Napoli

thành phố lớn thứ ba và thủ phủ miền Nam nước Ý
(đổi hướng từ Naples)

Tọa độ: 40°50′42″B 14°15′30″Đ / 40,845°B 14,258333°Đ / 40.845; 14.258333

Napoli ([ˈnaːpoli] (), tiếng Napoli: Napule [ˈnɑːpulə]; tiếng Hy Lạp cổ đại: Νεάπολις - Neapolis có nghĩa là "thành phố mới", còn phổ biến với tên gọi Naples trong tiếng Anhtiếng Pháp) là thành phố lớn thứ ba của nước Ý sau RomaMilano, với dân số 940.940 người sống bên trong phạm vi thành phố tính đến năm 2021, đồng thời đóng vai trò thủ phủ vùng Campania thuộc miền nam quốc gia này. Napoli là trung tâm của Thành phố đô thị Napoli (đơn vị hành chính tương đương cấp tỉnh) với 3.115.320 dân cư, do đó là thành phố đô thị đông dân thứ ba của quốc gia.[1][2] Vùng đô thị của Napoli (vươn ra bên ngoài cương vực của Thành phố đô thị Napoli) là khu vực đô thị đông dân thứ hai của Ý và thứ 7 tại Liên minh châu Âu.

Napoli
Νεάπολις - Neapolis
—  Thành phố và comune  —
Napule (tiếng địa phương)
Naples (tiếng Anh)
Từ trên xuống dưới, từ trái sang phải: (1) Toàn cảnh cảng Mergellina, khu Chiaia, và núi Vesuvius; (2) Quảng trường Plebiscito; (3) Nhà ga tàu điện ngầm Toledo; (4) Lâu đài Mới (Castel Nuovo); (5) Bảo tàng quốc gia Capodimonte; (6) Cung điện hoàng gia Napoli
Từ trên xuống dưới, từ trái sang phải:
(1) Toàn cảnh cảng Mergellina, khu Chiaia, và núi Vesuvius; (2) Quảng trường Plebiscito; (3) Nhà ga tàu điện ngầm Toledo; (4) Lâu đài Mới (Castel Nuovo); (5) Bảo tàng quốc gia Capodimonte; (6) Cung điện hoàng gia Napoli
Hiệu kỳ của Napoli
Hiệu kỳ
CoA Città di Napoli.svg
Huy hiệu
Tên hiệu: Città del Sole
Thành phố Mặt Trời
Città dalle 500 cupole
Thành phố 500 mái vòm
Phạm vi của thành phố Napoli (Città di Napoli, màu đỏ) nằm bên trong lãnh thổ Thành phố đô thị Napoli (Città metropolitana di Napoli, màu vàng)
Phạm vi của thành phố Napoli (Città di Napoli, màu đỏ) nằm bên trong lãnh thổ Thành phố đô thị Napoli (Città metropolitana di Napoli, màu vàng)
Napoli trên bản đồ Ý
Napoli
Napoli
Napoli trên bản đồ Châu Âu
Napoli
Napoli
Quốc gia Ý
VùngFlag of Campania.svg Campania
Thành phố đô thịStemma Città metropolitana di Napoli.png Thành phố đô thị Napoli
Phân chia hành chính10 quận
Chính quyền
 • KiểuĐô thị cấp huyện
 • Thị trưởngLuigi de Magistris
Diện tích
 • Tổng cộng119,02 km2 (45,95 mi2)
 • Thành phố đô thị1.171 km2 (452 mi2)
Độ cao99,8 m (327,4 ft)
Độ cao cực đại453 m (1,486 ft)
Độ cao cực tiểu0 m (0 ft)
Dân số (1 tháng 1 năm 2018)
 • Thứ hạngĐứng thứ 3 tại Ý
 • Mật độ8.100/km2 (21,000/mi2)
 • Thành phố966.144 người
 • Thành phố đô thị3.085.225 người
Tên cư dântiếng Ý: Napoletano/a, Partenopeo/a (nam/nữ), Napoletani, Partenopei (số nhiều)
tiếng Neapolitan: Napulitano/a (nam/nữ), Napulitani (số nhiều)
tiếng Anh: Neapolitan(s), Napolitan(s)
Các múi giờCET (UTC+1)
CEST (UTC+2)
Mã bưu chính80121–80147 sửa dữ liệu
Mã điện thoại081 sửa dữ liệu
Thành phố kết nghĩa(xem bên dưới)
Thánh bảo hộThánh Gianuariô
Ngày lễ19 tháng 9
Trang webwww.comune.napoli.it
Tên chính thứcTrung tâm lịch sử Napoli
Tham khảo726
Công nhận1995 (Kỳ họp 19)
Diện tích1.021 ha (2.520 mẫu Anh)
Vùng đệm1.350 ha (3.300 mẫu Anh)
"Naples" được chuyển hướng đến đây. Với những mục đích tìm kiếm khác, vui lòng xem Naples (định hướng).

Khởi nguồn từ những người Hy Lạp định cư đầu tiên vào khoảng thiên niên kỷ thứ 2 trước Công Nguyên, Napoli là một trong những khu đô thị lâu đời nhất trên thế giới có dân cư liên tục sinh sống.[3] Vào thế kỷ thứ 9 TCN, một thuộc địa có tên Parthenope được thiết lập trên hòn đảo Megaride[4] mà sau này được tái lập thành Neápolis vào thế kỷ 6 TCN.[5] Thành phố từng là một phần thuộc Magna Graecia tức "Đại Hy Lạp", đóng vai trò quan trọng trong việc giao thoa gắn kết giữa xã hội Hy Lạp và La Mã, trở thành trung tâm văn hóa chiến lược dưới sự cai trị của người La Mã.[6]

Nơi đây từng là kinh đô của Công quốc Napoli (661-1139), sau đó là Vương quốc Napoli (1282-1816) và sau cùng là Vương quốc Hai Sicilia cho đến khi thống nhất nước Ý vào năm 1861. Thành phố được xem là một trong những kinh đô của nghệ thuật Baroque, bắt đầu với sự nghiệp của nghệ sĩ Caravaggio vào thế kỷ 17 và cuộc cách mạng nghệ thuật mà ông truyền cảm hứng. Napoli cũng từng là trung tâm quan trọng của chủ nghĩa nhân văn Phục Hưngthế kỷ Ánh Sáng. Thành phố từ lâu đã là địa điểm tham chiếu toàn cầu về âm nhạc cổ điểnopera thông qua trường phái Napoli. Trong những năm 1925 đến 1936, Napoli được chính quyền Benito Mussolini mở rộng và nâng cấp nhưng sau đó chịu thiệt hại nặng nề do các cuộc đánh bom của quân Đồng Minh trong Chiến tranh thế giới thứ hai, dẫn đến công cuộc tái thiết diện rộng hậu 1945.[7]

Từ nửa sau thế kỷ 20, Napoli đã trải qua sự tăng trưởng kinh tế đáng kể trong những thập kỷ gần đây, nhờ xây dựng khu vực trung tâm tài chính Centro Direzionale và mạng lưới giao thông tiên tiến, bao gồm tuyến đường sắt cao tốc Alta Velocità kết nối đến Roma và Salerno cùng hệ thống tàu điện ngầm mở rộng. Napoli là nền kinh tế đô thị lớn thứ ba ở Ý, sau MilanoRoma.[8] Cảng Napoli là một trong những hải cảng quan trọng nhất ở châu Âu và ngoài các hoạt động giao thương thì nơi đây còn là trụ sở của Bộ Tư lệnh Quân Đồng Minh Napoli, bộ phận NATO có sứ mệnh giám sát Bắc Phi, SahelTrung Đông.[9]

Khu trung tâm lịch sử của Napoli là khu vực di tích lịch sử lớn nhất tại châu Âu và là một Di sản thế giới thuộc UNESCO, song song với một loạt các địa điểm văn hóa và lịch sử quan trọng khác xung quanh thành phố như Đại cung điện hoàng gia Caserta và tàn tích La Mã PompeiiHerculaneum. Napoli đồng thời nổi tiếng với những thắng cảnh tự nhiên hùng vĩ như Posillipo, cánh đồng Phlegraei, Nisida và núi Vesuvius.[10] Nền ẩm thực Napoli nổi tiếng với biểu tượng pizza, món ăn độc đáo được khai sinh từ thành phố này, cũng như bao gồm nhiều món địa phương trứ danh khác, và các nhà hàng tại Napoli đạt được số lượng ngôi sao Michelin nhiều hơn bất kỳ thành phố Ý nào khác.[11] Đường chân trời quận tài chính Centro Direzionale là quang cảnh các tòa nhà chọc trời đầu tiên của nước Ý, được xây dựng vào năm 1994 và trong suốt 15 năm là thành phố duy nhất của quốc gia có cảnh quan như vậy cho đến năm 2009. Đội thể thao nổi tiếng nhất ở Napoli là câu lạc bộ S.S.C. Napoli, hai lần vô địch Serie A (Giải bóng đá vô địch quốc gia Ý) tại sân vận động San Paolo nằm ở phía tây nam thành phố.

Thần thoại và từ nguyênSửa đổi

Cảnh phác họa tiên chim (siren) Parthenope gieo mình xuống biển, nhân vật thần thoại lập nên thành phố Napoli.[12]
Lâu đài Trứng (Castel dell'Ovo) trên hòn đảo Megaride xưa, nay là một bán đảo.

Neapolis (Tân Thành, "thành phố mới") được xây dựng cách vài mét từ một thành phố đã tồn tại trước đó, có tên là "Parthenope" hay được xem là Paleopolis (tiếng Hy Lạp cổ: Παλαιόπολις - Cựu Thành, "thành phố cũ").

Theo truyền thuyết của người Hy Lạp, Parthenope (Παρθενόπη, nghĩa là "giọng ca trinh nữ")[13] là một trong 3 nàng tiên chim (siren) trong thần thoại, là con gái của thần Achelous - vị thần của dòng sông lớn nhất Hy Lạp, và thần nàng thơ (muse) Terpsichore. Từ những hang động trên đảo Capri, nàng cùng với hai người chị em dùng tiếng hát ngân nga tuyệt vời của mình để quyến rũ người anh hùng Odysseus và đoàn tùy tùng của chàng trên thuyền nhưng thất bại.[14][15] Tuyệt vọng và buồn đau, nàng trẫm mình xuống biển và xác của nàng trôi dạt vào bờ biển ở hòn đảo Megaride, chính là nơi tọa lạc của Lâu đài Trứng ngày nay.[16] Khi người dân từ Cumae đến định cư tại đây, họ đã đặt tên cho thành phố là Parthenope để tưởng nhớ nàng.[17] Người Hy Lạp sau đó đã chọn vùng đất bên cạnh để tái lập thành phố mới và đặt tên Neapolis, mà từ đó chính là nguồn gốc của tên gọi "Napoli" hay "Naples". Cái tên Parthenope (hay Partenope trong tiếng Ý) hiện vẫn được sử dụng như một biệt danh của thành phố Napoli.

Thần thoại La Mã kể một phiên bản khác của câu chuyện trên, trong đó chàng nhân mã tên là Vesuvius say mê đắm đuối nàng Parthenope. Trong cơn giận, thần Jupiter đã biến chàng nhân mã kia thành ngọn núi lửa và nàng Parthenope biến thành thành phố Napoli. Vì bị ngăn cấm khỏi ham muốn của mình, cơn thịnh nộ của Vesuvius được thể hiện qua những đợt phun trào dữ dội thường xuyên của ngọn núi lửa.[18]

Lịch sửSửa đổi

Hy Lạp khai sinh và La Mã thâu nhậnSửa đổi

 
Núi Echia, nơi bức tường thành của Parthenope vươn dậy.

Napoli đã có mặt con người sinh sống từ thời kỳ đồ đá mới. Các khu định cư Hy Lạp sớm nhất được thành lập ở khu vực Napoli trong thiên niên kỷ đầu tiên trước Công Nguyên. Các thủy thủ từ đảo Rhodes của Hy Lạp đã thành lập một cảng thương mại nhỏ gọi là Parthenope trên đảo Megaride vào thế kỷ thứ 9 TCN. Đến thế kỷ thứ 8 TCN, khu định cư đã mở rộng bao gồm cả khu vực núi Echia. Vào thế kỷ thứ 6 TCN, thành phố được tái lập với tên gọi là Neápolis, cuối cùng trở thành một trong những thành phố quan trọng nhất của khu vực Magna Graecia.

Thành phố phát triển nhanh chóng nhờ ảnh hưởng từ thành bang Siracusa của Hy Lạp hùng mạnh, và trở thành đồng minh với nền Cộng hòa La Mã trong cuộc chiến chống lại quân Carthage. Trong các cuộc Chiến tranh Samnite, thành phố lúc bấy giờ là một trung tâm buôn bán sầm uất đã bị người Samnite đánh chiếm; tuy nhiên, người La Mã sau đó sớm chiếm được thành trì từ tay họ và biến Neapolis trở thành thuộc địa của La Mã. Trong các cuộc Chiến tranh Punic, những bức tường thành vững chắc bao quanh Neapolis đã đẩy lùi lực lượng xâm lược của quân đội Cathage dưới sự chỉ huy của tướng Hannibal.

 
Các cột chống của Đền thờ Castor và Pollux kết hợp vào mặt tiền của Nhà thờ Thánh Phaolô Cả.

Neapolis rất được người La Mã tôn trọng như một biểu tượng của nền văn hóa Hy Lạp. Trong thời La Mã, người dân Neapolis vẫn duy trì ngôn ngữ và phong tục Hy Lạp của mình, trong khi thành phố được mở rộng với các biệt thự La Mã trang nhã, hệ thống cầu dẫn nước và nhà tắm công cộng. Các thắng cảnh như Đền thờ Dioscures được xây dựng, và nhiều hoàng đế đã chọn đến nghỉ mát tại thành phố, bao gồm cả ClaudiusTiberius. Vergilius, tác giả của bộ sử thi La Mã Aeneis, đã tiếp nhận một phần giáo dục của mình tại thành phố và sau đó cư trú tại các khu vực xung quanh Neapolis.

Cũng trong thời kỳ này, khi Kitô giáo lần đầu tiên đến Napoli; các tông đồ PhêrôPhaolô được cho là đã rao giảng trong thành phố. Thánh Gianuariô đã tử vì đạo tại Napoli vào thế kỷ thứ 4 và về sau trở thành vị thánh bảo trợ của thành phố. Hoàng đế cuối cùng của Đế quốc Tây La Mã, Romulus Augustulus, bị vua man tộc Odoacer đày đến Napoli vào thế kỷ thứ 5.

Công quốc NapoliSửa đổi

Sau sự suy tàn của Đế quốc Tây La Mã, Napoli bị người Ostrogoth thuộc một nhóm tộc người Giéc-manh xâm lược và sáp nhập vào Vương quốc Ostrogoth. Tuy nhiên, Belisarius của Đế quốc Đông La Mã đã tái chiếm lại Napoli vào năm 536, sau khi tiến vào tòa thành thông qua một cây cầu dẫn nước.

 
Trận đồi Lactarius trên sườn núi Vesuvius, tranh vẽ bởi Alexander Zick.

Năm 543, trong các cuộc Chiến tranh Gothic, Totila chiếm được thành phố cho người Ostrogoth trong một thời gian ngắn, nhưng người Byzantine đã giành quyền kiểm soát khu vực này sau trận chiến đồi Lactarius trên sườn núi Vesuvius. Napoli được trông đợi sẽ giữ mối liên hệ với Quan trấn thủ Ravenna, trung tâm của quyền lực của Đông La Mã trên bán đảo Ý.

Sau khi quan trấn thủ thất bại, Công quốc Napoli được thành lập. Mặc dù nền văn hóa Hy-La của Napoli vẫn tồn tại lâu dài, nhưng cuối cùng nó đã chuyển lòng trung thành từ Constantinopolis sang Roma dưới thời Công tước Stefano II, đặt thể chế dưới quyền tôn chủ của giáo hoàng vào năm 763.

Từ những năm 818 đến 832 có nhiều xáo trộn trong mối quan hệ của Napoli với Hoàng đế Đông La Mã, với nhiều phe thù địch giả danh để chiếm giữ ngôi vị công tước. Theoctistus được bổ nhiệm mà không có sự chấp thuận của hoàng đế; sự bổ nhiệm này sau đó đã bị thu hồi và Theodore II thay thế vị trí của ông. Tuy nhiên, dân chúng bất mãn đã đuổi vị công tước ra khỏi thành phố, và thay vào đó, bầu Stefano III, người đúc tiền bằng tên viết tắt của chính mình thay vì tên của Hoàng đế Byzantine. Napoli giành được độc lập hoàn toàn vào đầu thế kỷ thứ chín. Thành phố liên minh với người Hồi Saracen vào năm 836 và yêu cầu sự hỗ trợ để đẩy lùi cuộc bao vây của quân Lombard đến từ Công quốc Benevento lân cận. Tuy nhiên, trong những năm 850, Muhammad I Abu al-Aghlab đã lãnh đạo người Ả Rập-Hồi giáo tiến hành cuộc chinh phạt Napoli, cướp phá thành phố và lấy đi một lượng lớn tài sản.

Công quốc nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của người Lombard trong một thời gian ngắn, sau khi Pandolfo IV chiếm được Thân vương quốc Capua, một kỳ phùng địch thủ của Napoli; tuy nhiên, chế độ này chỉ kéo dài ba năm trước khi các công tước chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Hy-La phục hồi chức vị. Đến thế kỷ 11, Napoli bắt đầu sử dụng lính đánh thuê người Norman để chiến đấu với các đối thủ của họ; Công tước Sergius IV đã thuê Rainulf Drengot để gây chiến với Capua cho ông.

Đến năm 1137, người Norman gây được ảnh hưởng lớn ở Ý, kiểm soát các thành phố và công quốc độc lập trước đây như Capua, Benevento, Salerno, Amalfi, SorrentoGaeta; cũng vào năm này, Napoli - công quốc độc lập cuối cùng ở phần phía nam của bán đảo đã rơi vào sự kiểm soát của người Norman. Công tước cầm quyền cuối cùng của công quốc, Sergius VII, buộc phải đầu hàng Roger II, người tự xưng là Vua của Sicilia bảy năm trước đó. Napoli do đó gia nhập Vương quốc Sicilia, với Palermo là thủ đô.

Nhập vào Vương quốc SiciliaSửa đổi

Sau thời gian cai trị của người Norman, vào năm 1189, Vương quốc Sicilia nằm trong một cuộc tranh chấp kế vị giữa Tancredi vua của Sicilia là con ngoài giá thú và Nhà Staufer hoàng tộc người Đức, vì Hoàng tử Henry của gia tộc này đã kết hôn với Công chúa Constanza, người thừa kế hợp pháp ngai vàng xứ Sicilia. Năm 1191, Henry xâm lược Sicilia sau khi đăng quang với hiệu là Henry VI, Hoàng đế La Mã Thần thánh và nhiều thành phố đầu hàng, nhưng Napoli đã chống lại ông từ tháng 5 đến tháng 8 dưới sự lãnh đạo của Riccardo, Bá tước Acerra, Niccolò xứ Aiello, Aligerno Cottone và Margarito thành Brindisi trước khi quân Đức bị dịch bệnh và buộc phải rút lui. Conrad II, Công tước Bohemia và Philip I, Tổng giám mục thành Cologne chết vì bệnh dịch trong cuộc vây hãm. Nhờ đó, Tancredi đã đạt được một thành tích bất ngờ khác trong cuộc phản công của mình, đó là bắt được Constanza, đương kim hoàng hậu. Ông giam giữ vị hoàng hậu tại Lâu đài Trứng trước khi bà được thả vào tháng 5 năm 1192 dưới áp lực của Giáo hoàng Cêlestinô III. Năm 1194 Henry bắt đầu chiến dịch thứ hai sau cái chết của Tancredi, và lần này Aligerno đã đầu hàng mà không kháng cự, và cuối cùng Henry chinh phục được Sicilia, đặt nó dưới sự cai trị của Nhà Staufer.

Viện Đại học Napoli, đại học công lập đầu tiên của thế giới và trường đào tạo quản lý thế tục đầu tiên ở châu Âu, được thành lập bởi Hoàng đế Fedirico đệ Nhị, biến Napoli trở thành trung tâm tri thức của vương quốc. Xung đột giữa Nhà Staufer và giáo hoàng dẫn đến việc Giáo hoàng Innôcentê IV phong tước vị công tước vương triều Capet là Charles I làm Vua của Sicilia vào năm 1266: Charles chính thức chuyển thủ đô từ Palermo đến Napoli, nơi ông cư trú tại Castel Nuovo. Do niềm yêu thích lớn đối với kiến ​​trúc, Charles I đã nhập khẩu các kiến ​​trúc sư và công nhân người Pháp và chính cá nhân ông đã tham gia vào một số dự án xây dựng tại thành phố. Nhiều ví dụ về kiến ​​trúc Gothic mọc lên xung quanh, bao gồm cả Nhà thờ chánh tòa Napoli, hiện vẫn là nhà thờ chính của thành phố.

Vương quốc NapoliSửa đổi

 
Lâu đài Mới (Castel Nuovo), nơi ngự tọa của các vị vua Napoli thời Trung Cổ, thời Aragon và thời thuộc Tây Ban Nha.

Năm 1282, sau sự nổi dậy thành công chống lại Charles I nổ ra tại Sicilia, Vương quốc Sicilia được chia làm đôi. Vương quốc Napoli thuộc quyền của Đế quốc Angevin bao gồm phần phía nam của bán đảo Ý, trong khi đảo Sicilia trở thành Vương quốc Sicilia của người Aragon. Các cuộc chiến tranh giữa các vương triều kình địch nhau tiếp tục cho đến Hòa ước Caltabellotta vào năm 1302, chứng kiến Federico III được công nhận là vua của Sicilia, trong khi Charles II được Giáo hoàng Bonifaciô VIII công nhận là vua của Napoli. Bất chấp sự chia rẽ, Napoli ngày càng trở nên quan trọng, thu hút các thương gia từ PisaGenova, hào chủ ngân hàng vùng Toscana, và một vài nghệ sĩ nổi bật nhất thời Phục Hưng lúc bấy giờ như Boccaccio, PetrarcaGiotto. Trong thế kỷ 14, Louis Đại đế của Hungary của nhà Angevin đã nhiều lần chiếm được thành phố. Năm 1442, Alfonso V của vương triều Aragon chinh phục Napoli sau chiến thắng của ông trước vị vua Angevin cuối cùng, René, và Napoli được thống nhất với Sicilia một lần nữa trong một thời gian ngắn.

Vương triều Aragon và Đế quốc Tây Ban NhaSửa đổi

 
Quân đội Pháp và pháo binh tiến vào Napoli năm 1495 trong chiến tranh bán đảo Ý 1494-1495.

Sicilia và Napoli được tách ra từ năm 1282, nhưng vẫn là thuộc quốc của nhà Aragon dưới thời Ferdinand I. Vương triều mới nâng cao vị thế thương mại của Napoli bằng cách thiết lập quan hệ với bán đảo Iberia. Napoli cũng trở thành một trung tâm của thời kỳ Phục Hưng, với các nghệ sĩ như Francesco Laurana, Antonello da Messina, Jacopo SannazaroPoliziano đến thành phố. Năm 1501, Napoli nằm dưới quyền cai trị trực tiếp của Pháp dưới thời Louis XII, khi của Napoli bấy giờ là Federico IV bị bắt làm tù binh; tuy nhiên, tình trạng này không tồn tại lâu, khi Tây Ban Nha giành được Napoli từ tay người Pháp trong trận Garigliano năm 1503.

Sau chiến thắng của Tây Ban Nha, Napoli trở thành một phần của Đế quốc Tây Ban Nha, và vẫn duy trì như vậy trong suốt thời kỳ Habsburg của Tây Ban Nha. Người Tây Ban Nha cử các phó vương đến Napoli để trực tiếp giải quyết các vấn đề địa phương: quan trọng nhất trong số các vị phó vương này là Pedro Álvarez de Toledo, người chịu trách nhiệm về những cải cách xã hội, kinh tế và đô thị đáng kể trong thành phố; ông cũng ủng hộ các hoạt động của Tòa án dị giáo Tây Ban Nha. Năm 1544, khoảng 7.000 người bị cướp biển Barbary bắt làm nô lệ và đưa đến Bờ biển Barbary tại Bắc Phi.

 
Tranh chân dung của nhà lãnh đạo cách mạng thế kỷ 17 Masaniello được vẽ bởi Onofrio Palumbo.

Đến thế kỷ 17, Napoli đã trở thành thành phố lớn thứ hai của châu Âu - chỉ sau Paris - và là thành phố Địa Trung Hải lớn nhất của châu Âu, với khoảng 250.000 dân. Thành phố là một trung tâm văn hóa lớn trong thời kỳ Baroque, là quê hương của các nghệ sĩ như Caravaggio, Salvator RosaGian Lorenzo Bernini, các triết gia như Bernardino Telesio, Giordano Bruno, Tommaso CampanellaGiambattista Vico, và các nhà văn như Giambattista Marino. Một cuộc cách mạng do ngư dân địa phương Masaniello lãnh đạo đã chứng kiến ​​sự thành lập của nhà nước Cộng hòa Napoli độc lập ngắn ngủi vào năm 1647, mặc dù chỉ kéo dài vài tháng trước khi sự cai trị của Tây Ban Nha được tái lập. Năm 1656, một trận dịch hạch bùng phát đã giết chết khoảng một nửa trong số 300.000 cư dân của Napoli.

 
Carlos III của Tây Ban Nha rời Napoli năm 1759.

Năm 1714, quyền cai trị của Tây Ban Nha đối với thành phố chấm dứt do Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha; Charles VI của Áo cai trị Napoli từ Viên thông qua các phó tướng của riêng mình. Tuy nhiên, Chiến tranh Kế vị Ba Lan chứng kiến ​​người Tây Ban Nha giành lại Sicilia và Napoli như một phần của liên minh cá nhân, với Hiệp ước Vienna năm 1738 công nhận hai chính thể độc lập dưới quyền của nhánh phụ thuộc Nhà Bourbon Tây Ban Nha.

Trong thời Ferdinand IV, người ta đã cảm nhận được ảnh hưởng của Cách mạng Pháp ở Napoli: Horatio Nelson, một đồng minh của nhà Bourbons, thậm chí đã đến thành phố vào năm 1798 để cảnh báo chống lại những người theo chủ nghĩa cộng hòa Pháp. Ferdinand buộc phải rút lui và chạy trốn đến Palermo, nơi ông được bảo vệ bởi hạm đội Anh. Tuy nhiên, các lazzaroni - những người thuộc tầng lớp thấp của Napoli rất sùng đạo và bảo hoàng, ủng hộ nhà Bourbon; trong trận chiến sáp lá cà sau đó, họ chiến đấu với tầng lớp quý tộc Napoli ủng hộ nền Cộng hòa, gây ra một cuộc nội chiến.

 
Một thoáng Napoli trong thời kỳ Cộng hòa Parthenope yểu mệnh.

Cuối cùng, những người Cộng hòa đã chinh phục Lâu đài Thánh Elmo và tuyên bố lập nước Cộng hòa Parthenope, được Quân đội Pháp bảo trợ. Một đội quân tôn giáo phản cách của lazzaroni được gọi là "quân lòng lành" dưới thời Hồng y Fabrizio Ruffo đã được dấy lên; họ gặt được thành công lớn, và người Pháp buộc phải đầu hàng tại các lâu đài Napoli, và hạm đội của họ quay trở lại Toulon.

Ferdinand IV được phục hồi làm vua; tuy nhiên, chỉ sau bảy năm, Napoléon đã chinh phục vương quốc và cài đặt các vị vua nhà Bonaparte, bao gồm cả anh trai của ông là Joseph Bonaparte (vua của Tây Ban Nha). Với sự giúp đỡ của Đế quốc Áo và các đồng minh, nhà Bonaparte đã bị đánh bại trong Chiến tranh Napoli, và Ferdinand IV một lần nữa giành lại ngai vàng và vương quốc.

Vương quốc Hai Sicilia độc lậpSửa đổi

Đại hội Viên năm 1815 chứng kiến các vương quốc Napoli và Sicilia kết hợp để tạo thành Vương quốc Hai Siciliaư, với Napoli là thành phố thủ đô. Năm 1839, Napoli trở thành thành phố đầu tiên trên bán đảo Ý có đường sắt, với việc xây dựng tuyến đường sắt Napoli – Portici.

Thống nhất nước ÝSửa đổi

 
Garibaldi tiến vào Napoli vào ngày 7 tháng 9 năm 1960.

Sau cuộc Viễn chinh Nghìn quân do Giuseppe Garibaldi lãnh đạo, mà đỉnh điểm là Cuộc vây hãm Gaeta gây tranh cãi, Napoli trở thành một phần của Vương quốc Ý vào năm 1861 trong tiến trình thống nhất nước Ý, chấm dứt kỷ nguyên thống trị của Nhà Bourbon. Nền kinh tế của khu vực cựu Vương quốc Hai Sicilies rơi vào sa sút, dẫn đến làn sóng di cư chưa từng có, với ước tính khoảng 4 triệu người di cư khỏi khu vực Napoli từ năm 1876 đến năm 1913. Trong bốn mươi năm sau khi thống nhất, dân số Napoli chỉ tăng 26%, so với 63% của Torino và 103% ở Milano; tuy nhiên, đến năm 1884, Napoli vẫn là thành phố lớn nhất ở Ý với 496.499 dân, với khoảng 64.000 người trên một kilomet vuông (hơn hai lần mật độ dân số của Paris).

Điều kiện y tế công cộng của thành phố ở một số khu vực nhất định rất kém, với 12 trận dịch tả và sốt thương hàn gây ra cái chết của khoảng 48.000 người trong nửa thế kỷ 1834–1884, và tỷ lệ tử vong cao (vào thời điểm đó) là 31,84 phần nghìn trong thời kỳ không có dịch bệnh 1878–1883. Sau đó vào năm 1884, Napoli trở thành nạn nhân của một trận dịch tả lớn, nguyên nhân phần lớn là do cơ sở hạ tầng thoát nước kém của thành phố. Để đối phó với những vấn đề này, kể từ năm 1852 chính phủ đã thúc đẩy một cuộc canh tân thay đổi bộ mặt đô thị hoàn toàn được gọi là risanamento với mục tiêu cải thiện cơ sở hạ tầng thoát nước và thay thế những khu vực tập trung nhất bằng những con đường lớn và thoáng mát vì đây được coi là nguyên nhân chính gây ra tình trạng kém thông thoáng. Dự án tỏ ra khó hoàn thành cả về mặt chính trị và kinh tế do tham nhũng như trong Cuộc điều tra Saredo, tình trạng đầu cơ đất đai và bộ máy quan liêu trì trệ, tất cả những điều này đã khiến dự án mất vài thập kỷ để hoàn thành kèm với kết quả trái ngược. Những chuyển đổi đáng chú ý nhất được thực hiện là việc xây dựng phố Caracciolo thay cho bãi biển dọc theo lối đi dạo, tạo ra Nhà triển lãm Umberto I và Nhà triển lãm Principe và xây dựng Diễu lộ Umberto.

Hiện đại và đương đạiSửa đổi

 
Quân Đồng Minh ném bom Napoli vào năm 1943.

Napoli là thành phố bị đánh bom nặng nề nhất nước Ý trong Thế chiến thứ hai. Mặc dù người dân Napoli không nổi dậy dưới thời Phát xít Ý, nhưng đây là thành phố Ý đầu tiên đứng lên chống lại sự chiếm đóng của quân đội Đức Quốc Xã; thành phố được giải phóng hoàn toàn vào ngày 1 tháng 10 năm 1943, khi lực lượng Anh và Mỹ tiến vào thành phố. Những người Đức rời đi đã đốt cháy thư viện của đại học, cũng như Hiệp hội Hoàng gia Ý. Họ cũng phá hủy cục lưu trữ của thành phố. Những quả bom hẹn giờ được đặt trên khắp thành phố tiếp tục phát nổ vào tháng 11. Biểu tượng cho sự tái sinh của Napoli là việc xây dựng lại nhà thờ Thánh Chiara, nhà thờ này đã bị phá hủy trong một cuộc tập kích ném bom của Quân đoàn Không quân Hoa Kỳ.

Nguồn vốn đặc biệt từ Quỹ dành cho miền Nam của chính phủ Ý đã tài trợ từ năm 1950 đến năm 1984, giúp nền kinh tế Napoli cải thiện phần nào, với các địa danh của thành phố như Quảng trường Plebiscito được cải tạo. Tuy nhiên, tỷ lệ thất nghiệp cao tiếp tục ảnh hưởng đến Napoli.

Truyền thông Ý cho rằng các vấn đề xử lý rác thải của thành phố trong quá khứ là do hoạt động của mạng lưới tội phạm có tổ chức Camorra, tên gọi của mafia tại Napoli. Do vấn nạn này, ô nhiễm môi trường và việc gia tăng nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cũng phổ biến. Năm 2007, chính phủ Silvio Berlusconi đã tổ chức các cuộc họp cấp cao tại Napoli để thể hiện ý định giải quyết những vấn đề này. Tuy nhiên, cuộc đại suy thoái cuối những năm 2000 đã tác động nghiêm trọng đến thành phố, làm gia tăng các vấn đề về quản lý rác thải và thất nghiệp. Đến tháng 8 năm 2011, số người thất nghiệp ở khu vực Nappoli đã lên đến 250.000 người, làm dấy lên các cuộc biểu tình phản đối tình hình kinh tế của công chúng. Vào tháng 6 năm 2012, các cáo buộc đe dọa, tống tiền và đấu thầu hợp đồng bất hợp pháp xuất hiện liên quan đến các vấn đề xử lý rác của thành phố.

Napoli đã tổ chức Diễn đàn Đô thị Thế giới lần thứ 6 vào tháng 9 năm 2012 và Đại hội Phi hành vũ trụ Quốc tế lần thứ 63 vào tháng 10 năm 2012. Năm 2013, nó là nơi tổ chức Diễn đàn Văn hóa Toàn cầu và là nơi đăng cai tổ chức Thế vận hội Đại học Mùa hè 2019.

Kiến trúcSửa đổi

Trung tâm lịch sử Napoli
   
Di sản thế giới của UNESCO
 
Bia văn tự ghi nhận di sản thế giới UNESCO tại Quảng trường Gesù Nuovo, Napoli.
Thông tin khái quát
Quốc gia  Ý
Diện tích1.021 ha (2.520 mẫu Anh)
KiểuVăn hóa
Tiêu chuẩn(ii), (iv)
Tham khảo726
Vùng UNESCOChâu Âu và Bắc Mỹ
Công nhận1995 (kỳ họp thứ 19)

Lịch sử ba thiên niên kỷ của Napoli đã để lại rất nhiều công trình và di tích lịch sử, từ lâu đài thời Trung Cổ đến những tàn tích cổ điển, và một loạt các địa điểm văn hóa và lịch sử quan trọng xung quanh, bao gồm Cung điện Caserta và tàn tích La Mã Pompeii và Herculaneum .

Các hình thức kiến trúc nổi bật nhất có thể nhìn thấy ở Napoli ngày nay là phong cách Trung Cổ, Phục Hưng và Baroque. Napoli có tổng cộng 448 nhà thờ lịch sử (trong số tổng cộng 1000 nhà thờ), khiến nó trở thành một trong những thành phố đậm tính Công giáo nhất trên thế giới về số lượng nơi thờ tự. Năm 1995, khu trung tâm lịch sử Napoli được UNESCO công nhận là di sản thế giới, tổ chức chuyên môn của Liên Hiệp Quốc duy trì danh mục và bảo tồn các địa điểm có tầm quan trọng về văn hóa hoặc thiên nhiên nổi bật đối với di sản chung của nhân loại.

Quảng trường, cung điện và lâu đàiSửa đổi

Quảng trường Plebiscito được Nhà thờ Thánh Phanxicô thành Paola ôm trọn phần phía Tây...
...và Cung điện Hoàng gia Napoli nằm ở phía Đông quảng trường (đối diện với nhà thờ)

Quảng trường chính của thành phố là Quảng trường Plebiscito, bắt đầu xây dựng bởi vua Joachim Murat nhà Bonaparte và hoàn thành bởi vua Ferdinando IV nhà Bourbon. Quảng trường được bao xung quanh bởi nhà thờ Thánh Phanxicô thành Paola ở phía tây kèm với hàng cột mở rộng ở cả hai bên và Cung điện Hoàng gia ở phía đông. Gần đó là Nhà hát Thánh Carlo, là nhà hát opera lâu đời nhất ở Ý. Ngay đối diện với San Carlo là Nhà triễn lãm Umberto I, một trung tâm mua sắm và địa điểm tụ tập giao lưu công cộng.

Ngoài Plebiscito, Napoli còn có hai quảng trường công cộng lớn khác: Quảng trường Dante, với bức tượng lớn của Dante Alighieri được đặt ở trung tâm và Quảng trường Thánh Tử đạo (Piazza dei Martiri), ban đầu chỉ có đài tưởng niệm các vị tử đạo tôn giáo, nhưng vào năm 1866, sau khi nước Ý thống nhất, bốn con sư tử đã được thêm vào, đại diện cho bốn cuộc nổi dậy chống lại nhà Bourbon.

Napoli nổi tiếng với những lâu đài lịch sử: lâu đài cổ kính nhất là Lâu đài Trứng (Castel dell'Ovo), được xây dựng trên hòn đảo nhỏ Megaride sát bờ, nơi mà những người Cumaea đến đầu tiên và thành lập nên thành phố. Vào thời La Mã, hòn đảo nhỏ này trở thành một phần của biệt thự Lucullus và sau đó nó là địa điểm mà Romulus Augustulus vị hoàng đế cuối cùng của Tây La Mã bị lưu đày. Đây cũng là nơi quân Sicilia giam lỏng Hoàng hậu Constanza trong khoảng thời gian từ năm 1191 đến năm 1192, cũng như là nhà tù dành cho Conradin và Giovanna I trước khi họ bị hành quyết.

Lâu đài Mới (Castel Nuovo), còn được gọi là Pháo đài Angevin (Maschio Angioino), là một trong những địa danh nổi tiếng nhất của thành phố; nó được xây dựng dưới thời Charles I xứ Anjou, vị vua đầu tiên của Napoli. Lâu đài Mới đã chứng kiến ​​nhiều sự kiện lịch sử đáng chú ý: ví dụ, vào năm 1294, Giáo hoàng Cêlestinô V thoái vị trong một hội trường của lâu đài, và sau đó, Giáo hoàng Bônifaciô VIII được hồng y đoàn bầu làm giáo hoàng, trước khi chuyển đến Roma.

 
Quang cảnh ngọn đồi Vomero nhìn từ phía dưới lên, bên trái cao hơn là Lâu đài Thánh Elmo, bên phải thấp hơn là Đan viện Thánh Martino - nay là một bảo tàng quốc gia.

Lâu đài Capuano (Castel Capuano) được xây dựng vào thế kỷ 12 bởi quốc vương đầu tiên của Vương quốc Napoli là Guglielmo I, con trai của Ruggero II vua xứ Sicilia. Nó được Hoàng đế Federico II mở rộng và trở thành một trong những cung điện hoàng gia của ông. Cùng với lịch sử của nó, lâu đài là nơi ở của nhiều vị vua và nữ vương. Vào thế kỷ 16, nó trở thành Hội trường Công Lý.

Một lâu đài Napoli khác là Lâu đài Thánh Elmo (Castel Sant'Elmo), hoàn thành vào năm 1329 và xây dựng theo hình ngôi sao. Vị trí chiến lược của nó nhìn ra toàn bộ thành phố khiến nó trở thành mục tiêu của nhiều thế lực xâm lược khác nhau. Trong cuộc nổi dậy của Masaniello vào năm 1647, người Tây Ban Nha đã ẩn náu ở Sant'Elmo để trốn thoát khỏi những người cách mạng.

Lâu đài Carmine xây dựng vào năm 1392 và được người Tây Ban Nha cải đổi nhiều lần vào thế kỷ 16, đã bị phá bỏ vào năm 1906 để nhường chỗ cho phố Via Marina, mặc dù hai trong số các tòa tháp của lâu đài hiện vẫn còn là một di tích. Pháo đài Vigliena, được xây dựng vào năm 1702, đã bị phá hủy vào năm 1799 trong cuộc chiến tranh bảo hoàng chống lại nền Cộng hòa Parthenope, hiện đã bị bỏ hoang và đổ nát.

Thánh Gianuriô của Người nghèo (San Gennaro dei Poveri) là một phức hợp tu viện và tôn giáo, sau chuyển thành bệnh viện thời Phục Hưng dành cho người nghèo, được người Tây Ban Nha xây dựng vào năm 1667. Đây là tiền thân của một dự án tham vọng hơn nhiều, Nhà tế bần Hoàng gia dành cho Người nghèo (Ospedale L'Albergo Reale dei Poveri) do Carlos III của nhà Bourbon khởi xướng. Điều này dành cho những người nghèo khổ và bệnh tật của thành phố; nó cũng cung cấp một cộng đồng tự cung tự cấp, nơi người nghèo sẽ sống và làm việc. Mặc dù là một địa danh đáng chú ý, nó hiện không còn là một bệnh viện hoạt động, mà là một tòa nhà dành cho những cuộc hội nghị, triễn lãm, hòa nhạc.

Bảo tàngSửa đổi

Napoli được biết đến rộng rãi với vô số bảo tàng lịch sử. Bảo tàng Khảo cổ học quốc gia Napoli là một trong những bảo tàng quan trọng của thành phố, sở hữu một trong những bộ sưu tập phong phú nhất về các sản phẩm thủ công của thời Đế quốc La Mã trên thế giới. Nơi đây cũng lưu giữ nhiều đồ cổ được khai quật tại PompeiiHerculaneum, cũng như một số tác phẩm thủ công mỹ nghệ từ thời Hy LạpPhục Hưng.

Bảo tàng Capodimonte trước đây là cung điện của nhà Bourbon giờ đây là bảo tàng quốc gia và phòng trưng bày nghệ thuật. Phòng trưng bày tại đây có các bức tranh từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 18, bao gồm các tác phẩm chính của Raffaello, Simone Martini, Tiziano Vecelli, Caravaggio, El Greco, Jusepe de RiberaLuca Giordano. Các căn hộ hoàng gia được trang bị đồ nội thất cổ của thế kỷ 18 và một bộ sưu tập đồ sứ và đá quý từ các dinh thự hoàng gia khác nhau: xưởng đồ sứ Capodimonte nổi tiếng từng nằm ngay cạnh cung điện.

Phía trước Cung điện Hoàng gia NapoliNhà triễn lãm Umberto I, nơi có Bảo tàng Trang sức San hô. Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Đức Bà Nữ Vương (Museo d'Arte Contemporanea Donnaregina - MADRE) nằm trong một cung điện từ thế kỷ 19 được cải tạo bởi kiến ​​trúc sư người Bồ Đào Nha Álvaro Siza Vieira có một dãy bao quanh đặt nhiều tác phẩm của các nghệ sĩ đương đại như Francesco Clemente, Richard Serra và Rebecca Horn. Cung điện Roccella có từ thế kỷ 16 là nơi tổ chức Điện Nghệ Thuật Napoli, nơi chứa các bộ sưu tập nghệ thuật cộng đồng của thành phố, và có các cuộc triển lãm đương thời về nghệ thuật và văn hóa. Điện Como xây dựng từ thế kỷ 15 là nơi đặt Bảo tàng Filangieri về nghệ thuật tạo hình, được tạo ra vào năm 1883 bởi Gaetano Filangieri.

Nhà thờ và công trình tôn giáoSửa đổi

Napoli là ngai giám mục của Tổng giáo phận Napoli, và Công giáo Rôma là tôn giáo rất quan trọng đối với dân cư của thành phố. Có khoảng 500 nhà thờ lịch sử tại Napoli, do vậy là một trong những thành phố có số lượng nhà thờ nhiều nhất thế giới, và nơi đây cũng được mệnh danh là "Thành phố 500 mái vòm" (tiếng Ý: Città dalle 500 cupole). Nhà thờ chánh tòa Napoli là địa điểm hàng đầu trong thờ tự, mỗi năm vào ngày 19 tháng 9, nơi đây tổ chức lễ Phép lạ lâu đời của Thánh Gianuariô, vị thánh quan thầy của thành phố. Trong phép lạ mà hàng ngàn người dân Napoli đổ xô đến để chứng kiến, máu khô của Gianuariô được cho là chuyển sang thể lỏng khi đưa đến gần các thánh tích được cho là của thi thể ông. Những nhà thờ, nhà nguyện và phức hợp tôn giáo nổi tiếng khác của thành phố có thể kể đến như Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô thành Paola, Thánh Phaolô Cả, Thánh Martino, Nhà thờ Đức Bà cứu rỗi linh hồn ở Luyện ngục Arco, Nhà thờ Tân Giê-su, Thánh Girolamini, Nhà nguyện Thánh Severo.

Thành phố ngầm dưới lòng đấtSửa đổi

Công viên, vườn tược, biệt thự, đài phun nước và bậc thangSửa đổi

Tân Gothic, Liberty Napoli và kiến trúc hiện đạiSửa đổi

Địa lýSửa đổi

Địa hìnhSửa đổi

Khí hậuSửa đổi

Nhân khẩu họcSửa đổi

Giáo dụcSửa đổi

Tổ chức hành chính và chính quyềnSửa đổi

Chính quyền thành phốSửa đổi

PhườngSửa đổi

Phân chia hành chínhSửa đổi

Kinh tếSửa đổi

Du lịchSửa đổi

Giao thôngSửa đổi

Văn hóaSửa đổi

Nghệ thuậtSửa đổi

Ẩm thựcSửa đổi

Lễ hộiSửa đổi

Ngôn ngữSửa đổi

Văn học và triết họcSửa đổi

Nhà hátSửa đổi

Âm nhạcSửa đổi

Điện ảnh và truyền hìnhSửa đổi

Thể thaoSửa đổi

Thời trang may mặcSửa đổi

Quan hệ quốc tếSửa đổi

Thành phố kết nghĩaSửa đổi

Đối tácSửa đổi

Xem thêmSửa đổi

Chú thíchSửa đổi

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ ‘City’ population (i.e. that of the comune or municipality). City of Naples Lưu trữ 2 tháng 7 2015 tại Wayback Machine. Comuni-italiani.it. 2012. Retrieved 11 April 2012.
  2. ^ Principal Agglomerations of the World Lưu trữ 24 tháng 7 2010 tại WebCite. Citypopulation.de. 1 October 2011. Retrieved 1 April 2012.
  3. ^ David J. Blackman; Maria Costanza Lentini (2010). Ricoveri per navi militari nei porti del Mediterraneo antico e medievale: atti del Workshop, Ravello, 4–5 novembre 2005. Edipuglia srl. tr. 99. ISBN 978-88-7228-565-7.
  4. ^ “Greek Naples”. naplesldm.com. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2017.
  5. ^ Daniela Giampaola, Francesca Longobardo (2000). Naples Greek and Roman. Electa.
  6. ^ “Virgil in Naples”. naplesldm.com. Lưu trữ bản gốc ngày 2 tháng 4 năm 2017. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2017.
  7. ^ “Bombing of Naples”. naplesldm.com. 7 tháng 10 năm 2007. Lưu trữ bản gốc ngày 27 tháng 6 năm 2017. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2017.
  8. ^ Sr-m.it Lưu trữ 8 tháng 2 2018 tại Wayback Machine
  9. ^ Napoli.repubblica.it Lưu trữ 5 tháng 9 2017 tại Wayback Machine
  10. ^ Rivistameridiana.it Lưu trữ 26 tháng 12 2014 tại Wayback Machine
  11. ^ “Guida Michelin, trionfa Napoli: è la città più stellata d'Italia”. napolitoday.it. Lưu trữ bản gốc ngày 24 tháng 4 năm 2016.
  12. ^ “Center of Naples, Italy”. Chadab Napoli. 24 tháng 6 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 10 năm 2007.
  13. ^ Austern, Linda; Naroditskaya, Inna biên tập (2006). Music of the Sirens. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ISBN 0-253-21846-2. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014.
  14. ^ Facaros, Dana; Pauls, Michael (2007). Bay of Naples and Southern Italy. Cape Town, South Africa: New Holland Publishers. tr. 21. ISBN 978-1-86-011349-9. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2014.
  15. ^ Miles, Gary B. (1980). Virgil's Georgics: A New Interpretation. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. tr. 293. ISBN 0-520-03789-8. Truy cập ngày 29 tháng 6 năm 2014. parthenope odysseus.
  16. ^ Lancaster, Jordan (2005). In the Shadow of Vesuvius: A Cultural History of Naples. London and New York: I.B. Tauris. tr. 11. ISBN 1-85043-764-5. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2014.
  17. ^ Jansen, Laura biên tập (2014). The Roman Paratext: Frame, Texts, Readers. Cambridge UK: Cambridge University Press. tr. 230. ISBN 978-1-107-02436-6. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2014.
  18. ^ Ledeen, Michael (2011). Virgil's Golden Egg and Other Neapolitan Miracles: an Investigation into the Sources of Creativity. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers. tr. 37. ISBN 978-1-4128-4240-2. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2014.

Tham khảoSửa đổi

Liên kết ngoàiSửa đổi