Bùi (họ)

họ người
(đổi hướng từ Bùi)

Bùi ( chữ Hán: , chữ Hàn: 배 ) là một họ người thuộc vùng Văn hóa Đông Á gồm Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên.

Bùi
Tiếng Việt
Quốc ngữBùi
Tiếng Trung
Chữ Hán
Trung Quốc đại lụcbính âmPéi
Tiếng Triều Tiên
Hangul
Romaja quốc ngữBae

Tại Việt Nam họ Bùi phổ biến đứng hàng thứ 9 trong hơn 200 dòng họ, chiếm 2% dân số ở Việt Nam[1]. Ở Trung Quốc họ Bùi phổ biến ở các tỉnh phía bắc Trung Quốc.

Việt NamSửa đổi

• Họ Bùi Việt Nam là một họ bản địa, có gốc trên đất Việt từ thời các vua Hùng dựng nước.

- Theo "Lịch sử Việt Nam" của các nhà sử học Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, trước thời các vua Hùng thì người Việt bản địa đã có mặt từ lâu. Bởi vậy chưa có bằng chứng nào để nói rằng tổ tiên họ Bùi có gốc tích từ Trung Quốc. Về điểm này cũng phải làm rõ một thực tế lịch sử: Người Hán vốn gốc ở lưu vực sông Hoàng Hà. Còn từ sông Trường Giang trở về phía Nam xưa kia là đất sinh tụ của người Bách Việt. Qua quá trình chinh phục và đồng hoá, các tộc Việt khác đều bị Hán hoá, chỉ còn các tộc  Âu Việt và Lạc Việt làm nền tảng cho triều đại Hùng Vương.

• Họ Bùi có một tỉ lệ cao là người Mường được xem như người Việt cổ. Nay nhiều nhà nghiên cứu đã phát hiện trong các phong tục, tập quán của người Mường khác hẳn của người Hán (có tư liệu đáng tin cậy cho biết "Tản Viên Sơn Thánh" cũng là người Mường), chứng minh họ Bùi vốn có gốc từ người bản địa. Nhân chủng học, ngôn ngữ học… đều phù hợp với điều đó.

- Theo tư liệu của Bộ Lễ, triều Lê Anh Tông, do đại thần "Hàn lâm lễ viện Đông các đại học sĩ" Nguyễn Bính soạn, có đầu đề "Ngọc Phả cổ lục đức Đổng Sóc xung thiên Đại thánh Thần Vương triều nhà Hùng, họ Việt Thường. Phiên thần thượng đẳng, bộ chi cẩn". Bản gốc còn lưu lại Viện Hán - Nôm, ngoài bì có đóng dấu bầu dục của Viễn đông Bác Cổ thời Pháp thuộc" thì: Từ thời Hùng Vương thứ 6 được ghi nhận có niên đại từ 1401 đến 1121 TCN, trong thời gian đó xảy ra sự kiện Phù Đổng đánh giặc  Ân, sự kiện đã được dân gian huyền thoại hoá, nhưng qua những chứng cứ, tư liệu về trang Khê Đầu ghi rõ có cụ Bùi Cẩn và Phạm Thị Hoà sinh ra bà Bùi Thị Dung, mẹ của Thánh Gióng.

- Trong bài vị biên chép về lịch sử của vua Lê Đại Hành trong đó có ghi: "vào năm 257 trước Công nguyên, nhà Thục xâm chiếm nước ta, có 4 dòng họ gồm: Ngô tộc, Bùi tộc, Lê tộc, Trần tộc được vua Hùng (Duệ Vương) triệu tập 4 vị Đại Thần cùng 5000 binh mã đã đánh thắng trận đầu, giặc bị tiêu diệt máu chảy thành sông vang dội núi sông."

• Thời Hai Bà Trưng có 2 danh tướng là Bùi Thạch Đa và Bùi Thạch Đê mà lăng mộ hiện vẫn tồn tại suốt gần 2.000 năm nay trên vùng đất tổ Hùng Vương, ở Tam Nông, Phú Thọ.

•Thời vua Đinh Tiên Hoàng (968-979) có khai quốc công thần Trinh Quốc công Bùi Quang Dũng.

Bùi Mộc Đạc là một danh thần đời nhà Trần, vốn tên thật là Phí Mộc Lạc nhưng vì vua Trần Nhân Tông cho là Mộc Lạc là tên xấu, mang điềm chẳng lành (Mộc Lạc trong tiếng Hán nghĩa là cây đổ, cây rụng), vua còn cho họ Phí hiếm gặp, nên đổi tên Phí Mộc Lạc thành Bùi Mộc Đạc với nghĩa Mộc Đạc là cái mõ đánh vang. Bùi Mộc Đạc làm đại thần trải 3 triều vua Trần. Theo Đại Việt sử ký toàn thư: "Sau này, nhiều người họ Phí trong nước hâm mộ danh tiếng của Mộc Đạc, đua nhau đổi làm họ Bùi". Chắt nội Bùi Mộc Đạc (Phí Mộc Lạc) tên là Bùi Quốc Hưng là người tham gia hội thề Lũng Nhai và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sau khi Lê Lợi lên ngôi, phong ông là Nhập nội Thiếu úy, tước Hương thượng hầu, sau thăng Nhập nội Tư đồ, được vua ban Quốc tính họ Lê, nên đổi là Lê Quốc Hưng. Theo gia phả của nhánh họ Bùi gốc Phí ở Nam Sách (Hải Dương) thì một trong số hậu duệ của cụ Bùi Mộc Đạc là Bùi Thị Hý chính là người đã khai sinh ra làng gốm Chu Đậu, được thờ là tổ nghề của làng gốm Chu Đậu.[2]

• Thời Lê sơ có các nhân vật Bùi Bị, Bùi Ư Đài, Bùi Cầm Hổ, Bùi Xương Trạch. Con gái Bùi Cẩm Hổ là Bùi Quý phi, vợ của vua Lê Thái Tông, sinh ra cung vương Lê Khắc Xương. Bùi Xương Trạch quê gốc ở xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá chuyển sang làng Định Công, Hà Nội, sau đó chuyển sang Thịnh Liệt sinh sống, lập nghiệp, lập nên gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt, còn được gọi là Sơn Nam vọng tộc. Về sau dòng họ có các nhân vật như Bùi Huy Bích.

• Thế kỷ XVI có Bùi Tá Hán là một cận thần của đại thần Nguyễn Kim (cha của Nguyễn Hoàng) lập Lê Trang Tông[3]. Đến thế kỷ XVIII có Bùi Thế Đạt làm trấn thủ trông coi cả vùng biển Đông thuộc Bắc Trung bộ ngày nay. Bùi Dương Lịch là đại thần ba triều Lê, Tây Sơn, Nguyễn. Hay thời cận đại có nhà cải cách hải quân Bùi Viện...

• Tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám, mở khoa thi đầu tiên (năm 1075) lấy 4 vị tiến sĩ thì có 1 vị họ Bùi. Từ đó đến cuối triều nhà Nguyễn, trải qua 10 thế kỉ về khoa bảng, họ Bùi có đến 76 vị tiến sĩ, trong đó có 4 vị là bảng nhãn và một vị thủ khoa Nho học là Bùi Quốc Khái (đỗ triều Lý Cao Tông).

• Thời cận đại có Bùi Huy Bích (1744) cháu 7 đời của Bùi Xương Trạch. Bố của Bùi Xương Trạch ở xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá chuyển sang làng Định Công, Hà Nội, sau đó chuyển sang Thịnh Liệt sinh sống, lập nghiệp, lập nên gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt, còn được gọi là Sơn Nam vọng tộc. Bùi Dương Lịch (1757–1828) là nhà văn hóa lớn của Việt Nam thời Tây Sơn và nhà Nguyễn. Ông đỗ Hương cống năm 17 tuổi, đỗ Hoàng giáp năm 30 tuổi. Con trai ông là Bùi Thức Kiên cũng đỗ Hoàng giáp.

• Dân tộc Mường ở miền Bắc Việt Nam có tỷ lệ cao mang họ Bùi, sống tập trung ở các tỉnh: Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình.

Những nhân vật tiêu biểu :Sửa đổi

Khoa bảngSửa đổi


Đại thần thời Phong kiếnSửa đổi


Quân sựSửa đổi


Chính trịSửa đổi


Văn hóaSửa đổi


Khoa họcSửa đổi


Kinh tế-Tài chínhSửa đổi

Tôn giáoSửa đổi

Thể thaoSửa đổi

  • Bùi Lương (sinh 2-2-1939): 9 lần vô địch giải Việt dã toàn quốc và Marathon - Giải thưởng “Thành tựu cống hiến trọn đời” - Cúp chiến thắng năm 2016 [43].
  • Bùi Thị Thu Thảo (sinh 1992): vận động viên điền kinh VN:
  • Bùi Tử Liêm (sinh 1925): Nguyên Vụ trưởng Vụ các môn thể thao - Giải thưởng “Thành tựu cống hiến trọn đời” - Cúp Chiến thắng năm 2019 [46]
  • Bùi Tiến Dũng, (sinh 2-10-1995) quê Đức Thọ, Hà Tĩnh, là cầu thủ hậu vệ, bóng đá chuyên nghiệp.
  • Bùi Tiến Dũng, (sinh 28-2-1997) người Mường, Thanh Hoá, là thủ môn bóng đá chuyên nghiệp.
  • Bùi Tiến Dụng, (sinh 23-11-1998) người Mường, Thanh Hoá, là cầu thủ tiền vệ, bóng đá chuyên nghiệp.
  • Đại võ sư Bùi Công Hóa (1894-1958), Sáng lập và là Chưởng môn võ phái Nội Quyền -Tây Sơn Nhạn [47]


Trung QuốcSửa đổi

Theo Thông chí của Trịnh Tiều thời Tống, mục Thị tộc lược, tổ tiên họ Bùi là dòng dõi Bá Ích, con trai của Tần Hoàn Công là Hậu Tử Châm. Tộc nhân họ Bùi thời Hán cư trú chủ yếu tại lưu vực Hoàng Hà, xuất hiện một chi nổi bật ở huyện Văn Hỷ, tức Văn Hỷ Bùi gia, tạo nên thuyết Thiên hạ vô nhị Bùi. Qua thời Ngụy và Tấn, họ Bùi dần dần lớn mạnh, trở thành thế lực chính trị lớn xưng Hà Đông Bùi thị, nắm nhiều quyền hành thời Đường.

Nhân vậtSửa đổi

Quân sựSửa đổi

Chính trịSửa đổi

Văn hóaSửa đổi

Nhân vật hư cấuSửa đổi

  • Bùi Nguyên Thiệu, nhân vật trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa.
  • Bùi Nguyên Khánh, nhân vật trong tiểu thuyết Thuyết Đường diễn nghĩa.
  • Bùi Thúy Vân, nhân vật trong tiểu thuyết Thuyết Đường diễn nghĩa, con gái Bùi Nhân Cơ, vợ Trình Giảo Kim.
  • Bùi Tuyên, nhân vật tiểu thuyết trong Thủy Hử.

Triều TiênSửa đổi

Những nhân vật tiêu biểu mang họ Bùi tại Triều Tiên:

  • Bùi Đạt Tuấn (Bae Tal-jun), nguyên Chủ tịch Ủy ban Xây dựng Nhà nước, hiện tại là Bộ trưởng Bộ Xây dựng Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Chủ tịch Ủy ban Trung ương Liên hiệp Kiến trúc sư Triều Tiên.
  • Bùi Cát Chu (Pae Gil-su), vận động viên Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Huy chương Vàng Thế vận hội 1992.
  • Bùi Anh Chu (Bae Young-soo), vận động viên bóng chày Hàn Quốc.
  • Bùi Dong Vận (Bae Yong-kyun), nhà làm phim Hàn Quốc.
  • Bùi Dũng Tuấn (Bae Yong-jun), diễn viên điện ảnh Hàn Quốc, đóng phim Mối tình đầu, Bản tình ca mùa đông,...
  • Bùi Sắt Kỳ (Bae Seul-ki), ca sĩ Hàn Quốc.
  • Bùi Tông Ngọc (Bae Jong-ok), nữ diễn viên Hàn Quốc.
  • Bùi Hải Dân (Bae Hae-min), cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Bùi Khởi Chung (Bae Ki-jong), cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Suzy tên thật là Bae Soo-ji (Bùi Tú Trí), ca sĩ Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Miss A
  • Bae Sang-moon (Bùi Thượng Mưu), vận động viên golf chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Irene tên thật là Bae Joo-hyun (Bùi Trụ Hiện), thành viên nhóm nhạc Red Velvet
  • Bae Woohee, ca sĩ, người mẫu Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Dal Shabet.
  • Bae Jin Young, ca sĩ, người Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Wanna One
  • Binnie tên thật là Bae Yoo-bin (Bùi Hữu Bân), thành viên nhóm nhạc Oh My Girl.

KhácSửa đổi

  • Mark Pae, giáo mục Anh giáo ở Hàn Quốc, quốc tịch Mỹ.

Xem thêmSửa đổi

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ [Theo cuốn Họ và Tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2005)]
  2. ^ Những phát hiện mới về bà Bùi Thị Hý qua cuộc khai quật khảo cổ học tại Quang Tiền, Đồng Quang, Gia Lộc
  3. ^ Di tích mộ và đền thờ Bùi Tá Hán
  4. ^ Bùi Huy Bích 3 lần khước từ ra làm quan
  5. ^ Cụm di tích Bùi Đình Chấn tại thôn Bất Nạo, xã Kim Anh, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương
  6. ^ Đình Quán Khái (Hải Phòng) – nơi thờ cụ viễn tổ Bùi Thiên Quý từ 4000 năm trước – Bùi tộc
  7. ^ Sự tận trung cuối cùng của tướng quân Bùi Văn Thốn - "Con gấu Phương Nam" nước Âu Lạc hobuivietnam.com.vn
  8. ^ HUYỆN HẦU TƯỚNG QUÂN BÙI BỊ
  9. ^ Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam 2004 - Bùi Phùng (tr. 105)
  10. ^ Bộ Tư lệnh Miền trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975
  11. ^ “Có một “Pa-ven” trong ký ức đồng đội”. 
  12. ^ “Nghệ thuật quân sự và sức mạnh đoàn kết”. 
  13. ^ “GẶP GỠ, GIAO LƯU VỚI NHÂN CHỨNG LỊCH SỬ: “KÝ ỨC ĐIỆN BIÊN””. 
  14. ^ “Niềm tin tuyệt đối để giành chiến thắng”. 
  15. ^ “Thiếu tướng Nam Hà: “Nhất tướng công thành vạn cốt khô””. 
  16. ^ “Người cận vệ có tài bắn súng và vị bác sĩ danh tiếng”. 
  17. ^ “Dấu ấn oai hùng chiến công Bình Giã”. 
  18. ^ “Trung tướng Nguyễn Văn Chia và cuốn hồi ký chưa kịp viết”. 
  19. ^ “Một đời người với những chiến công”. 
  20. ^ “ỦY VIÊN DANH DỰ BAN CHẤP HÀNH HỘI”. 
  21. ^ Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, HN, 2004, trang 688.
  22. ^ BÀI CA NGƯỜI ANH HÙNG BÙI THỊ CÚC
  23. ^ (5 người đã được lịch sử ghi nhận gồm: đại đội trưởng Tạ Quốc Luật, Bùi Văn Nhỏ, Hoàng Đăng Vinh, Đào Văn Hiếu và chiến sỹ Lam)
  24. ^ Giây phút bắt sống Tướng De Castries
  25. ^ Anh hùng Bùi Ngọc Đủ đã vĩnh biệt “con suối La La”
  26. ^ Giờ kết thúc, Tuổi Trẻ, 28/04/2005
  27. ^ 'Ông Bùi Văn Thành sẽ không còn là Thứ trưởng Bộ Công an'. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2018. 
  28. ^ Đồng chí Bùi Bằng Đoàn
  29. ^ Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thái Bình. 26/08/2013. Trong danh sách Tỉnh bộ Chi hội Việt Nam cách mạng Thanh niên Thái Bình, tháng 3/1928: Số 3 là ông Diên. Truy cập 22/11/2015.
  30. ^ Mạc tộc Việt Nam. III. Các gương sáng thời kỳ 1930 đến nay: Bùi Đăng Chi. Truy cập 28/11/2015.
  31. ^ GS-TS Bùi Danh Lưu từ trần
  32. ^ Bùi Dương Lịch làm quan 3 triều
  33. ^ “Hoa hậu Bùi Bích Phương nhớ thời mượn guốc thi áo tắm”. Báo Điện tử Tiền Phong. Truy cập 15 tháng 12 năm 2014. 
  34. ^ Những trái tim như ngọc sáng ngời
  35. ^ Giáo sư Bùi Huy Đáp - Cây đại thụ của nông nghiệp Việt Nam
  36. ^ New York Academy of Sciences
  37. ^ Quyết định 107/HĐBT năm 1986 đặc cách công nhận Giáo sư, Phó Giáo sư trong lĩnh vực khoa học quân sự
  38. ^ Giáo sư Bùi Trọng Liễu qua đời
  39. ^ Vĩnh biệt người Việt duy nhất ở Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
  40. ^ Người làm cách mạng đồ họa máy tính
  41. ^ “Đại biểu Quốc hội khóa XIII: Bùi Thị An”. Truy cập 8 tháng 3 năm 2015. 
  42. ^ Ban Thư ký Hội đồng Giám mục Việt Nam. “Biên bản Đại Hội lần thứ XII Hội đồng Giám mục Việt Nam (07 – 11/10/2013)”. Hội đồng Giám mục Việt Nam. Truy cập ngày 13 tháng 2 năm 2019. 
  43. ^ Cúp Chiến thắng
  44. ^ Cúp Chiến thắng
  45. ^ Cúp Chiến thắng,
  46. ^ Cúp Chiến thắng
  47. ^ Những võ sư kế thừa Tây Sơn Nhạn

Tham khảoSửa đổi

  • Ngụy thư, Quyển 51, Liệt truyện 32 - Bùi Thúc Nghiệp, Thôi Tuệ Cảnh, Trương Hân Thái truyện.
  • Ngụy thư, Quyển 85, Liệt truyện 73 - Văn uyển truyện: Viên Dược, Bùi Kính Hiến, Lư Quán, Phong Túc, Hình Tang, Bùi Bá Mậu, Hình Hân, Ôn Tử Thăng truyện.
  • Bắc Tề thư, Quyển 35, Liệt truyện 27 - Bùi Nhượng Chi, Hoàng Phủ Hòa, Lý Cấu, Trương Yến Chi, Lục Ngang, Vương Tùng Niên, Lưu Y truyện.
  • Chu thư, Quyển 34, Liệt truyện 25 - Triệu Thiện, Nguyên Định, Dương Phiếu, Bùi Khoan, Dương Phu truyện.
  • Chu thư, Quyển 35, Liệt truyện 27 - Trịnh Hiếu Mục, Thôi Khiêm, Thôi Du, Bùi Hiệp, Tiết Đoan, Tiết Thiện truyện.
  • Chu thư, Quyển 36, Liệt truyện 28 - Trịnh Vỹ, Dương Toản, Đoạn Vĩnh, Vương Sỹ Lương, Thôi Ngạn Mục, Lệnh Hồ Chỉnh, Tư Mã Duệ, Bùi Quả truyện.
  • Chu thư, Quyển 37, Liệt truyện 29 - Khấu Tuấn, Hàn Bao, Triệu Túc, Trương Quỹ, Lý Ngạn, Quách Ngạn, Bùi Văn Cử truyện.

Liên kết ngoàiSửa đổi