mặt
Cấu trúc tinh thể Lập phương tâm mặt của Calci
Vận tốc âm thanhque mỏng: 3810 m·s−1 (ở 20 °C)
Độ giãn nở nhiệt22,3 µm·m−1·K−1 (ở 25 °C)
Độ dẫn nhiệt201 W·m−1·K−1
Điện trở suấtở 20 °C: 33,6 n Ω·m
Tính chất từNghịch từ
Độ cảm từ (χmol)+400×10−6 cm3/mol[4]
Mô đun Young20 GPa
Mô đun cắt7,4 GPa
Mô đun khối17 GPa
Hệ số Poisson0,31
Độ cứng theo thang Mohs1,75
Độ cứng theo thang Brinell167 MPa
Số đăng ký CAS7440-70-2
Đồng vị ổn định nhất
Bài chính: Đồng vị của Calci
Iso NA Chu kỳ bán rã DM DE (MeV) DP
40Ca 96.941% 40Ca ổn định với 20 neutron[a]
41Ca Vết 1,03×105 năm ε 41K
42Ca 0.647% 42Ca ổn định với 22 neutron
43Ca 0.135% 43Ca ổn định với 23 neutron
44Ca 2.086% 44Ca ổn định với 24 neutron
45Ca Tổng hợp 162,7 ngày β- 0.258 45Sc
46Ca 0.004% 46Ca ổn định với 46 neutron[b]
47Ca Tổng hợp 4,536 ngày β- 0.694, 1.99 47Sc
γ 1.297 -
48Ca 0.187% 6,4×1019 năm ββ ? 48Ti

Mặc dù một số hợp chất calci được biết đến từ thời xa xưa, nhưng đặc tính hóa học của chúng chưa được biết đến cho đến thế kỷ 17. Calci tinh khiết được Humphry Davy cô lập năm 1808 bằng phương pháp điện phân. Các hợp chất của calci được sử dụng phổ biến ở nhiều ngành công nghiệp: trong thực phẩm và dược phẩm với vai trò bổ sung calci, là chất tẩy trắng và làm trắng trong ngành công nghiệp giấy, là chất khử trùng nước uống, và là thành phần của quá trình sản xuất xà phòng kim loại. Mặt khác, calci kim loại có ít ứng dụng hơn do tính phản ứng cao của nó. Tuy nhiên, với số lượng nhỏ, nó thường được sử dụng làm thành phần hợp kim trong sản xuất thép, và đôi khi hợp kim calci-chì được sử dụng trong việc sản xuất ắc quy.

Calci là kim loại phổ biến nhất và là nguyên tố phổ biến thứ năm trong cơ thể.[6] Là một khoáng chất chính trong việc tạo xương, răngvỏ sò, calci là kim loại phổ biến nhất về khối lượng có trong nhiều loài động vật. Ion Ca2+ đóng vai trò là một chất điện giải rất quan trọng đối với quá trình sinh lýsinh hóa của cơ thể và tế bào: nó đóng vai trò là chất truyền tin thứ hai trong các con đường truyền tín hiệu; trong việc giải phóng chất dẫn truyền thần kinh từ tế bào thần kinh; trong sự co rút của tất cả các loại tế bào cơ; và là đồng nhân tố cho nhiều loại enzyme khác nhau.[6]

Đặc tính

sửa

Phân loại

sửa

Calci là một kim loại màu bạc rất dẻo (đôi khi được mô tả là có màu vàng nhạt) có tính chất rất giống với các nguyên tố nặng hơn trong nhóm của nó: stronti, bariradi. Một nguyên tử calci có 20 electron, với cấu hình electron [Ar]4s2. Giống như các nguyên tố khác được xếp vào nhóm 2 của bảng tuần hoàn, calci có hai electron hóa trị ở orbital-s ngoài cùng, nên rất dễ bị mất trong các phản ứng hóa học để tạo thành ion lưỡng cực (Ca2+) có cấu hình electron ổn định của khí hiếm, trong trường hợp này là argon.[7]

Do đó, trong các hợp chất chứa calci, thường là hợp chất ion, calci hầu như luôn có hóa trị 2. Muối hóa trị 1 (MX) giả định của calci sẽ ổn định đối với các nguyên tố cấu thành chúng, nhưng chúng sẽ tự oxy hóa khử thành muối hóa trị 2 và kim loại calci, vì enthalpy tạo thành của muối MX2 có mức âm lớn hơn so với giá trị của muối MX giả định.[c] Điều này xảy ra vì năng lượng mạng lưới tinh thể lớn hơn nhiều do cation Ca2+ có mức điện dương lớn hơn cation Ca+ giả định.[7]

Calci, stronti, bari và radi luôn được coi là kim loại kiềm thổ; berylimagnesi nhẹ hơn, nằm trong nhóm 2 của bảng tuần hoàn, và cũng thường được phân loại như trên. Tuy nhiên, beryli và magnesi có sự khác biệt đáng kể so với các nguyên tố khác trong nhóm về tính chất vật lý và hóa học: chúng giống nhômkẽm hơn và có một số đặc tính kim loại yếu hơn so với các kim loại hậu chuyển tiếp, nên định nghĩa truyền thống của "kim loại kiềm thổ" thường loại trừ chúng.[8]

Tính chất vật lý

sửa

Nhiệt độ nóng cháy của calci là 842 °C và nhiệt độ sôi của nó là 1494 °C; cao hơn magnesi và stronti, hai kim loại kiềm thổ bên cạnh calci. Calci có hai thù hình: lập phương tâm mặtlập phương tâm khối ở nhiệt độ 443 °C trở lên.[9] Calci có tỉ trọng 1,526 g/cm³, là kim loại kiềm thổ nhẹ nhất;[7] magie (1,74 g/cm³) và beryli (1,84 g/cm³) nặng hơn mặc dù chúng có số khối nhỏ hơn. Kể từ stronti trở đi, các kim loại kiềm thổ có tỷ trọng tăng theo số khối.

Calci cứng hơn chì nhưng có thể cắt được bằng dao. Mặc dù calci là chất dẫn điện kém hơn đồngnhôm tính theo thể tích nhưng nó lại là chất dẫn điện tốt hơn về khối lượng so với cả hai kim loại trên do nó có khối lượng riêng thấp hơn.[10] Mặc dù trong thực tế nó ít khi được sử dụng bởi rất dễ phản ứng với không khí, việc sử dụng calci làm chất dẫn điện ngoài không gian đã được tính đến.[10]

Tính chất hóa học

sửa
 
Kiểm tra màu ngọn lửa. Màu đỏ gạch bắt nguồn từ calci.

Tính chát hóa học của calci tương tự với các kim loại tiềm thổ nặng khác. Ví dụ, calci phản ứng với nước nhanh hơn magnesi và chậm hơn stronti để sản sinh calci hydroxide và khí hidro. Kim loại calci phản ứng với nước tạo khí hydro với tốc độ nhanh đến mức có thể nhận biết được, nhưng không đủ nhanh ở nhiệt độ phòng để tạo ra nhiều nhiệt, do vậy nên nó rất hữu ích trong việc dùng sản xuất hydro.[11] Nó cũng phản ứng với oxynitơ trong không khí, tạo thành calci oxidecalci nitride.[12] Ion calci khi cháy có màu cam-đỏ.[13] Ở dạng bột, kim loại calci cháy trong không khí ở nhiệt độ cao và tạo ra muối nitride. Calci dạng khối có tính phản ứng kém hơn: nó nhanh chóng tạo thành lớp phủ hydrat hóa trong không khí ẩm, nhưng nếu độ ẩm tương đối dưới 30%, thì có thể bảo quản calci ở nhiệt độ phòng trong thời gian dài.[14]

Ngoài oxide CaO, calci peroxide, CaO2, có thể được điều chế bằng cách oxi hóa calci dưới oxy áp lực cao, và có bằng chứng cho thấy sự tồn tại của superoxide Ca(O2)2.[15] Calci hydroxide, Ca(OH)2, là một chất kiềm mạnh, nhưng không mạnh bằng các hydroxide của stronti, bari hay là các kim loại kiềm khác.[16] Toàn bộ 4 muối halogen của calci đã được biết đến.[17] Calci carbonat (CaCO3) và calci sulfat (CaSO4) là những khoáng chát phổ biến trên Trái đất.[18] Như stronti và bari, và các kim loại kiềm và muối lanthanide hóa trị 2 europiyterbi, calci kim loại tan trong amonia lỏng và tạo một dung dịch màu xanh lam thẫm.[19]

 
Cấu trúc của trung tâm polyme [Ca(H2O)6]2+ trong calci chloride ngậm nước, minh họa cho số phối trí cao điển hình của phức hợp calci.

Do ion calci (Ca2+) có kích thước lớn, nó có thể có số phối trí cao, lên tới 24 trong một số hợp chất liên kim loại như CaZn13.[20] Các chelat chứa oxy như EDTA và polyphosphat có thể dễ dàng tạo phức với calci, rất hữu ích trong hóa phân tích và trong việc loại bỏ các ion calci khỏi nước cứng. Trong trường hợp không có trở ngại về mặt không gian, các cation nhóm 2 nhỏ hơn có xu hướng hình thành các phức chất mạnh hơn, nhưng khi có các vòng tròn đa giác lớn tham gia thì xu hướng nay bị đảo ngược.[18]

Mặc dù calci nằm trong cùng nhóm với magnesi và các hợp chất cơ-magnesi được sử dụng xuyên suốt hóa học, các hợp chất cơ-calci thì không như vậy do chúng khó tổng hợp hơn và có tính phản ứng cao hơn, nhưng chúng đã được nghiên cứu là chất xúc tác tiềm năng.[21][22][23][24][25] Các hợp chất cơ-calci có đặc tính tương tự các hợp chất cơ-yterbi do bán kính ion của Yb2+ (102 picomet) gần giống Ca2+ (100 picomet).[26]

Đa số các hợp chất này chỉ có thể được điều chế ở nhiệt độ thấp; phối tử cồng kềnh thường thiên về sự ổn định. Ví dụ, để điều chế calci dicyclopentadienyl, Ca(C5H5)2, cần phải cho kim loại calci phản ứng trực tiếp với chính mercurocen hoặc cyclopentadien; mặt khác, việc thay thế phối tử C5H5 bằng phối tử C5(CH3)5 cồng kềnh hơn sẽ làm tăng độ hòa tan, độ bay hơi và độ ổn định động học của hợp chất.[18]

Các muối của calci không màu cho dù calci ở dạng nào đi nữa, và ion calci hòa tan (Ca2+) cũng không màu. Cùng với các muối của magnesi và các muối của kim loại kiềm thổ khác, các muối calci thường tan khá trong nước ngoại trừ calci hydroxide, calci sulfat, calci cacbonatcalci phosphat. Khi ở trong dung dịch, ion calci cho nhiều vị giác ấn tượng như mặn, chua, trơn.

Đồng vị

sửa

Calci tự nhiên có 6 đồng vị ổn định(40Ca, 42Ca, 43Ca, 44Ca, 46Ca và 48Ca[d]), Calci là nguyên tố đầu tiên (nhẹ nhất) có 6 đồng vị trong tự nhiên.[12]

Cho đến nay đồng vị calci phổ biến nhất trong tự nhiên là 40Ca, chiếm 96,941% lượng calci tự nhiên. Nó được tạo ra trong quá trình đốt cháy silic từ phản ứng tổng hợp các hạt alpha và là hạt nhân ổn định nặng nhất với số proton và neutron bằng nhau. Sự phân rã từ từ của 40K nguyên thủy góp phần cho sự xuất hiện của 40Ca. Thêm một hạt alpha nữa tạo ra 44Ti không ổn định, phân rã qua hai lần bắt giữ electron liên tiếp thành 44Ca ổn định; đồng vị này chiếm 2,806% tổng lượng calci tự nhiên và là đồng vị phổ biến thứ hai.[27][28]

Bốn đồng vị tự nhiên còn lại, 42Ca, 43Ca, 46Ca, and 48Ca, hiếm hơn đáng kể, với mỗi loại chỉ chiếm dưới 1% lượng calci tự nhiên. Bốn đồng vị nhẹ hơn chủ yếu là sản phẩm của quá trình đốt cháy oxy và đốt silicon, còn hai đồng vị nặng hơn được tạo ra thông qua quá trình bắt giữ neutron. 46Ca phần lớn được tạo ra trong quá trình s "nóng", vì sự hình thành của nó đòi hỏi dòng neutron cao để cho phép đồng vị tồn tại trong thời gian ngắn 45Ca bắt giữ neutron. 48Ca được tạo ra bằng cách bắt electron trong quá trình rsiêu tân tinh loại Ia, trong đó lượng neutron dư thừa cao và entropy đủ thấp đảm bảo sự tồn tại của nó.[29][30]

46Ca và 48Ca là những hạt nhân "ổn định cổ điển" đầu tiên có lượng neutron dư thừa lần lượt là 6 và 8. Mặc dù chứa rất nhiều neutron cho một nguyên tố nhẹ, nhưng 48Ca lại rất ổn định bởi nó là hạt nhân hai lần magic:[e] nó có 20 proton và 28 neutron. Quá trình phân rã beta của 48Ca thành 48Sc bị cản trở do spin hạt nhân của chúng hoàn toàn không khớp nhau: 48Ca có spin bằng 0, trong khi 48Sc có spin 6+, nên quá trình phân rã bị cấm bởi tính bảo toàn mô men động lượng. Trong khi hai trạng thái kích thích của 48Sc cũng có sẵn để phân rã, chúng cũng bị cấm do có spin cao. Kết quả là khi 48Ca phân rã, nó phân rã beta kép thành 48Ti, và là hạt nhân trải qua quá trình phân rã beta kép nhẹ nhất được biết đến.[32][33]

Theo lý thuyết, 46Ca có thể trải qua quá trình phân rã beta kép thành 46Ti, nhưng điều này chưa bao giờ được quan sát. Đồng vị 40Ca có hạt nhân hai lần magic[34] và có thể trải qua quá trình bắt giữ elecrtron kép thành 40Ar, nhưng điều này cũng chưa bao giờ được quan sát. Calci là nguyên tố duy nhất có hai hạt nhân hai lần magic nguyên thủy. Giới hạn dưới thực nghiệm cho chu kỳ bán rã của 40Ca 40Ca and 46Ca lần lượt là 5,9 × 1021 năm và 2,8 × 1015 năm.[32]

Ngoài đồng vị "ổn định" 48Ca, đồng vị phóng xạ có tuổi thọ cao nhất là 41Ca. Nó phân rã bằng cách bắt electron tạo thành đồng vị ổn định 41K với chu kỳ bán rã khoảng 105 năm. Sự tồn tại của nó trong Hệ Mặt trời sơ khai dưới dạng một hạt nhân phóng xạ đã tuyệt chủng đã được suy ra từ 41K dư thừa: dấu vết của 41Ca vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, bởi nó là một hạt nhân phóng xạ vũ trụ, được tạo ra liên tục thông qua quá trình kích hoạt neutron của 40Ca tự nhiên.[30]

Nhiều đồng vị phóng xạ calci khác đã được biết đến, từ 35Ca cho đến 60Ca. Chúng đều có thời gian tồn tại ngắn hơn nhiều so với 41Ca, với đồng vị ổn định nhất là 45Ca (chu kỳ bán rã 163 ngày) và 47Ca (chu kỳ bán rã 4,54 ngày). Các đồng vị nhẹ hơn 42Ca thường trải qua quá trình phân rã beta cộng thành đồng vị của kali, và những đồng vị nặng hơn 44Ca thường trải qua quá trình phân rã beta trừ thành đồng vị scandi, mặc dù khi đến gần các đường rò rỉ hạt nhân[f], sự phát xạ protonphát xạ neutron dần trở thành quá trình phân rã nổi bật.[32]

Giống các nguyên tố khác, nhiều quá trình khác nhau làm thay đổi hàm lượng tương đối của các đồng vị calci.[36] Nghiên cứu tốt nhất về các quá trình này là sự phân đoạn phụ thuộc vào khối lượng của các đồng vị calci kèm theo sự kết tủa của các khoáng chất chứa calci như calcit, aragonitapatit từ dung dịch. Các đồng vị nhẹ hơn được ưu tiên kết hợp với các khoáng chất này, từ đó làm giàu dung dịch xung quanh bằng các đồng vị nặng hơn ở mức khoảng 0,025% trên mỗi đơn vị khối lượng nguyên tử (amu) ở nhiệt độ phòng. Sự khác biệt liên quan đến khối lượng trong thành phần đồng vị calci thường được biểu thị bằng tỷ lệ của hai đồng vị (thường là 44Ca/40Ca) trong một mẫu so với tỷ lệ tương đương trong chất liệu tham chiếu tiêu chuẩn. 44Ca/40Ca chênh lệch khoảng 1- 2‰ giữa các sinh vật trên Trái Đất.[37]

Lịch sử

sửa

Các hợp chất calci được biết đến từ thời xa xưa, mặc dù thành phần hóa học của chúng chưa được hiểu rõ cho đến thế kỷ 17.[38] Vôi ở dạng vật liệu xây dựng[39] và thạch cao cho tượng đã được sử dụng từ thời tiền sử từ khoảng 7000 TCN.[40] Lò vôi được định tuổi đầu tiên có niên đại 2500 TCN và được tìm thấy ở Khafajah, thuộc Lưỡng Hà.[41][42]

Trong cùng khoảng thời gian đó, thạch cao khô(CaSO4·2H2O) được sử dụng để xây Kim tự tháp Giza. Chất liệu này về sau được sử dụng làm thạch cao trong lăng mộ của Tutankhamun. Calci đã được biết từ rất sớm vào thế kỷ I khi người La Mã cổ đại điều chế vôi ở dạng calci oxide bằng cách nung nóng đá vôi (CaCO3).[38] Tên gọi "calcium" bắt nguồn từ từ calx trong tiếng Latinh, nghĩa là "vôi".[38]

Vitruvius - kiến trúc sư người La Mã - thấy rằng sản phẩm vôi sau khi được nung nóng nhẹ hơn đá vôi lúc ban đầu, cho rằng điều này là do việc nung nóng đã loại bỏ nước trong đá vôi. Vào năm 1755, Joseph Black đã chứng minh rằng hiện tượng này là do mất đi khí carbon dioxide, một hợp chất mà người La Mã cổ đại chưa biết đến.[43]

Vào năm 1789, Antoine Lavoisier nghi ngờ rằng vôi có thể là oxide của một nguyên tố hóa học cơ bản. Trong bảng các nguyên tố của mình, Lavoisier đã liệt kê năm loại quặng có thể phản ứng với acid để tạo ra muối: chaux (calci oxide), magie (magnesia, magnesi oxide), baryte (bari sulfate), alumin (alumina, nhôm oxit) và silica (silica, silicon dioxide). Về những "nguyên tố" này, Lavoisier lý luận rằng:

Có lẽ chúng ta chỉ mới biết đến một số các hợp chất kim loại tồn tại trong tự nhiên, vì tất cả những chất có ái lực với oxy cao hơn carbon, cho đến nay đều không có khả năng bị khử thành kim loại, và do đó, chúng ta chỉ thấy chúng dưới dạng oxide, bị nhầm lẫn với đất. Rất có thể các baryte mà chúng ta vừa phân loại là đất đang ở trong tình huống này; vì trong nhiều thí nghiệm, nó thể hiện những đặc tính gần giống với đặc tính của kim loại. Thậm chí có khả năng là tất cả các chất mà chúng ta gọi là đất có thể chỉ là các oxide kim loại, không thể khử được bằng bất kỳ quá trình nào đã biết tại thời điểm này.[44]

Calci không được tách biệt mãi cho đến năm 1808 khi Sir Humphry Davy điện phân một hỗn hợp gồm vôi và thủy ngân(II) oxide trên một tấm platin đóng vai trò là anode, còn cathode thì là một sợi dây platin chìm một phần trong thủy ngân. Quá trình điện phân tạo ra hỗn hống calci-thủy ngân; calci có thể được tách ra khỏi hỗn hống bằng cách chưng cất loại bỏ thủy ngân.[45][38] Mặc dù vậy, calci tinh khiết không thể được điều chế với số lượng lớn bằng phương pháp này, và một quy trình sản xuất thương mại chỉ được khám phá sau hơn một thế kỷ.[43]

Sự phổ biến và sản xuất

sửa
 
Ruộng bậc thang đá vôi ở Pamukkale, Thổ Nhĩ Kỳ.

Calci là nguyên tố phổ biến thứ năm trên vỏ Trái đất (chiếm khoảng 4,66% theo khối lượng), và là kim loại phổ biến thứ ba đằng sau nhômsắt.[46] Nó cũng là nguyên tố phổ biến thứ tư ở những vùng cao nguyên mặt trăng.[14] Đá trầm tích chứa calci carbonat chiếm phần lớn bề mặt Trái đất dưới dạng tàn tích hóa thạch của sinh vật biển trong quá khứ; chúng xuất hiện dưới hai dạng: calcit hình mặt thoi (phổ biến hơn) và aragonit hình trực thoi (hình thành ở các vùng biển ôn đới hơn). Khoáng sản thuộc loại thứ nhất bao gồm đá vôi, dolomit, đá cẩm thạch, đá phấnđá băng; các tầng aragonit tạo nên lưu vực của quần đảo Bahamas, Florida KeysBiển Đỏ. San hô, vỏ sò, và ngọc trai chủ yếu được tạo thành từ calci carbonat. Một số khoáng chất quan trọng khác của calci bao gồm thạch cao (CaSO4·2H2O), anhydrit (CaSO4), fluorit (CaF2) và apatit ([Ca5(PO4)3X], X = OH, Cl, hoặc F).[38]

Các quốc gia sản xuất calci chính là Trung Quốc (khoảng 10000 đến 12000 tấn mỗi năm), Nga (khoảng 6000 đến 8000 tấn mỗi năm) và Hoa Kỳ (khoảng 2000 đến 4000 tấn mỗi năm). CanadaPháp cũng là một trong số các nước sản xuất calci. Năm 2005, khoảng 24.000 tấn calci đã được sản xuất; khoảng một nửa lượng calci được chiết xuất trên thế giới được Hoa Kỳ sử dụng, với khoảng 80% sản lượng đầu ra được sử dụng hàng năm.[10]

Tại Nga và Trung Quốc, phương pháp điện phân của Humphry Davy vẫn được sử dụng nhưng được dùng cho calci chloride nóng chảy.[10] Vì calci ít phản ứng hơn stronti hoặc bari nên lớp phủ oxide-nitride tạo ra từ việc tiếp xúc với không khí ổn định; từ đó việc gia công bằng máy tiện cũng như các kỹ thuật luyện kim tiêu chuẩn khác đều có thể áp dụng với calci.[47] Tại Hoa Kỳ và Canada, calci được sản xuất bằng cách khử vôi bằng nhôm ở nhiệt độ cao.[10]

Chu trình địa hóa

sửa

Chu trình calci thể hiện liên kết giữa kiến tạo, khí hậuchu trình carbon. Theo cách hiểu đơn giản nhất, quá trình mọc núi khiến các loại đá chứa calci như bazangranodiorit bị phong hóa hóa học, từ đó giải phóng ion Ca2+ vào nước bề mặt. Những ion này được vận chuyển tới đại dương nơi nó hấp thụ CO2 tạo thành đá vôi (CaCO
3
). Lượng đá vôi này lắng xuống đáy biển và kết hơp thành những viên đá mới. CO2 hòa tan, ion carbonatebicarbonat được gọi là "carbon vô cơ hòa tan".[48]

Trên thực tế, phản ứng phức tạp hơn và liên quan đến sự hình thành ion bicarbonate (HCO
3
) khi CO2 tác dụng với nước ở độ pH của biển:

 

Ở độ pH của nước biển, phần lớn khí CO2 ngay lập tức được chuyển hóa thành HCO
3
. Phản ứng này dẫn đến sự vận chuyển ròng một phân tử CO2 từ đại dương/khí quyển vào thạch quyển.[49] Kết quả là mỗi ion Ca2+ được giải phóng bởi quá trình phong hóa hóa học sẽ loại bỏ một phân tử CO2 khỏi bề mặt (khí quyển, đại dương, đất và sinh vật sống), lưu trữ nó trong đá carbonat trong hàng trăm triệu năm. Do đó, quá trình phong hóa calci từ đá sẽ giải phóng CO2 từ đại dương và khí quyển, từ đó gây ảnh hưởng lâu dài đến khí hậu.[48][50]

Ứng dụng

sửa

Ứng dụng phổ biến nhất của calci kim loại nằm trong việc sản xuất thép, do tính ái lực cao của nó đối với oxylưu huỳnh. Các oxide và sulfide của nó, sau khi được hình thành, sẽ tạo ra các tạp chất aluminat vôi và sunfide lỏng trong thép và nổi lên. Trong quá trình xử lý, các tạp chất này được thu nhỏ và phân tán khắp bề mặt của thép, từ đó cải thiện khả năng đúc, độ sạch và các tính chất cơ học nói chung của thép. Calci cũng được sử dụng trong ắc quy ô tô không cần bảo trì, trong đó việc thay hợp kim antimon-chì thường dùng bằng hợp kim 0,1% calci-chì sẽ làm giảm tỉ lệ mất nước và khả năng tự xả điện của ắc quy. [51]

Do nguy cơ giãn nở và nứt, nhôm đôi khi sẽ được kết hợp với những hợp kim này. Hợp kim calci-chì cũng được sử dụng để thay thế hợp kim chì-antimon.[51] Calci cũng được sử dụng để gia cố hợp kim nhôm dùng trong ổ trục, kiểm soát than chì trong gang và để loại bỏ tạp chất bismuth khỏi chì.[47] Calci kim loại được phát hiện trong một số loại chất thông cống, nơi nó đóng vai là chất tỏa nhiệt và calci hydroxide giúp xà phòng hóa chất béo và hóa lỏng các protein trong tóc gây ra tắc cống.[52]

Ngoài luyện kim, calci còn được sử dụng để loại bỏ nitơ khỏi argon tinh khiết và là chất khử trong việc điều chế các kim loại khác như chromi, urani, zirconi, hay thori. Nó cũng được sử dụng để lưu trữ khí hidro, do calci hydride(CaH2),sản phẩm của phản ứng giữa calci và hidro, có thể giải phóng hidro một cách dễ dàng.[47]

Việc phân đoạn đồng vị calci trong quá trình hình thành khoáng chất đã dẫn đến một số ứng dụng của các đồng vị calci. Cụ thể hơn, quan sát năm 1997 của Skulan và DePaolo[53] rằng các khoáng chất calci nhẹ hơn về mặt đồng vị so với các dung dịch mà các khoáng chất kết là cơ sở cho các ứng dụng tương tự trong y học và cổ đại dương học. Ở loài động vật có bộ xương được khoáng hóa bằng calci, thành phần đồng vị calci của các mô mềm phản ánh tốc độ hình thành và hòa tan tương đối của khoáng chất trong xương.[54]

Ở người, thành phần đồng vị calci thay đổi trong nước tiểu đã được chứng minh là có liên quan đến sự thay đổi cân bằng khoáng chất của xương. Tốc độ tạo xương lớn hơn tốc độ hủy xương dẫn đến tăng tỷ lệ 44Ca/40Ca ở mô mềm và ngược lại. Do mối liên quan này, việc đo đồng vị calci trong nước tiểu hoặc máu có thể hữu ích trong việc phát hiện sớm các bệnh về chuyển hóa xương như loãng xương.[54][55]

Một hệ thống tương tự tồn tại trong nước biển, trong đó tỉ lệ 44Ca/40Ca có xu hướng tăng lên khi tốc độ loại bỏ ion Ca2+ qua việc kết tủa khoáng chất lớn hơn lượng calci mới đưa vào đại dương. Năm 1997, Skulan và DePaolo đưa ra bằng chứng đầu tiên về sự thay đổi của 44Ca/40Ca trong nước biển theo thời gian địa chất, cùng với lời giải thích mang tính lý thuyết về những thay đổi này. Nhiều bài báo gần đây đã khẳng định quan sát này, chứng minh rằng nồng độ Ca2+ trong nước biển không cố định và đại dương không bao giờ ở "trạng thái ổn định" đối với lượng calci đầu vào và đầu ra. Điều này có ý nghĩa quan trọng về khí hậu, vì chu trình calci ở biển gắn liền với chu trình carbon.[56][57]

Nhiều hợp chất calci được sử dụng trong dược phẩm, y học và trong những lĩnh vực khác. Calci và phosphor được bổ sung trong thực phẩm thông qua việc thêm calci lactat, calci diphosphattricalci phosphat. Tricalci phosphat cũng được sử dụng làm chất đánh bóng trong kem đánh răngthuốc trung hòa acid. Calci lactobionate là một loại bột màu trắng được sử dụng làm chất tạo hỗn dịch cho dược phẩm. Trong nấu nướng, calci phosphat được sử dụng làm chất tạo men. Trong công nghiệp giấy và khủ trùng, calci carbonat dạng kết tủa đóng vai trò là chất làm trắng giấy,[58] calci sulfit được sử dụng làm chát tẩy trắng trong sản xuất giấy và là chất khử trùng, còn calci hypochlorit được sử dụng để khử trùng hồ bơi và nước uống.[59] Calci silicat được sử dụng để gia cố cao su và calci acetat là thành phần của nhựa thông vôi và được sử dụng để sản xuất xà phòng kim loại và nhựa tổng hợp.[51]

Calci nằm trong Danh sách thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới.[60]

Calci trong thực phẩm

sửa

Một số thức ăn giàu calci bao gồm sữa và các sản phẩm từ sữa như phô maisữa chua, rau có màu xanh thẫm, sản phẩm từ đậu như đậu hũ, cá có thể ăn được cả xương và ngũ cốc ăn liền tăng cường calci.[61][62]

Do những lo ngại về tác dụng phụ khi tiêu thụ quá nhiều calci, bao gồm vôi hóa động mạch và sỏi thận, nên các tổ chức chính phủ như Cơ quan An toàn thực phẩm Châu Âu (EFSA)[63] và phi chính phủ như Viện Y học Hoa Kỳ (IOM)[64] đã đặt giới hạn tiêu thụ tối đa (UL). Tại Việt Nam, theo khuyến nghị của Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng, lượng calci tiêu thụ mỗi ngày cho những người ở độ tuổi 0-5 tháng không nên vượt quá 1000 mg/ngày: đối với những người ở độ tuổi 6-11 tháng thì không vượt quá 1500 mg/ngày; đối với những người ở độ tuổi 1-7 tuổi thì không vượt quá 2500 mg/ngày; đối với những người ở độ tuổi 8-19 tuổi thì không vượt quá 3000 mg/ngày; đối với những người từ 20-49 tuổi thì không vượt quá 2500 mg/ngày; đối với lứa tuổi từ 50 trở lên thì không vượt quá 2000 mg/ngày.[65] Cơ quan An toàn thực phẩm Châu Âu (EFSA) đề xuất giới hạn tiêu thụ tối đa cho tất cả người lớn là 2500 mg/ngày, nhưng không đặt giới hạn tiêu thụ tối đa cho trẻ em và trẻ vị thành niên do không có đủ thông tin về tác dụng phụ của calci đối với nhóm tuổi này.[63]

Vai trò sinh học và bệnh lý

sửa
 
Lượng calci tiêu thụ toàn cầu ở người lớn (mg/ngày).[66]
  <400
  400–500
  500–600
  600–700
  700–800
  800–900
  900–1000
  >1000
Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho calci theo độ tuổi (từ RDA của Bộ Y Tế (Việt Nam) và Viện Dinh dưỡng)[65]
Độ tuổi Hàm lượng calci (mg/ngày)
Nam Nữ
0-5 tháng 300 300
6-11 tháng 400 400
1-2 tuổi 500 500
3-5 tuổi 600 600
6-7 tuổi 650 650
8-9 tuổi 700 700
10-19 tuổi 1000 1000
20-49 tuổi 800 800
50-69 tuổi 800 900
≥ 70 tuổi 1000 1000
Phụ nữ mang thai - 1200
Phụ nữ cho con bú - 1300

Chức năng

sửa

Calci là nguyên tố thiết yếu cho sự sống và là một chất khoáng đa lượng.[67][6] Sự thiếu hụt rất nhỏ của nó đã ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển của xươngrăng.[cần dẫn nguồn] Trong cơ thể thì gần 99% lượng calci nằm ở xương và răng; 1% còn lại nằm trong máu và mô mềm.[6] Trong máu, khoảng một nửa lượng calci trong huyết tương tồn tại ở dạng ion hóa tự do và sẵn có trong cơ thể. Phần lớn lượng calci còn lại liên kết với albumin và globulin; và ít hơn 10% tạo phức thành phosphat, citrat và các anion khác.[68] Ion Ca2+ đóng vai trò là một chất điện giải và rất quan trọng đối với sức khỏe của hệ cơ, tuần hoàn và tiêu hóa; nó không thể thiếu trong quá trình tạo xương ở dạng hydroxyapatit; và nó hỗ trợ việc tổng hợp và hoạt động của các tế bào máu. Ví dụ, nó điều chỉnh sự co cơ, dẫn truyền thần kinh và đông máu. Mức calci trong động vật có vú được kiểm soát chặt.[69][70] Calci có thể làm vậy bởi vì ion Ca2+ tạo thành phức chất ổn định với nhiều hợp chất hữu cơ, đặc biệt là với protein; nó cũng tạo ra những hợp chất với độ hoà tan đa dạng, cho phép sự hình thành xương.[6][71] Cơ thể cần Vitamin D để hấp thụ calci và duy trì hệ xương và răng[72]

Tạo liên kết

sửa

Các ion calci có thể được tạo phức bởi protein thông qua liên kết với các nhóm carboxyl dư lượng acid glutamic hoặc acid aspartic; thông qua tương tác với dư lượng serine, tyrosine hoặc threonine đã được phosphoryl hóa; hoặc bằng cách chelat hóa bởi dư lượng các gốc amino acid γ-carboxyl hóa. Trypsin, một loại enzyme tiêu hóa, sử dụng phương pháp đầu tiên; Osteocalcin, một loại protein của xương, sử dụng phương pháp thứ ba.[73]

Một số chất nền protein của xương khác như osteopontin và sialoprotein của xương sử dụng cả phương pháp thứ nhất và thứ hai. Hoạt hóa trực tiếp các enzyme bằng cách liên kết với calci là điều phổ biến; một số enzyme khác được kích hoạt bằng cách liên kết không cộng hóa trị với các enzyme liên kết trực tiếp với calci. Calci cũng liên kết với lớp phospholipid của màng tế bào, giữ các protein liên kết với bề mặt tế bào.[73]

Độ hòa tan

sửa

Như một minh chứng cho khả năng hòa tan đa dạng của các hợp chất calci, monocalci phosphat tan rất tốt trong nước, 85% lượng calci ngoại bào là ở dạng dicalci phosphat với độ hòa tan 2,00 mM, còn hydroxyapatit của xương trong chất nền hữu cơ là tricalci phosphat có độ hòa tan là 1000 μM.[73]

Dinh dưỡng

sửa

Calci là thành phần phổ biến trong các chế phẩm bổ sung vitamin tổng hợp,[6] nhưng thành phần của phức hợp calci trong thực phẩm chức năng có thể ảnh hưởng đến tính sinh khả dụng của nó, thay đổi tùy theo độ hòa tan của muối liên quan: calci citrat, calci malatcalci lactat có tính khả dụng sinh học cao, trong khi calci oxalat thì thấp hơn. Các chế phẩm calci khác bao gồm calci carbonat, calci citrat malatecalci gluconat.[6] Ruột hấp thụ khoảng một phần ba lượng calci ăn vào dưới dạng ion tự do, và thận sau đó có vai trò điều chỉnh nồng độ calci trong huyết tương.[6]

Điều hòa hormone hình thành xương và nồng độ calci huyết thanh

sửa

Hormone tuyến cận giáp (PTH)vitamin D thúc đẩy sự hình thành xương bằng cách cho phép và tăng cường sự lắng đọng ion calci ở đó, từ đó quá trình luân chuyển xương diễn ra nhanh chóng mà không ảnh hưởng đến khối lượng hay hàm lượng khoáng chất của xương.[74] Khi nồng độ calci huyết tương giảm, các thụ thể trên bề mặt tế bào của tuyến cận giáp được kích thích, dẫn đến việc tiết hormone tuyến cận giáp; PTH tiến hành kích thích sự xâm nhập của calci vào nguồn huyết tương bằng cách lấy nó từ các tế bào thận, ruột và xương nhất định, với hoạt động tạo xương của hormone tuyến cận giáp bị đối kháng bởi calcitonin, khi sự bài tiết calcitonin tăng lên cùng với nồng độ calci trong huyết tương.[75]

Nồng độ huyết thanh bất thường

sửa

Hấp thụ quá nhiều calci có thể gây tăng calci máu. Tuy nhiên, do ruột hấp thu calci kém hiệu quả nên calci huyết thanh cao có nhiều khả năng là do cơ thể tiết ra quá nhiều hormone tuyến cận giáp (PTH) hoặc do hấp thụ quá nhiều vitamin D, cả hai đều tạo điều kiện cho việc hấp thụ calci. Những tình trạng này dẫn đến lượng muối calci dư thừa tích tụ trong tim, mạch máu hoặc thận. Các triệu chứng bao gồm chán ăn, buồn nôn, nôn, giảm trí nhớ, lú lẫn, yếu cơ, đi tiểu nhiều, mất nước và bệnh chuyển hóa xương.[76]

Tăng calci máu mãn tính thường dẫn đến vôi hóa mô mềm và những tác động nghiêm trọng của nó: ví dụ, vôi hóa có thể làm mất tính đàn hồi của thành mạch và làm gián đoạn lưu lượng máu thành lớp - từ đó dẫn đến vỡ mảng bám và huyết khối. Ngược lại, không hấp thụ đủ calci hoặc vitamin D có thể dẫn đến hạ calci máu, thường do bài tiết không đủ hormone tuyến cận giáp hoặc khiếm khuyết về thụ thể PTH trong tế bào. Các triệu chứng bao gồm kích thích thần kinh cơ, có khả năng gây ra cơn tetany và rối loạn dẫn truyền trong mô tim.[76]

Bệnh về xương

sửa

Vì calci cần thiết cho sự phát triển của xương nên nhiều bệnh về xương có thể bắt nguồn từ chất nền hữu cơ hoặc hydroxyapatit trong cấu trúc phân tử hoặc tổ chức của xương. Loãng xương là sự sụt giảm thành phần khoáng của xương tính theo từng đơn vị thể tích, và có thể được điều trị bằng cách bổ sung calci, vitamin D và bisphosphonat.[6][77] Thiếu calci, vitamin D hoặc phosphat có thể dẫn đến bệnh nhuyễn xương.[73][78]

An toàn

sửa

Calci kim loại

sửa
Calci
Các nguy hiểm
NFPA 704

 

3
0
1
 
Ký hiệu GHS 
Báo hiệu GHSNguy hiểm
Chỉ dẫn nguy hiểm GHSH261
Chỉ dẫn phòng ngừa GHSP231+P232
Trừ khi có ghi chú khác, dữ liệu được cung cấp cho các vật liệu trong trạng thái tiêu chuẩn của chúng (ở 25 °C [77 °F], 100 kPa).

Vì calci kim loại phản ứng tỏa nhiệt với nước và acid, nên khi tiếp xúc với độ ẩm từ cơ thể sẽ gây ra kích ứng nghiêm trọng.[79]Khi nuốt phải, calci có tác động tương tự đối với miệng, thực quản và dạ dày, đồng thời có thể gây tử vong[52] Tuy nhiên, tác dụng phụ từ việc tiếp xúc lâu dài chưa được biết đến.[79]

Ghi chú

sửa
  1. ^ Được cho là trải qua quá trình bắt giữ electron kép thành 40Ar với chu kỳ bán rã không nhỏ hơn 5,9×1021 năm
  2. ^ Được cho là trải qua phân rã ββ thành 46Ti với chu kỳ bán rã không nhỏ hơn 2,8×1015 năm
  3. ^ Nếu enthalpy tạo thành có mức âm lớn hơn (tức là bé hơn), thì chất đó thường sẽ ổn định hơn
  4. ^ Chu kỳ bán rã của 48Ca là 4.3 × 1019  năm, đủ lâu để coi là đồng vị ổn định cho mọi mục đích thực tiễn
  5. ^ số magic bao gồm các số 2, 8, 20, 28, 50, 82 và 126.[31] Hạt nhân mà có số proton hoặc số neutron bằng một trong các con số trên thì sẽ rất bền
  6. ^ Đây là giới hạn mà một hạt nhân trở nên không ổn định và bắt đầu phân rã ngay lập tức[35]

Tham khảo

sửa

Chú thích

sửa
  1. ^ Greenwood, Norman N.; Earnshaw, A. (1997), Chemistry of the Elements (ấn bản 2), Oxford: Butterworth-Heinemann, tr. 112, ISBN 0-7506-3365-4
  2. ^ “Trọng lượng nguyên tử tiêu chuẩn: Calci”.CIAAW.1983
  3. ^ Krieck, Sven; Görls, Helmar; Westerhausen, Matthias (2010). “Mechanistic Elucidation of the Formation of the Inverse Ca(I) Sandwich Complex [(thf)3Ca(μ-C6H3-1,3,5-Ph3)Ca(thf)3] and Stability of Aryl-Substituted Phenylcalcium Complexes”. Journal of the American Chemical Society. 132 (35): 100818110534020. doi:10.1021/ja105534w. PMID 20718434.
  4. ^ Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. tr. E110. ISBN 0-8493-0464-4.
  5. ^ a b Đặng Thái Minh, "Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d'origine française", Synergies Pays riverains du Mékong, n° spécial, năm 2011. ISSN: 2107-6758. Trang 79.
  6. ^ a b c d e f g h i “Calcium”. Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, Oregon. 1 tháng 9 năm 2017. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2019.
  7. ^ a b c Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 112-13.
  8. ^ Parish, R. V. (1977). The Metallic lements. London ; New York: Longman. tr. 34. ISBN 978-0-582-44278-8.
  9. ^ Bale, C. W.; Pelton, A. D. (tháng 4 năm 1987). “The Ca−Li (Calcium-Lithium) system”. Journal of Phase Equilibria (bằng tiếng Anh). 8 (2): 125–127. doi:10.1007/BF02873196. ISSN 1054-9714.
  10. ^ a b c d e Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 484.
  11. ^ Theodore Gray. The Elements. Page 55
  12. ^ a b C. R. Hammond The elements (pp. 4–35) in Lide, D. R. biên tập (2005). CRC Handbook of Chemistry and Physics (ấn bản 86). Boca Raton (FL): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.
  13. ^ McKelvy, George M. (tháng 1 năm 1998). “Flame Tests That Are Portable, Storable, and Easy To Use”. Journal of Chemical Education (bằng tiếng Anh). 75 (1): 55. doi:10.1021/ed075p55. ISSN 0021-9584.
  14. ^ a b Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 483.
  15. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 119.
  16. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 121.
  17. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 117.
  18. ^ a b c Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 122-15.
  19. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 112.
  20. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 115.
  21. ^ Harder, S.; Feil, F.; Knoll, K. (2001). “Novel Calcium Half-Sandwich Complexes for the Living and Stereoselective Polymerization of Styrene”. Angew. Chem. Int. Ed. 40 (22): 4261–64. doi:10.1002/1521-3773(20011119)40:22<4261::AID-ANIE4261>3.0.CO;2-J. PMID 29712082.
  22. ^ Crimmin, Mark R.; Casely, Ian J.; Hill, Michael S. (2005). “Calcium-Mediated Intramolecular Hydroamination Catalysis”. Journal of the American Chemical Society. 127 (7): 2042–43. doi:10.1021/ja043576n. PMID 15713071.
  23. ^ Jenter, Jelena; Köppe, Ralf; Roesky, Peter W. (2011). “2,5-Bis{N-(2,6-diisopropylphenyl)iminomethyl}pyrrolyl Complexes of the Heavy Alkaline Earth Metals: Synthesis, Structures, and Hydroamination Catalysis”. Organometallics. 30 (6): 1404–13. doi:10.1021/om100937c.
  24. ^ Arrowsmith, Merle; Crimmin, Mark R.; Barrett, Anthony G. M.; Hill, Michael S.; Kociok-Köhn, Gabriele; Procopiou, Panayiotis A. (2011). “Cation Charge Density and Precatalyst Selection in Group 2-Catalyzed Aminoalkene Hydroamination”. Organometallics. 30 (6): 1493–1506. doi:10.1021/om101063m.
  25. ^ Penafiel, J.; Maron, L.; Harder, S. (2014). “Early Main Group Metal Catalysis: How Important is the Metal?” (PDF). Angew. Chem. Int. Ed. 54 (1): 201–06. doi:10.1002/anie.201408814. PMID 25376952.
  26. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 136-37.
  27. ^ Cameron, A. G. W. (1973). “Abundance of the Elements in the Solar System” (PDF). Space Science Reviews. 15 (1): 121–46. Bibcode:1973SSRv...15..121C. doi:10.1007/BF00172440. S2CID 120201972.
  28. ^ Clayton, Donald (2003). Handbook of Isotopes in the Cosmos: Hydrogen to Gallium. Cambridge University Press. tr. 184–98. ISBN 9780521530835.
  29. ^ Cameron, A. G. W. (1973). “Abundance of the Elements in the Solar System” (PDF). Space Science Reviews. 15 (1): 121–46. Bibcode:1973SSRv...15..121C. doi:10.1007/BF00172440. S2CID 120201972.
  30. ^ a b Clayton, Donald (2003). Handbook of Isotopes in the Cosmos: Hydrogen to Gallium. Cambridge University Press. tr. 184–98. ISBN 9780521530835.
  31. ^ Đỗ, Công Cường; Bùi, Duy Linh; Nguyễn, Đức Tôn (25 tháng 3 năm 2024). “Sự tiến hóa của lớp vỏ hạt nhân trong các đồng vị giàu neutron N=32 và N=34”. Tạp Chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam. 66 (3): 1–5. doi:10.31276/VJST.66(3).01-05.
  32. ^ a b c Audi, G.; Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S. (2017). “The NUBASE2016 evaluation of nuclear properties” (PDF). Chinese Physics C. 41 (3): 030001. Bibcode:2017ChPhC..41c0001A. doi:10.1088/1674-1137/41/3/030001.
  33. ^ Arnold, R.; và đồng nghiệp (NEMO-3 Collaboration) (2016). “Measurement of the double-beta decay half-life and search for the neutrinoless double-beta decay of 48Ca with the NEMO-3 detector”. Physical Review D. 93 (11): 112008. arXiv:1604.01710. Bibcode:2016PhRvD..93k2008A. doi:10.1103/PhysRevD.93.112008. S2CID 55485404.
  34. ^ Nguyễn, An Sơn. Cơ sở Vật lý hạt nhân (PDF). Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. tr. 41.
  35. ^ Perhac, Alexander Matthew, "Finding Nuclear Drip Lines and Studying Two Proton Emission" (2013). Chancellor's Honors Program Projects. https://trace.tennessee.edu/utk_chanhonoproj/1595
  36. ^ Russell, W.A.; Papanastassiou, D.A.; Tombrello, T.A. (tháng 8 năm 1978). “Ca isotope fractionation on the Earth and other solar system materials”. Geochimica et Cosmochimica Acta (bằng tiếng Anh). 42 (8): 1075–1090. Bibcode:1978GeCoA..42.1075R. doi:10.1016/0016-7037(78)90105-9.
  37. ^ Skulan, J.; Depaolo, D. J. (1999). “Calcium isotope fractionation between soft and mineralized tissues as a monitor of calcium use in vertebrates”. Proc Natl Acad Sci USA. 96 (24): 13709–13. Bibcode:1999PNAS...9613709S. doi:10.1073/pnas.96.24.13709. PMC 24129. PMID 10570137.
  38. ^ a b c d e Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 108.
  39. ^ Miller, M. Michael. “Commodity report:Lime” (PDF). United States Geological Survey. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2012.
  40. ^ Garfinkel, Yosef (1987). “Burnt Lime Products and Social Implications in the Pre-Pottery Neolithic B Villages of the Near East”. Paléorient (bằng tiếng Pháp). 13 (1): 69–76. doi:10.3406/paleo.1987.4417. ISSN 0153-9345.
  41. ^ Williams, Richard (2004). Lime Kilns and Lime Burning. tr. 4. ISBN 978-0-7478-0596-0.
  42. ^ Oates, J. A. H (ngày 1 tháng 7 năm 2008). Lime and Limestone: Chemistry and Technology, Production and Uses. ISBN 978-3-527-61201-7.
  43. ^ a b Weeks, Mary Elvira; Leichester, Henry M. (1968). Discovery of the Elements. Easton, PA: Journal of Chemical Education. tr. 505–10. ISBN 978-0-7661-3872-8. LCCN 68-15217.
  44. ^ Lavoisier, Antoine; Kerr, Robert (translator) (1799) Elements of Chemistry, 4th ed. Edinburgh, Scotland: William Creech. p. 218. Nguyên văn xuất hiện trong: Lavoisier, Antoine (1789) Traité Élémentaire de Chimie. Paris, France: Cuchet. Vol. 1. p. 174.
  45. ^ Davy H (1808). “Electro-chemical researches on the decomposition of the earths; with observations on the metals obtained from the alkaline earths, and on the amalgam procured from ammonia”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 98: 333–370. Bibcode:1808RSPT...98..333D. doi:10.1098/rstl.1808.0023.
  46. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 109.
  47. ^ a b c Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 110.
  48. ^ a b Berner, Robert (2003). “The long-term carbon cycle, fossil fuels and atmospheric composition”. Nature. 426 (6964): 323–26. Bibcode:2003Natur.426..323B. doi:10.1038/nature02131. PMID 14628061. S2CID 4420185.
  49. ^ Zeebe (2006). “Marine carbonate chemistry”. National Council for Science and the Environment. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2010.
  50. ^ Walker, James C. G.; Hays, P. B.; Kasting, J. F. (20 tháng 10 năm 1981). “A negative feedback mechanism for the long-term stabilization of Earth's surface temperature”. Journal of Geophysical Research: Oceans. 86 (C10): 9776–82. Bibcode:1981JGR....86.9776W. doi:10.1029/JC086iC10p09776.
  51. ^ a b c Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 485-87.
  52. ^ a b Rumack BH. POISINDEX. Information System Micromedex, Inc., Englewood, CO, 2010; CCIS Volume 143. Hall AH and Rumack BH (Eds)
  53. ^ Skulan, J.; Depaolo, D. J.; Owens, T. L. (tháng 6 năm 1997). “Biological control of calcium isotopic abundances in the global calcium cycle”. Geochimica et Cosmochimica Acta. 61 (12): 2505–10. Bibcode:1997GeCoA..61.2505S. doi:10.1016/S0016-7037(97)00047-1.
  54. ^ a b Skulan, J.; Bullen, T.; Anbar, A. D.; Puzas, J. E.; Shackelford, L.; Leblanc, A.; Smith, S. M. (2007). “Natural calcium isotopic composition of urine as a marker of bone mineral balance”. Clinical Chemistry. 53 (6): 1155–58. doi:10.1373/clinchem.2006.080143. PMID 17463176.
  55. ^ Eisenhauer, A.; Müller, M.; Heuser, A.; Kolevica, A.; Glüer, C.-C.; Both, M.; Laue, C.; Hehn, U.v.; Kloth, S. (tháng 6 năm 2019). “Calcium isotope ratios in blood and urine: A new biomarker for the diagnosis of osteoporosis”. Bone Reports (bằng tiếng Anh). 10: 100200. doi:10.1016/j.bonr.2019.100200. PMC 6453776. PMID 30997369.Quản lý CS1: định dạng PMC (liên kết)
  56. ^ Fantle, M.; Depaolo, D. (2007). “Ca isotopes in carbonate sediment and pore fluid from ODP Site 807A: The Ca2+(aq)–calcite equilibrium fractionation factor and calcite recrystallization rates in Pleistocene sediments”. Geochim Cosmochim Acta. 71 (10): 2524–46. Bibcode:2007GeCoA..71.2524F. doi:10.1016/j.gca.2007.03.006.
  57. ^ Griffith, Elizabeth M.; Paytan, Adina; Caldeira, Ken; Bullen, Thomas; Thomas, Ellen (2008). “A Dynamic marine calcium cycle during the past 28 million years”. Science. 322 (12): 1671–74. Bibcode:2008Sci...322.1671G. doi:10.1126/science.1163614. PMID 19074345. S2CID 206515318.
  58. ^ Greenwood & Earnshaw 1997, tr. 120.
  59. ^ Mishra, Vigya; Abrol, Ghan Shyam; Dubey, Neeru (1 tháng 1 năm 2018), Siddiqui, Mohammed Wasim (biên tập), “Chapter 14 - Sodium and Calcium Hypochlorite as Postharvest Disinfectants for Fruits and Vegetables”, Postharvest Disinfection of Fruits and Vegetables, Academic Press, tr. 259, doi:10.1016/b978-0-12-812698-1.00014-5, ISBN 978-0-12-812698-1, truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2024
  60. ^ World Health Organization (2019). World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019. Geneva: World Health Organization. hdl:10665/325771. WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
  61. ^ Lê Danh Tuyên & Lê Bạch Mai 2016, tr. 57.
  62. ^ Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. Washington, D.C.: National Academies Press. 30 tháng 3 năm 2011. tr. 36. doi:10.17226/13050. ISBN 978-0-309-16394-1.
  63. ^ a b Tolerable upper intake levels for vitamins and minerals (PDF). Parma: European Food Safety Authority. 2006. tr. 227–28. ISBN 978-92-9199-014-6.
  64. ^ Institute of Medicine (US) Committee to Review Dietary Reference Intakes for Vitamin D Calcium; Ross, A. C.; Taylor, C. L.; Yaktine, A. L.; Del Valle, H. B. (2011). “ch 6. Tolerable Upper Intake Levels”. Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D. Washington, D.C: National Academies Press. tr. 403–56. doi:10.17226/13050. ISBN 978-0-309-16394-1. PMID 21796828. S2CID 58721779.
  65. ^ a b Lê Danh Tuyên & Lê Bạch Mai 2016, tr. 58.
  66. ^ Balk EM, Adam GP, Langberg VN, Earley A, Clark P, Ebeling PR, Mithal A, Rizzoli R, Zerbini CA, Pierroz DD, Dawson-Hughes B (tháng 12 năm 2017). “Global dietary calcium intake among adults: a systematic review”. Osteoporosis International. 28 (12): 3315–24. doi:10.1007/s00198-017-4230-x. PMC 5684325. PMID 29026938.
  67. ^ Lê Danh Tuyên & Lê Bạch Mai 2016, tr. 27.
  68. ^ Marriott, Bernadette P. biên tập (2020). Present knowledge in nutrition. Volume 1, Basic nutrition and metabolism (ấn bản 11). Cambridge: Elsevier. tr. 322. doi:10.1016/C2018-0-02422-6. ISBN 978-0-323-66162-1.
  69. ^ Brini, Marisa; Ottolini, Denis; Calì, Tito; Carafoli, Ernesto (2013). “Chapter 4. Calcium in Health and Disease”. Trong Astrid Sigel, Helmut Sigel and Roland K. O. Sigel (biên tập). Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases. Metal Ions in Life Sciences. 13. Springer. tr. 81–137. doi:10.1007/978-94-007-7500-8_4.
  70. ^ Brini, Marisa; Call, Tito; Ottolini, Denis; Carafoli, Ernesto (2013). “Chapter 5 Intracellular Calcium Homeostasis and Signaling”. Trong Banci, Lucia (biên tập). Metallomics and the Cell. Metal Ions in Life Sciences. 12. Springer. doi:10.1007/978-94-007-5561-1_5. ISBN 978-94-007-5560-4. electronic-book ISBN 978-94-007-5561-1 ISSN 1559-0836 electronic-ISSN 1868-0402
  71. ^ Sosa Torres, Martha; Kroneck, Peter M.H; "Introduction: From Rocks to Living Cells" pp. 1–32 in "Metals, Microbes and Minerals: The Biogeochemical Side of Life" (2021) pp. xiv + 341. Walter de Gruyter, Berlin. Editors Kroneck, Peter M.H. and Sosa Torres, Martha. doi:10.1515/9783110589771-001
  72. ^ Lê Danh Tuyên & Lê Bạch Mai 2016, tr. 89.
  73. ^ a b c d Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 489–94.
  74. ^ “Calcium”. Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, Oregon. 1 tháng 9 năm 2017. Truy cập ngày 31 tháng 8 năm 2019.
  75. ^ Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 490-91.
  76. ^ a b Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 489-94.
  77. ^ Nguyễn, Thị Xuyên; và đồng nghiệp (2016). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh cơ xương khớp (PDF). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học. tr. 172.
  78. ^ Lê Danh Tuyên & Lê Bạch Mai 2016, tr. 90.
  79. ^ a b Hluchan & Pomerantz 2005, tr. 487-89.

Thư mục

sửa